استاد ناصر ابراهیمی، از اساتید سطوح عالی حوزه علمیه قم، در گفت‌وگو با خبرنگار پایگاه اطلاع‌رسانی نشست دوره‌ای اساتید، به تبیین ابعاد مختلف فلسفه روزه و خودسازی در ماه مبارک رمضان پرداخت.

/270/260/20/

رمضان؛ دعوتی به سوی رشد و آرامش

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای این گفت‌وگو با اشاره به حدیثی از پیامبر اکرم (ص) اظهار داشت: پیامبر خدا (ص) می ‌فرمایند: «درهای آسمان در اولین شب ماه رمضان گشوده می‌شود و تا آخرین شب آن بسته نخواهد شد.» این حدیث نشان ‌دهنده عظمت این ماه و فرصت بی‌نظیری است که خداوند برای بندگان خود فراهم کرده است.

وی افزود: رمضان فقط یک تقویم نیست، یک دعوت است؛ دعوت به رشد، آرامش و نزدیکی قلب به خالق. در این ماه، دل‌ها سبک‌تر می‌شوند و آسمان، پذیرای نیت‌های پاک است.

این استاد حوزه علمیه قم با تأکید بر اهمیت نیت‌های معنوی در این ماه تصریح کرد: بهترین کار این است که هر کس نیت معنوی امسالش را با خود مرور کند. می‌تواند یک جمله ساده باشد یا یک کار کوچک که قرار است در این ماه بیشتر انجام دهیم؛ مثل کنترل عصبانیت، نماز اول وقت، مهربانی با دیگران، یا حتی بیشتر لبخند زدن.

فلسفه روزه؛ فراتر از نخوردن و نیاشامیدن

استاد ابراهیمی در ادامه به تبیین فلسفه عمیق و چندبعدی روزه در اسلام پرداخت و گفت: فلسفه روزه صرفاً به نخوردن و نیاشامیدن خلاصه نمی‌شود. خداوند در قرآن مستقیماً به هدف نهایی روزه اشاره می‌کند و آن رسیدن به تقوا است: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ»؛ ای کسانی که ایمان آورده‌اید، روزه بر شما مقرر شده است همان‌گونه که بر کسانی که پیش از شما بودند مقرر شد، باشد که پرهیزگار شوید.

بُعد معنوی و اخلاقی؛ رسیدن به تقوا

این کارشناس دینی با اشاره به بُعد معنوی روزه خاطرنشان کرد: هدف غایی روزه، رسیدن به تقواست. تقوا به معنای حالت مراقبت دائمی در وجود انسان است که او را از گناه و غفلت بازمی‌دارد. انسان با ترک حلال‌های مباح مثل آب و غذا به خاطر فرمان خدا، اراده‌اش را قوی می‌کند تا بتواند در غیر ماه رمضان نیز حرام‌های الهی را ترک کند.

وی افزود: روزه عملی است که از چشم مردم پنهان می‌ماند؛ کسی نمی‌فهمد روزه‌ای یا نه. به همین دلیل تمرینی برای انجام کارها فقط برای رضای خداست. همچنین روزه با تضعیف موقتی غرایز، به انسان کمک می‌کند که فرمانده نفس خود باشد، نه برده آن.

بُعد اجتماعی؛ همدردی با نیازمندان

استاد ابراهیمی یکی از مهم‌ترین حکمت‌های اجتماعی روزه را ایجاد حس همدردی با نیازمندان دانست و گفت: انسان مرفه وقتی طعم گرسنگی و تشنگی را می‌چشد، حال فقرا و گرسنگان جهان را بهتر درک می‌کند. این درک، انسان را به کمک‌کردن و انفاق به نیازمندان ترغیب می‌کند. همچنین در ماه رمضان، همه افراد جامعه اعم از غنی و فقیر یکسان گرسنگی را تجربه می‌کنند و این به کاهش شکاف‌های اجتماعی کمک می‌کند.

بُعد بهداشتی؛ سلامت جسم

این استاد حوزه با اشاره به فواید جسمانی روزه یادآور شد: اگرچه هدف اصلی روزه، معنوی است، اما رسول الله (ص) به جنبه سلامتی آن نیز اشاره کرده‌اند: «صُومُوا تَصِحُّوا»؛ روزه بگیرید تا سالم شوید. علم پزشکی مدرن نیز به فواید روزه‌داری اذعان دارد؛ از جمله سم‌زدایی بدن، بازسازی سلولی، کاهش التهابات و بهبود متابولیسم.

