استاد اکبر صبرآمیز از اساتید حوزه علمیه قم، در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به تبیین جایگاه کتاب‌های اخلاقی و عرفانی در سیر و سلوک الی الله پرداخت و با معرفی کتاب «طریق الی الله» اثر شیخ حسین بن علی بن صادق بحرانی، آن را یکی از ارزشمندترین متون برای پیمودن مسیر تقرب به خداوند دانست.

/270/260/21/

استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم با اشاره به اهمیت بهره‌گیری از کتب سلوکی معتبر اظهار داشت: یکی از نعمت‌های بزرگ الهی برای شیعیان، وجود گنجینه‌ای از کتب اخلاقی و عرفانی است که برگرفته از مکتب اهل بیت علیهم السلام می‌باشد. در این میان، برخی کتاب‌ها آنچنان عمیق و کاربردی هستند که مورد توجه ویژه اولیای الهی قرار گرفته‌اند. کتاب «طریق الی الله» تألیف شیخ حسین بن علی بن صادق بحرانی از جمله همین آثار است. ایشان از علمای متاخر و از فقهای نجف اشرف بودند و رساله‌ای در اخلاق و سلوک الی الله بر طریق اهل بیت علیهم السلام نگاشته‌اند که محدث قمی در کتاب «الکنی و الالقاب» از ایشان به عنوان شیخ جلیل و عارف ربانی یاد کرده است.

کارشناس دینی افزود: در ارزیابی یک کتاب، علاوه بر محتوا، توجه بزرگان به آن کتاب نیز می‌تواند راهگشا باشد. مرحوم آیت‌الله العظمی بهجت (ره) که خود از عرفای عامل و اسوه‌های سلوک عملی بودند، عنایت ویژه‌ای به این کتاب داشتند. نقل شده است که روزی از ایشان پرسیدند بهترین کتاب عرفانی کدام است؟ ایشان فرمودند فردا پاسخ می‌دهم و فردایش این کتاب «طریق الی الله» را معرفی فرمودند. همچنین به برخی از شاگردان خود، از جمله مرحوم آیت‌الله شوشتری، سفارش می‌کردند که این کتاب را مطالعه کنند. ایشان می‌فرمودند این کتاب ظاهر ساده و بی‌آلایشی دارد، اما پخته، استوار و موافق با مرام اهل بیت علیهم السلام است.

استاد صبرآمیز ابراز داشت: ویژگی منحصر‌به‌فرد این کتاب را می‌توان در جامعیت، اعتدال، کاربردی بودن و مستند بودن آن به روایات دانست. مؤلف محترم، بدون حاشیه‌روی و گریزهای بی‌مورد، مطالب را به صورت منسجم ارائه داده است. مثلاً وقتی از شکرگزاری نسبت به خداوند سخن می‌گوید، بلافاصله به شکر مخلوق نیز اشاره می‌کند و حدیث «مَن لَم یَشکُرِ المَخلوقَ لَم یَشکُرِ الخالِقَ» را یادآور می‌شود. این نگاه متوازن، نشان‌دهنده عمق فهم مؤلف از معارف دین است. از دیگر بزرگان نقل شده که «العاقل یکفیه الاشارة» و این کتاب سرشار از اشارات نافعی است که برای اهلش کافی است.

وی یادآور گردید: حضرت آیت‌الله بهجت (ره) علاوه بر این کتاب، به مطالعه کتب متعدد دیگری نیز توصیه می‌فرمودند که هر یک می‌تواند چراغ راه سالک باشد. از جمله «معراج السعادة» مرحوم نراقی که فرمودند یک صفحه از آن را مطالعه کرده و در آن تفکر کنید، به ویژه باب توبه که بسیار رشددهنده است. همچنین «کتاب جهاد نفس» از وسائل الشیعه، «احیاء علوم الدین» یا «محجة البیضاء»، «ریحان بهشتی»، «جواهر السنیة» اثر حر عاملی که احادیث قدسی را گرد آورده، «مجد البیان» در تفسیر قرآن از مرحوم میرزا محمدحسین اصفهانی و «تذکرة المتقین» از جمله آثاری بودند که ایشان توصیه می‌کردند. یکی از بزرگان می‌فرمودند اگر کسی این کتاب‌ها را بخواند و بفهمد، کارش تمام است و به تعبیری راه را یافته است.

استاد حوزه علمیه قم تصریح کرد: نگاهی به مقدمه شیخ حسین بحرانی بر کتاب «طریق الی الله» ما را با روحیات و انگیزه والای ایشان آشنا می‌سازد. ایشان می‌فرمایند: «بعد از حمد و ثنای الهی، العبد الجانی و الاسیر الفانی... حسین بن علی بن صادق البحرانی...» این تواضع و خاکساری، نخستین درس سلوک است. ایشان آرزوی خود را جمع‌آوری آثار اهل بیت برای بیداری قلوب غافل و احیای نفوس مرده بیان می‌کند؛ قلوبی که از غفلت به خواب رفته‌اند و نفوسی که به سبب اعراض از خداوند، حیات خود را از دست داده‌اند. همانگونه که قرآن کریم می‌فرماید: «وَ مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِکْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنْکًا».

