استاد سید علی حسینی آملی از اساتید برجسته حوزه علمیه قم، در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به تفسیر آیات ابتدایی سوره انسان (دهر) پرداخت و با تبیین مفاهیم عمیق قرآنی، نکات بدیعی را درباره جایگاه انسان در نظام آفرینش و حقیقت نوری اهلبیت علیهم السلام مطرح کرد.

/270/260/21/

استاد درس خارج حوزه علمیه قم با اشاره به آیه شریفه «هَلْ أَتَى عَلَى الْإِنْسَانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُنْ شَیْئًا مَذْکُورًا» اظهار داشت: این آیه یکی از عمیق‌ترین آیات قرآن در باب شناخت هویت انسان است. مفسران درباره معنای این پرسش قرآنی دو دیدگاه عمده ارائه کرده‌اند؛ برخی آن را سوال تقریری و برخی سوال انکاری دانسته‌اند.

مفسّر قرآن کریم افزود: اگر این آیه را به عنوان سوال انکاری معنا کنیم، پاسخ آن می‌شود: خیر، هیچ گاه بر انسان زمانی نگذشته که قابل ذکر نباشد. انسان از آغاز دارای شخصیت و مقام والایی بوده است. این دیدگاه با روایاتی از امیرالمؤمنین علیه السلام هماهنگ است که نشان می‌دهد حقیقت انسان، به ویژه حقیقت محمدی صلی الله علیه و آله، از ازل قابل ذکر بوده است.

وی در ادامه با ذکر نمونه‌ای از زندگی روزمره، تفاوت این دو نگاه را تبیین کرد و ابراز داشت: گاهی می‌پرسیم «آیا تا به حال شده نانوایی تعطیل باشد؟» ممکن است کسی پاسخ دهد «نه، هرگز» و دیگری بگوید «بله،多次». در مورد انسان نیز همین گونه است. اگر به مراحل مادی خلقت انسان بنگریم، زمانی او تنها خاکی بی‌نام و نشان بود، اما اگر به حقیقت نوری او نظر کنیم، همواره موجودی والا و مذکور بوده است.

استاد حسینی آملی با اشاره به روایت توبه حضرت آدم علیه السلام، این حقیقت را روشن‌تر تبیین کرد و یادآور گردید: هنگامی که حضرت آدم علیه السلام مرتکب آن خطا شد، برای توبه به او آموختند که به عرش الهی نظر کند و به حق پنج تن آل عبا (ص) متوسل شود. این نشان می‌دهد که حقیقت نوری این بزرگواران پیش از خلقت حضرت آدم نیز وجود داشته و «مذکور» بوده است.

وی با بیان اینکه نامگذاری سوره‌های قرآن گاه با روایت معصومین و گاه با شهرت میان مردم صورت گرفته است، تصریح کرد: سوره انسان با نام‌های متعددی مانند «سوره دهر» و «سوره هل أتی» شناخته می‌شود. سوره واقعه نیز در روایات به «سوره غنا» (بی‌نیازی) معروف است و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بر خواندن هر شب آن تأکید فرموده‌اند تا انسان از نظر معیشت آبرومند و بی‌نیاز از دیگران شود.

این استاد عالی‌قدر حوزه با نقل خاطره‌ای از علامه حسن‌زاده آملی رضوان الله علیه تأکید کرد: ایشان می‌فرمودند از زمانی که هر شب سوره واقعه را خواندم، دستم همیشه برای نیازمندی به دیگران باز بوده و الحمدلله هرگز محتاج کسی نشدم. این تجربه عملی نشان‌دهنده برکت این سوره در زندگی است.

استاد حسینی آملی در بخش دیگری از سخنان خود به دو دوره نزول قرآن اشاره کرد و با بیان اینکه قرآن یک نزول دفعی در شب قدر و یک نزول تدریجی در طول ۲۳ سال رسالت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله داشته است، خاطرنشان ساخت: سوره انسان هرچند به صورت تدریجی نازل شده، اما برخی آیات آن در مکه و برخی در مدینه نازل گردیده است.

