استاد حسین عبداللهی، از اساتید حوزه علمیه قم، در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع‌رسانی نشست دوره‌ای اساتید، به تبیین سه‌گانه سنت‌های تاریخی در قرآن بر اساس دیدگاه شهید آیت‌الله سید محمدباقر صدر پرداخت.

/270/260/21/

این استاد درس خارج حوزه علمیه قم با اشاره به اهمیت شناخت سنت های الهی حاکم بر جوامع بشری اظهار داشت: شهید صدر در اثر ارزشمند «سنت های تاریخ در قرآن» به تحلیل قوانین لایتغیر الهی می پردازد که بر سرنوشت ملت ها حاکم است.

وی افزود: این قوانین که از آنها به سنت های تاریخی تعبیر می شود، اشکال و صورت های گوناگونی دارند که قرآن کریم به روشنی آنها را تبیین کرده است.

صورت اول؛ قضایای شرطی

استاد عبداللهی با اشاره به نخستین صورت از سنن تاریخی تصریح کرد: صورت اول، سنت‌هایی هستند که به شکل قضایای شرطی تجلی می‌یابند؛ بدین معنا که دو پدیده به صورت شرط و جزا بر یکدیگر مترتب هستند و جزا هرگز از شرط خود تخلف نمی‌پذیرد. به عنوان مثال طبیعی، جوشش آب در حرارت ۱۰۰ درجه است.

وی با استناد به آیه شریفه «إِنَّ اللَّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ» (رعد: ۱۱) افزود: قرآن کریم بر این باور است که تا محتوای باطنی جوامع تغییر نکند، هیچ‌گاه نباید انتظار داشت که تغییری در ظاهر زندگی، اعتبار جهانی و کیان مادی آنان رخ دهد. این یک قضیه شرطی است.

استاد حوزه علمیه قم در تبیین اهمیت این قضایا خاطرنشان ساخت: شهید صدر معتقد است قضایای شرطی از خدمتگزارترین قضایا برای زندگی بشری هستند، زیرا با ایجاد حتمیت، انسان می‌تواند بر اساس آن برنامه‌ریزی کرده و آینده خود را طراحی نماید. این قضایا به زندگی انسان نظم می‌بخشند و انسان‌ساز، زندگی‌ساز و جامعه‌ساز هستند.

صورت دوم؛ سنت‌های قطعی

استاد عبداللهی در ادامه به دومین صورت سنت‌های تاریخی اشاره کرد و گفت: صورت دوم، قضایایی هستند که به شکل سنت‌های قطعی و تحقق‌یافته ظاهر می‌شوند. مانند پیش‌بینی منجمان درباره خورشیدگرفتگی یا ماه‌گرفتگی در سال‌های آینده. شهید صدر به این بحث نیز پرداخته و به شبهه اروپایی‌ها درباره تعارض این سنت‌ها با اراده انسان پاسخ خواهد داد.

صورت سوم؛ سنت‌های گرایشی

وی با تأکید بر سومین و مهم‌ترین صورت سنت‌های تاریخی ابراز داشت: صورت سوم، سنت‌هایی هستند که نه به شکل قانون، بلکه به صورت گرایش و کشش در جوامع بشری ظهور می‌کنند. این سنت‌ها انعطاف‌پذیرند و انسان می‌تواند در کوتاه‌مدت با آن‌ها مقابله کند، اما در درازمدت، پیروزی از آنِ این گرایش‌هاست و انسان در برابر آن‌ها خرد خواهد شد.

دین‌گرایی؛ سنتی فطری و گرایشی

این استاد حوزه علمیه قم با اشاره به جایگاه دین در سنت‌های گرایشی تصریح کرد: شهید صدر معتقد است دینداری از جنس سنت‌های کششی و گرایشی است. دین به عنوان یکی از سنن طبیعی تاریخ، گرایشی است که از باطن و ساختمان وجودی انسان و فطرت او نشأت می‌گیرد. منظور از دین در اینجا، تشریع و قانون‌گذاری نیست، بلکه همان فطرت خداجوی انسان است که در قرآن با تعبیر "فطرت الله التی فطر الناس علیها" از آن یاد شده است.

