استاد سید احمد فاطمی، از اساتید حوزه علمیه قم، در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به تفسیر آیات پایانی سوره مبارکه فتح و آیات آغازین سوره حجرات با محوریت «اخلاق قرآنی و ویژگی‌های مؤمنان راستین» پرداخت.

/270/260/21/

استاد درس خارج حوزه علمیه قم با اشاره به فرا رسیدن ماه مبارک رمضان و فضیلت شب‌های جمعه، سخنان خود را با ذکر اهمیّت این ایام آغاز کرد و اظهار داشت: شب جمعه، شب رحمت و مغفرت الهی، شب توبه و استغفار و بهترین لحظات عمر انسان در ایام هفته است. در این شب پرفضیلت، از خداوند متعال توفیق توبه و استغفار، طاعت و ترک معصیت، و همت عالی در عبودیت و سیر و سلوک به سوی قرب الهی را مسئلت می‌کنیم.

وی در ادامه ضمن قرائت دعای «اللهم من صلیت علیه فصلواتی علیه و من لعنت فلعنتی علیه»، به تبیین اهمیت این فراز پرداخت و افزود: این دعا راه را برای انسان مشخص می‌کند که در مسیر بندگی خدا، دوستان و دشمنان خود را بر اساس معیار الهی انتخاب کند. هرکس در مسیر عبودیت است، مورد صلوات و درود ماست و هرکس به سبب قساوت و لجاجت، مورد لعنت خداوند است، ما نیز باید دشمنی خود را با او اعلام کنیم. این یک درس مهم اخلاقی و رفتاری است که در تعاملات اجتماعی و سیاسی ما باید همواره مد نظر باشد.

کارشناس دینی با اعلام پایان یافتن بحث تفسیر سوره مبارکه فتح، به استقبال از سوره مبارکه حجرات رفت و ابراز داشت: در آیه ۲۹ سوره مبارکه فتح که آخرین آیه این سوره است، خداوند متعال توصیفی جامع و کامل از یاران واقعی پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و مؤمنان راستین ارائه فرموده است. آنجا که می‌فرماید: «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِینَ مَعَهُ». این آیه ویژگی‌های اصحاب و پیروان راستین رسول خدا را که در کتب آسمانی پیشین یعنی تورات و انجیل نیز به آن اشاره شده، به روشنی تبیین می‌کند.

وی با استناد به فراز «اَشِدّاءُ عَلَی الکُفّارِ رُحَماءُ بَینَهُم» از این آیه شریفه، به تشریح آن پرداخت و گفت: در تورات، یاران پیامبر اینگونه معرفی شده‌اند که در برابر کفار و دشمنان سرسخت توحید که با لجاجت در برابر حق می‌ایستند، قاطع و شدید هستند. اما در میان خود، سرشار از رحمت و مهربانی. آنها درد یکدیگر را درد خود می‌دانند و دلسوز یکدیگرند. این توصیف، ترسیم بسیار گویایی از یک جامعه ایمانی است که در آن روابط بر اساس محبت و همدلی است، ولی در برابر دشمنان خارجی، یکپارچه و مقاوم عمل می‌کنند.

استاد حوزه علمیه قم در بخش دیگری از سخنان خود به توصیف این مؤمنان در انجیل اشاره کرد و یادآور گردید: خداوند در ادامه آیه می‌فرماید: «کَزَرعٍ أَخرَجَ شَطأَهُ فَآزَرَهُ فَاستَغلَظَ فَاستَوی عَلی سُوقِهِ یُعجِبُ الزُّرّاعَ». در این تمثیل زیبا، مؤمنان به کشتزاری تشبیه شده‌اند که جوانه‌های خود را از زمین خارج کرده، سپس به تقویت آن پرداخته تا ساقه‌ها محکم شده و بر پای خود بایستد و به قدری رشد و نمو کند که کشاورزان را به شگفتی وامیدارد. این تمثیل بیانگر آن است که مؤمنان راستین، اهل حرکت، پویایی و رشد هستند و هرگز درجا نمی‌زنند. آنها با گفتار و اعمال خود، اسلام را در جهان نشر می‌دهند و روز به روز بر خیر و برکت جامعه می‌افزایند.