استاد صبرآمیز تأکید کرد: مؤلف محترم از موانعی چون عدم نشاط، کسالت و تسویف (عمل را به فردا انداختن) یاد می‌کند که او را از این کار بزرگ بازداشته بود. این اعتراف، خود نشان‌دهنده صداقت و معرفت ایشان به آفات نفس است. سپس می‌گوید: «فان العلم اذا لم یعمل به، لم یزدد صاحبه الا من الله بعداً». علمی که به آن عمل نشود، جز دوری از خداوند حاصلی برای صاحبش ندارد و موعظه او در دلها نفوذ نمی‌کند، چنانکه باران بر سنگ صاف جاری می‌شود اما در آن نفوذ نمی‌کند.

وی با اشاره به انگیزه نهایی مؤلف برای نگارش کتاب خاطرنشان کرد: ایشان از یک سو اصرار دوستان و از سوی دیگر احساس نزدیکی اجل را عامل تعیین‌کننده می‌داند. می‌گوید: «و لما رایت تفاوت العوام و مشارفة الاجل، و رایت ان التسویفات لا تجدی و التعلات لا تفید... فاستخرت الله تعالی و قصدت ذلک». یعنی وقتی دیدم عمر عوام در حال پایان یافتن است و اجل نزدیک شده و امروز و فردا کردن‌ها سودی ندارد، از خدا طلب خیر کردم و قصد نگارش این کتاب را نمودم. این احساس مسئولیت در برابر هدایت دیگران، نشان از همت بلند ایشان دارد.

استاد صبرآمیز بیان کرد: شیوه مؤلف در این کتاب بسیار هوشمندانه است. ایشان روایات را بدون ذکر سند و تنها با ذکر مضامین آنها آورده تا کتاب مختصر و مفید باشد. همانطور که در حدیث است «خیر الکلام ما قل و دل». ایشان امیدوار است که عقول سلیمه و فطرت مستقیمه، با تنبه و تدبر، این مضامین را تصدیق کنند. چرا که فطرت انسان، چراغ راه اوست و می‌تواند حق را از باطل تشخیص دهد. اگرچه برای شکوفایی کامل این فطرت، نیاز به عالم دیگر (برزخ و قیامت) است تا استعدادهای بیکران انسان به ظهور برسد.

این کارشناس دینی با اشاره به ابواب یازده‌گانه کتاب گفت: قابل تأمل است که این کتاب ظاهراً در یازده باب تنظیم شده است. عدد یازده از جهتی اشاره به عدد هو (هو = ۱۱) دارد که رمزی برای توجه به ذات اقدس الهی است. از جهتی دیگر، مجموع اعداد یک تا یازده به عدد ۶۶ می‌رسد که مطابق با عدد لفظ جلاله «الله» است. همچنین نماز شب یازده رکعت است و نمازهای واجب اصلی در روز اول بعثت یازده رکعت بودند و سپس شش رکعت به عنوان فرض النبی به آنها افزوده شد تا به هفده رکعت رسید. این نکات ظریف نشان از عمق نگاه توحیدی مؤلف دارد.

استاد صبرآمیز در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به آیه شریفه «فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ» اظهار داشت: یکی از مباحث عمیق قرآنی، توجه به وجه الله است. در سوره الرحمن که عروس قرآن است، دوبار عبارت «ذوالجلال و الاکرام» تکرار شده است؛ یکبار در میانه سوره که مربوط به دنیاست و یکبار در پایان سوره که ناظر به قیامت و وجه رب است. کسانی که در این دنیا اهل تدبر در قرآن باشند، به جایی می‌رسند که هر مشکلی داشته باشند، پاسخ آن را در کلام اهل بیت علیهم السلام و قرآن می‌یابند. همانطور که برخی بزرگان می‌فرمودند روزی یک صفحه روایت و یک صفحه قرآن با تدبر بخوانید تا کم‌کم به جایی برسید که پاسخ مشکلاتتان را در همان صفحه بیابید.

وی در پایان گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید تأکید کرد: مرحوم آیت‌الله بهجت (ره) می‌فرمودند از کودکی تسبیح را رها نکرده و همواره اهل استغفار بوده‌اند. استغفار، کلید گشایش و نشاط معنوی است. برای رفع کسالت و تنبلی، خواندن سوره‌هایی مانند «والشمس» و «هل اتی» توصیه شده است. ما نیز باید با تمسک به این کتب ارزشمند و عمل به دستورات آن، خود را برای سفر الی الله آماده کنیم. ورود به حریم قرب الهی، آدابی دارد و باید از راهی که اهل بیت علیهم السلام نشان داده‌اند وارد شد: «فَأْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوَابِها». کتاب «طریق الی الله» یکی از همان درهای ورود به این حریم مقدس است.