بُعد تربیتی و روانی؛ صبر و شکرگزاری

وی در ادامه به ابعاد تربیتی روزه اشاره کرد و گفت: روزه‌دار در برابر گرسنگی، تشنگی و خواهش‌های نفسانی صبر می‌کند و این صبوری در مشکلات زندگی به کمکش می‌آید. همچنین انسان تا وقتی گرسنه نشود، قدر نعمت‌های ساده مثل یک جرعه آب را نمی‌داند. روزه به ما یادآوری می‌کند که این نعمت‌ها را از خدا بدانیم و شکرگزار باشیم. پرهیز از گناه و تمرکز بر عبادت در این ماه، به پالایش روح و آرامش روان کمک می‌کند.

فلسفه روزه از نگاه امام علی(ع)

استاد ابراهیمی به کلام گهربار امیرالمؤمنین علی (ع) در نهج‌البلاغه اشاره کرد و گفت: امام امیرالمؤمنین علی (ع) در یک جمله کوتاه اما پرمعنا، فلسفه روزه را این‌گونه بیان می‌فرمایند: «و الصیام ابتلاء لاخلاص الخلق»؛ روزه وسیله‌ای است برای امتحان کردن اخلاص مردم. یعنی روزه محکی است که نشان می‌دهد چقدر در بندگی خود صادق هستیم.

وی تأکید کرد: روزه یک کارخانه انسان‌سازی است. فلسفه آن است که انسان از وابستگی به خواسته‌های مادی عبور کند، به خدا نزدیک‌تر شود، با خلق خدا مهربان‌تر گردد و جسم و روح خود را برای یک زندگی سالم و پرهیزگارانه آماده سازد.

نگاه عارفانه آیت‌الله جوادی آملی به روزه ‌داری

این استاد حوزه در بخش دیگری از سخنان خود به دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی درباره ماه رمضان اشاره کرد و گفت: آیت‌الله جوادی آملی مدّ ظلّه در یکی از درس‌های اخلاق خود می‌فرمایند: بعضی‌ها می‌گویند چگونه ما ساعت‌ها غذا نخوریم؟ آن‌ها که بدنی فکر می‌کنند غصه‌دار می‌شوند که من به هر حال آب می‌خواهم، نان می‌خواهم و همیشه ساعت را نگاه می‌کنند که چه وقت اذان می‌شود، اما آنهایی که الهی فکر می‌کنند اصلاً منتظرند. روزشمارند که ماه مبارک رمضان بیاید.

استاد ابراهیمی ادامه داد: آیت‌الله جوادی آملی مدّ ظلّه به مثال زیبایی از بوعلی سینا اشاره می‌کنند که انسان روحی دارد و بدنی. نه بدن اصل است و نه همتای هم هستند، برای اینکه بدن را روح اداره می‌کند. این بدن غذا می‌خواهد ولی در حال نشاط و اندوه، ما می‌آزماییم که این بدن چیزی نمی‌خواهد.

وی توضیح داد: اگر کسی برای فرزندش جشنی در پیش داشته باشد، از صبح تا نیمه شب مرتب در حرکت است و چیزی نمی‌خورد. وقتی هم شام تعارفش می‌کنند می‌گوید میل ندارم از بس خوشحال است. در نشاط و خوشحالی، روح به بدن توجه ندارد. در مقابل، کسی که عزیزی را از دست داده، از صبح تا غروب مشغول است اما هیچ اشتها به غذا ندارد، چون روحش جای دیگر است.

اهمیت شب جمعه در ماه رمضان

استاد ابراهیمی با اشاره به قرار داشتن در آستانه اولین شب جمعه ماه مبارک رمضان گفت: پنج‌شنبه است و در آستانه اولین شب جمعه ماه مبارک رمضان، شب آمرزش و نزول رحمت الهی قرار داریم. اموات و گذشتگانمان را از یاد نبریم.

وی به فضیلت شب‌های جمعه اشاره کرد و افزود: از حضرت امام محمدباقر(ع) نقل شده است که حق تعالی امر می‌نماید فرشته‌ای را که در هر شب جمعه از بالای عرش ندا می‌کند از اول شب تا آخر شب: آیا بنده مؤمنی هست که پیش از طلوع صبح برای آخرت و دنیای خود مرا بخواند تا من دعای او را مستجاب کنم؟ آیا بنده مؤمنی هست که پیش از طلوع صبح از گناه خود توبه کند پس من توبه او را قبول کنم؟ آیا بنده مؤمن بیماری هست که از من سؤال کند پیش از طلوع صبح که او را شفا دهم؟ پيوسته اين ندا را می‌كند تا طلوع صبح.

این استاد حوزه با تأکید بر اهمیت صلوات در شب و روز جمعه گفت: امام صادق (ع) می‌فرماید: هنگامی که شام پنج‌شنبه و شب جمعه فرا می‌رسد، فرشتگانی از آسمان نازل می‌شوند که به همراه خود قلم‌هایی از طلا و کاغذهایی از نقره دارند. آنها در طی این مدت تا غروب روز جمعه، هیچ عملی به جز صلوات بر پیامبر(ص) را ثبت نمی‌کنند.