وی با طرح این سؤال که آیا ما نیز اینگونه هستیم؟ تصریح کرد: قرآن کریم میزان و معیار زندگی و اخلاق است. خداوند می‌فرماید: «وَ أَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتابَ وَ الْمِیزانَ». وظیفه ما این است که خود را بر این میزان الهی عرضه کنیم و ببینیم آیا اخلاق و رفتارمان، اینچنین در حال رشد و تعالی است یا خیر؟ آیا مهربانی ما نسبت به برادران دینی و قاطعیت ما در برابر دشمنان حق، روز به روز خالصانه‌تر و بر اساس رضای الهی می‌شود؟

استاد سید احمد فاطمی سپس با ورود به تفسیر سوره مبارکه حجرات، آن را به عنوان «سوره اخلاق و ادب» معرفی کرد و تأکید نمود: این سوره ۱۸ آیه‌ای، سرشار از نکات مهم اخلاقی درباره شخص پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و روابط افراد جامعه اسلامی با یکدیگر است. نکته قابل توجه اینکه در این سوره پنج بار خطاب «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا» تکرار شده که هر کدام حاوی یک دستور اساسی است. مستحب مؤکد است که انسان هنگام شنیدن این خطاب الهی، «لبیک» بگوید و خود را در محضر فرمان خداوند ببیند.

وی به نخستین فرمان الهی در این سوره اشاره کرد و گفت: خداوند می‌فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ». یعنی ای کسانی که ایمان آورده‌اید! چیزی را بر خدا و رسولش مقدم نشمرید و از فرمان آنها پیشی نگیرید. هر سخن، هر موضع‌گیری سیاسی و اجتماعی، و هر رفتاری باید بر اساس رضای خدا و رسول سنجیده شود. اگر انسانی مورد بداخلاقی قرار گرفت و عصبانی شد، نباید فوراً اقدام به انتقام کند، بلکه باید بیندیشد که آیا این کار مورد رضای خداست؟ در حالی که خداوند در روابط مؤمنان، عفو و گذشت را می‌خواهد. ایشان در این باره به روایتی از امام حسین (علیه السلام) استناد کردند که فرمودند: «به خدا قسم اگر کسی در گوش راستم به من ناسزا گوید و سپس در گوش چپم عذرخواهی کند، او را می‌بخشم.»

این کارشناس دینی با بیان اینکه «وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ» هشدار بزرگی برای دوری از گناه و غفلت است، خاطرنشان ساخت: علم و سمع الهی، انسان را از سرکشی و هواپرستی بازمی‌دارد. این آیه به ما می‌آموزد که ارتباط انسان با خدا در نماز و عبادت (رُکَّعاً سُجَّداً) و ارتباط او با بندگان خدا در مهربانی و دستگیری از نیازمندان خلاصه می‌شود.

استاد فاطمی در بخش پایانی سخنان خود با ذکر نمونه‌هایی از سیره معصومین (علیهم السلام) به تبیین اهمیت دستگیری از مؤمنان پرداخت و ابراز داشت: روایات بسیاری در این زمینه وجود دارد که نشان می‌دهد اخلاق قرآنی تنها به عبادات فردی خلاصه نمی‌شود، بلکه در تعامل با خلق خدا معنا می‌یابد. امام کاظم (علیه السلام) می‌فرمایند: «محبوب‌ترین مؤمنان نزد خدا کسی است که به مؤمن تنگدست در امور دنیایش یاری رساند.» همچنین ایشان برای تأکید بر این موضوع، به روایتی از امام صادق (علیه السلام) از کتاب بحارالانوار استناد کردند که در آن هشداری جدی آمده است: «هرکس برادر مؤمنش از روی تنگدستی از او یاری بخواهد و او با وجود توانایی، چه از مال خود و چه از طریق دیگران، کمکش نکند، خداوند در روز قیامت او را در حالی محشور می‌کند که دستانش به گردنش بسته است و تا پایان حسابرسی خلق در این حال باقی می‌ماند.»

وی با اشاره به داستان اخلاقی زیبایی از امام حسین (علیه السلام) در مکه مکرمه یادآور شد: آن حضرت در حال طواف کعبه بودند که شخصی از ایشان برای رهایی از زندان به خاطر بدهی‌اش کمک خواست. امام با اینکه دستشان خالی بود و در حال انجام مناسک عمره بودند، اما با شنیدن این درخواست، طواف خود را رها کرده و به همراه آن شخص به راه افتادند. ایشان با آبروی خود نزد طلبکار رفتند و مسئله را مطرح کردند. طلبکار با دیدن این اخلاق حسینی و تواضع فرزند پیامبر، نه تنها طلب خود را بخشید، بلکه هدیه‌ای نیز به آن شخص بدهکار داد. این است معنای واقعی دستگیری از برادر دینی که باید در وجود ما نهادینه شود.

استاد درس خارج حوزه علمیه قم در پایان، ضمن دعا برای همه مؤمنان و مسلمانان، به ویژه مردم مظلوم غزه، فلسطین و لبنان، تأکید کرد: زیارت و ارادت به اهل بیت (علیهم السلام) زمانی ثمربخش و حقیقی است که اخلاق و رفتار آن بزرگواران در دل‌های ما نفوذ کند و در زندگی ما متجلی شود.