وی با استناد به آیه شریفه «فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفًا ۚ فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا ۚ لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ» (روم: ۳۰) افزود: این آیه یک جمله اخباری است و در مقام انشاء و امر به دینداری نیست، بلکه خبر از واقعیتی می‌دهد که در نهاد بشر به ودیعت نهاده شده است. انسان به گونه‌ای خلق شده که از درون کشش و گرایشی به ماوراءالطبیعه دارد و این خلقت هرگز دگرگون نمی‌شود.

دفائن عقول؛ گنجینه‌های فطرت

استاد عبداللهی با اشاره به فرازی از نهج‌البلاغه درباره نقش پیامبران تصریح کرد: امیرالمؤمنین علیه‌السلام در مورد رسالت پیامبران می‌فرماید: "لِیُثِیرُوا لَهُمْ دَفَائِنَ الْعُقُولِ"؛ پیامبران آمده‌اند تا گنجینه‌های پنهان عقل‌ها را آشکار سازند. دین، آورده تمدن بشری نیست، بلکه ریشه در ذات انسان دارد و خداوند آن را در نهاد او نهاده است.

وی تأکید کرد: بنابراین، هیچ‌کس نمی‌تواند خود را از این فطرت و دین‌گرایی بی‌نیاز نشان دهد. جمله "لا تبدیل لخلق الله" یک نفی است، یعنی گریزی از این دین و توجه به خداوند نیست. انسان‌ها چه بخواهند و چه نخواهند، خداجو هستند و این کشش درونی آنان هرگز به طور کامل از بین نخواهد رفت.

عذاب اجتماعی؛ پیامد حذف دین از جامعه

این کارشناس دینی با استناد به آیه ۴۷ سوره حج به تبیین پیامدهای مقابله با این سنت گرایشی پرداخت و یادآور شد: خداوند در این آیه می‌فرماید: "وَ یَسْتَعْجِلُونَکَ بِالْعَذَابِ وَلَنْ یُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ ۚ وَإِنَّ یَوْمًا عِنْدَ رَبِّکَ کَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ." کافران با شتابزدگی از پیامبر می‌پرسند: اگر راست می‌گویی، عذاب الهی کی فرا می‌رسد؟

وی در تحلیل این آیه از منظر شهید صدر افزود: شهید صدر معتقد است عذابی که در این آیه وعده داده شده، از سه قسم خارج است: نه عذاب اخروی است که در قیامت نازل می‌شود، نه مجازات‌های دنیوی مانند جریمه و زندان، بلکه عذابی اجتماعی و تاریخی است که در بستر تاریخ بر جوامعی که دین را کنار می‌گذارند، فرود می‌آید.

زمان تاریخی و سنت‌های الهی

استاد عبداللهی با اشاره به فراز «وَإِنَّ یَوْمًا عِنْدَ رَبِّکَ کَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ» تصریح کرد: شهید صدر از این آیه نتیجه می‌گیرد که عذاب‌های تاریخی، زمان ویژه‌ای دارند که با محاسبات معمولی بشر قابل تطبیق نیست. یک روز نزد پروردگار، معادل هزار سال از سال‌هایی است که شما می‌شمارید. بنابراین، وقوع این عذاب‌ها ممکن است در بازه‌های زمانی کوتاه مدت رخ ندهد، اما در درازمدت، جامعه‌ای که دین را کنار بگذارد، دچار اضمحلال و زوال خواهد شد.

وی با مقایسه این آیه با آیات سوره معارج (آیات ۴ تا ۸) درباره روز قیامت خاطرنشان کرد: در آنجا نیز می‌فرماید روزی که ملائکه عروج می‌کنند، مقدارش پنجاه هزار سال است. اما آن روز، روز قیامت است و با سنت‌های تاریخی تفاوت دارد.