فضیلت صلوات و نقش آن در آمرزش گناهان

استاد ابراهیمی به حدیثی از امام رضا (ع) درباره صلوات اشاره کرد و گفت: امام رضا (ع) می‌فرمایند: «مَنْ لَمْ یَقْدِرْ عَلَی مَا یُکَفِّرُ بِهِ ذُنُوبَهُ فَلْیُکْثِرْ مِنَ الصَّلاةِ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ فَاِنَّهَا تَهْدِمُ الذُّنُوبَ هَدْماً»؛ هر کس نمی‌تواند کفاره گناهانش را بپردازد، بر محمد و آل محمد بسیار صلوات بفرستد که صلوات گناهانش را کاملاً منهدم می‌کند.

وی افزود: از بزرگان حوزه نقل شده است که گفته اند: «ما گشتیم، ذکری بالاتر از صلوات پیدا نکردیم. صلوات، سنگین‌ترین عمل در میزان اعمال است. سیل صلوات، سیل مشکلات را می‌برد.»

داستان عبرت‌آموز جوان معصیت‌کار

این استاد حوزه به داستانی آموزنده از نجیب‌الدین اشاره کرد و گفت: نجیب‌الدین نقل می‌کند: یک شب در قبرستان بودم، دیدم چهار نفر می‌آیند و یک جنازه روی دوش دارند. من جلو رفتم و گفتم به نظر می‌رسد که شما انسانی را کشته‌اید و نیمه‌شب قصد دفن آن جنازه را دارید. گفتند: گمان بد نکن، مادرش با ماست. پیرزنی جلو آمد، گفتم: ای مادر، چرا نیمه‌شب جوانت را به قبرستان آورده‌ای؟ پیرزن گفت: جوان من معصیت‌کار بود و خودش سه وصیت کرده است. اول: چون از دنیا رفتم طنابی به گردنم بینداز و مرا در خانه بکش و بگو: خدايا اين همان بنده گريزپا و گناهكاری است كه به دست سلطان اجل گرفتار شده، او را بسته نزد تو آورده‌ام به او رحم كن. دوم: جنازه‌ام را شبانه دفن كن تا كسی بدن مرا نبيند و از جنايات من ياد نكند. سوم: اين كه بدنم را خودت دفن كن و در لحد بگذار كه خداوند موهای سفيد تو را ببيند و به من عنايتی فرمايد و مرا بيامرزد. پیرزن ادامه داد: وقتی جوانم از دنيا رفت، ريسمانی به گردنش بستم و او را كشيدم. ناگهان صدایی بلند شد كه: الا ان اولياء الله هم الفائزون، با بنده گناهكار ما اين طور رفتار نكن، ما خود می‌دانيم با او چه كنيم. خوشحال شدم كه توبه‌اش پذيرفته شده است. از اين جريان نتيجه گرفتم كه توبه جوان گناهكار مورد قبول واقع شده و خداوند دوست ندارد بنده گناهكارش كه توبه كرده، مورد اهانت قرار گيرد.

نه توصیه عالی از مرحوم آیت‌الله کشمیری

استاد ابراهیمی به توصیه‌های ارزشمند مرحوم آیت‌الله کشمیری برای ماه مبارک رمضان اشاره کرد و گفت:

1. کمیت‌گرا نباشید: دنبال ختم آیات و ادعیه نباشید؛ بلکه در پی هضم آنها باشید! غذای اندک را خوب بجوید تا جزء جان‌تان شود. بزرگترین مشکل ما قشری‌نگری به دین و شریعت است.

2. تفکر: حتماً دقایقی از ساعات رازآمیز روزه‌داری خود را به برترین عبادت یعنی تفکر اختصاص دهید. با خود و خدای خود خلوت کنید.

3. سجده طولانی: یکی از مهم‌ترین حالات بندگی خصوصاً در ماه رمضان، سجده طولانی است. حتماً در روز یک سجده طولانی داشته باشید.

4. افطار در خانه: حتی‌المقدور در خانه خود افطار کنید. بگذارید برکت افطار و دعای مستجاب لحظه افطار به خانواده و خانه شما تعلق گیرد.

5. حسن خلق: رمز ماندگاری در ضیافت الهی رمضان، حسن خلق است. با فرزندان، خویشان و دوستان خود با مهربانی برخورد کنید. لحظه عصبانیت و خشم، همان لحظه اخراج از این مهمانی الهی است.