وی با تأکید بر اینکه «بسم الله الرحمن الرحیم» در هر سوره معنایی متناسب با همان سوره دارد، اظهار داشت: رحمت الهی در هر موقعیت معنای خاص خود را می‌یابد؛ گاه به معنای شفا، گاه هدایت، گاه گشایش گره از کار فروبسته و گاه رزق و روزی است. بنابراین بسم الله هر سوره باید متناسب با محتوای آن سوره معنا شود و اینگونه نیست که در همه سوره‌ها یک معنا داشته باشد.

استاد درس خارج حوزه علمیه قم در ادامه به نزاع فقهی میان شیعه و اهل سنت درباره جزئیت «بسم الله» برای سوره‌ها اشاره کرد و با استناد به روایت امام صادق علیه السلام که فرمودند «به خدا قسم افضل آیه قرآن را دزدیدند»، تصریح کرد: در فقه شیعه، بسم الله جزء هر سوره محسوب می‌شود و اگر کسی در نماز بعد از حمد، سوره توحید را انتخاب کند، باید بسم الله آن سوره را بگوید و حق تغییر سوره پس از گفتن بسم الله را ندارد.

استاد حسینی آملی در ادامه به تبیین دیدگاه فلسفی و عرفانی درباره مراحل خلقت انسان پرداخت و با اشاره به آیه «إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ نَبْتَلِیهِ» یادآور گردید: خداوند انسان را از نطفه‌ای آمیخته آفرید تا او را بیازماید. نطفه امشاج اشاره به اختلاط عناصر مادی دارد که زمینه‌ساز ابتلاء و آزمون الهی است.

وی با بیان اینکه خداوند بر اساس علم پیشین خود، همه موجودات را با طراحی دقیق و صورت علمی از پیش تعیین‌شده آفریده است، تأکید کرد: خداوند متعال به اقتضای صفت «علیم» و «لطیف» خود، نقشه هستی را پیش از خلقت مادی ترسیم فرموده و همه چیز در «خزائن» الهی موجود بوده است. چنانکه قرآن می‌فرماید: «وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ».

استاد حسینی آملی در ادامه با مثال معمار و ساختمان، این حقیقت را روشن‌تر ساخت و افزود: همانگونه که یک بنا پیش از ساخت، نقشه آن در ذهن معمار وجود دارد، همه موجودات نیز پیش از خلقت مادی، در علم الهی حضور داشته‌اند. این حضور علمی، گرچه در عالم خارج قابل ذکر نبوده، اما در عالم معنا وجود داشته است.

وی با اشاره به مراحل خلقت انسان از خاک، نبات، غذای والدین، نطفه، علقه، مضغه و جنین، خاطرنشان کرد: در بسیاری از این مراحل، انسان «چیزی قابل ذکر» نبوده است. کسی به یک قطعه خون یا گوشت، انسان نمی‌گوید. حتی گاهی افراد به سبب پستی اخلاقی، شایسته نام انسان نیستند؛ چنانکه به شمر و امثال او نمی‌توان انسان گفت.

استاد حسینی آملی در بخش پایانی سخنان خود با استناد به آیه شریفه «أَ لَیْسَ ذلِکَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ یُحْیِیَ الْمَوْتى» تصریح کرد: خداوندی که انسان را از این مراحل مختلف آفرید، قطعاً بر زنده کردن مردگان نیز تواناست. این آیه درس امید و بیداری برای انسان‌هاست تا به قدرت بی‌پایان الهی ایمان آورند.

وی در پایان گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید ضمن تبریک ایام مبارک و با اشاره به جایگاه والای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به عنوان «اولین صادر» در نظام آفرینش، تأکید کرد: حقیقت محمدیه صلی الله علیه و آله رق منشور همه موجودات عالم است و همه هستی به آن حضرت منتهی می‌شود. ما نیز باید با تمسک به این حقیقت نورانی، خود را به سرچشمه فیض الهی متصل کنیم و از برکات قرآن و اهلبیت علیهم السلام بهره‌مند گردیم.