تحلیل جامعه‌شناختی حذف دین

این استاد حوزه علمیه قم با اشاره به ادامه مباحث شهید صدر در درس هشتم گفت: برای شناسایی دقیق پیامدهای حذف دین از جامعه، شهید صدر یک بحث جامعه‌شناختی عمیق را با استناد به آیه ۳۰ سوره بقره (داستان خلافت انسان در زمین) مطرح خواهد کرد. در پرتو این آیه، عناصر تشکیل‌دهنده جامعه تحلیل می‌شود و روشن می‌گردد که چرا حذف دین، جامعه را وارونه کرده و عذاب اجتماعی را به دنبال خواهد داشت.

تأیید فطری بودن دین از نگاه اندیشمندان غربی

استاد عبداللهی در بخش دیگری از سخنان خود به دیدگاه شهید مطهری درباره فطری بودن دین اشاره کرد و افزود: شهید مطهری در آثار خود بارها تأکید کرده است که برخلاف دیدگاه برخی فلاسفه غرب که دینداری را امری عارضی و خلاف طبیعت انسان می‌دانند، بر اساس متون دینی، بی‌دینی امری عارضی و نیازمند توجیه است و دین در فطرت انسان ریشه دارد.

وی برای تأیید این مدعا به نظرات سه اندیشمند غربی استناد کرد و گفت: اول، کارل گوستاو یونگ، شاگرد فروید، که به "شعور باطن" معتقد است و می‌گوید در ناخودآگاه جمعی انسان، اعتقاد به خدا نهفته است. دوم، ویلیام جیمز، فیلسوف و روانشناس آمریکایی، که در کتاب "دین و روان" تأکید می‌کند غالب میل‌ها و آرزوهای انسان از ماوراءالطبیعه سرچشمه می‌گیرد و با حساب‌های مادی و عقلانی صرف، قابل توجیه نیست.

استاد عبداللهی با اشاره به کتاب "نیایش" اثر الکسیس کارل، جراح و برنده جایزه نوبل، اظهار داشت: کارل در این کتاب ارزشمند، حس مذهبی را یک حس اصیل در انسان معرفی می‌کند و درباره دعا می‌گوید: "دعا پرواز واقعی روح به سوی خداست" و "دعا از جنس کوشش روح است." او تفاوت خدا و مرفین را در این می‌داند که مرفین انسان را می‌خواباند، ولی خدا به او آرامش می‌بخشد.

مقابله با دین؛ ممکن اما ناموفق در درازمدت

این کارشناس دینی در پاسخ به پرسشی درباره امکان مبارزه با دین و خاموش شدن فطرت خداجو تأکید کرد: ممکن است انسان به دلایل مختلف با گرایش فطری خود مخالفت کند و حتی به جنگ با خدا برخیزد، اما این مخالفت دوامی نخواهد داشت. حتی ریچارد داوکینز، از سردمداران الحاد جدید، ممکن است نهاد خداجویش سرپوش گذاشته شده باشد، اما در درون، فطرت او فریادگر توحید است.

وی با اشاره به تجربه غرب در مقابله با ارزش‌های دینی افزود: جوامع غربی، به ویژه در چند دهه اخیر، با آسیب‌های جدی ناشی از حذف دین از عرصه‌های اجتماعی مواجه شده‌اند. برای مثال، نگاه کالایی به زن و بحران هویت در زنان اروپایی، نشانه‌هایی از این آسیب‌هاست.

دین اسلام و نگاه منصفانه به ادیان

استاد عبداللهی به نقل از کارن آرمسترانگ، نویسنده انگلیسی، گفت: او در کتاب پرفروش خود درباره پیامبر اسلام (ص) تأکید می‌کند که مسلمانان با حجاب، به دنبال حفظ هویت خود در برابر بحران هویت زنان غربی هستند. همچنین وی معتقد است سنجیدن کلیت اسلام با گروه‌هایی مانند داعش، بی‌انصافی است و باید میان مسلمانان و پیامبرشان تفاوت قائل شد، همان‌گونه که مسلمانان میان مسیحیت و مسیحیان تمایز قائل می‌شوند.

وی در پایان گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید یادآور شد: سیره پیامبر اکرم (ص) که حتی مزاحمت گربه‌ای را بر عبای خود تحمل می‌کرد تا حیوان بیدار نشود، نشان می‌دهد این دین هرگز نمی‌تواند قاتل‌پرور و تروریست‌پرور باشد.