6. اشک و گریه: کشتی رؤیایی رمضان سوار بر امواج دریای اشک به ساحل نجات می‌رسد. از خدای سبحان در این ماه خصوصاً سحرگاهان اشک و گریه درخواست کنید.

7. لیلة‌القدر: از ابتدای ماه رمضان باید هدف‌گذاری شما لیلة‌القدر باشد که جان رمضان است. سعی کنیم شب قدر در ما واقع شود نه در ماه.

8. تدبر در قرآن: این ماه، ماه ربیع القرآن ماست. در این بهار قرآنی هر روز یک آیه را انتخاب کنید و تا افطار به طور متناوب تلاوت و در پیرامون آن تدبر نمایید.

9. توجه به امام عصر (عج): در سراسر ماه رمضان توجه شما به روزه‌دار حقیقی و انسان کامل یعنی امام عصر نباید منقطع شود.

غفلت؛ بزرگترین دشمن انسان

استاد ابراهیمی با اشاره به بیانات رهبر معظم انقلاب مدّ ظلّه درباره غفلت گفت: آیت‌الله خامنه‌ای مدّ ظلّه می‌فرمایند: غفلت، دشمنی بسیار عجیب و خطر بزرگی است. شاید واقعاً برای انسان، هیچ خطری بالاتر و هیچ دشمنی بزرگتر از غفلت نباشد. انسان غافل هرگز به فکر استغفار نمی‌افتد. اصلاً به یادش نمی‌آید که گناه می‌کند.

وی افزود: در اصطلاحات قرآنی، آن چیزی که نقطه مقابل غفلت است، تقواست. تقوا یعنی به‌هوش‌بودن و دائم مراقب خود بودن. اگر از آدم غافل ده‌ها گناه سر می‌زند و اصلاً حس نمی‌کند که گناه کرده است، آدم متقی درست نقطه مقابل اوست.

اهمیت نیت در ماه رمضان

این استاد حوزه به مسئله نیت در روزه اشاره کرد و گفت: در هر عملی نیت یکی از ارکان آن عمل است. برای روزه، لازم نیست انسان نیت را از قلب خود بگذراند یا بگوید روزه می‌گیرم، بلکه همین‌قدر که برای انجام فرمان خداوند از اذان صبح تا مغرب، کاری که روزه را باطل می‌کند انجام ندهد کافی است.

وی افزود: انسان می‌تواند در هر شب از ماه رمضان برای روزه فردای آن نیت کند، اما بهتر است که شب اول ماه، نیت روزه همه ماه را بنماید.

سه عملی که پاداششان تعیین نشده است

استاد ابراهیمی به سه عملی اشاره کرد که به خاطر عظمت و بزرگی، در ترازوی روز قیامت قرار نمی‌گیرند:

اول: بخشیدن مردم که میزان پاداشش تعیین نشده است؛ قرآن می‌فرماید: «فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ»؛ هر که درگذرد و نیکوکاری کند پاداش او بر عهده خداست.

دوم: صبر که پاداشش تعیین نگردیده؛ «إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُم بِغَيْرِ حِسَابٍ»؛ بی‌تردید شکیبایان پاداش خود را بی‌حساب و به تمام خواهند یافت.

سوم: روزه که در حدیث قدسی آمده است: روزه برای من است و من خودم پاداش آن را می‌دهم.

بهشت در انتظار روزه‌داران

این استاد حوزه در پایان به روایتی از پیامبر خدا (ص) درباره عظمت ماه رمضان اشاره کرد و گفت: عبدالله بن عباس از پیامبر(ص) شنید که می‌فرمود: همانا بهشت سال به سال به جهت حلول ماه رمضان زینت و آرایش می‌شود. چون شب اول ماه رمضان فرا رسد، بادی که آن را مثیره گویند از زیر عرش می‌وزد که برگ درختان بهشت را به هم می‌زند و حلقه درهای بهشت را می‌کوبد. خداوند در هر شب از ماه رمضان سه بار می‌فرماید: آیا درخواست‌کننده‌ای هست تا خواسته‌اش را بدو ببخشم؟ آیا توبه‌کننده‌ای هست تا توبه‌اش را بپذیرم؟ آیا آمرزش‌طلبی هست تا او را بیامرزم؟

وی افزود: و خداوند در پایان هر روز از ماه رمضان به هنگام افطار هزار هزار بنده را از آتش آزاد کند. و چون روز آخر ماه رمضان فرا رسد، خداوند در آن روز به تعداد افرادی که از اول تا آخر آن ماه آزاد ساخته، آزاد می‌نماید. امیدواریم خداوند توفیق دهد تا از این ماه عزیز بهره کامل ببریم و با قلبی پاک و روحی آراسته به تقوا، به استقبال عید سعید فطر برویم.