استاد فرهاد فتحی، از اساتید سطوح عالی حوزه علمیه قم و فعال عرصه رسانه، در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به بررسی چالش‌های تبیین ارزش‌های دینی در فضای نوین اجتماعی و ضرورت تغییر رویه های در روش‌های تبلیغی پرداخت.

/270/260/20/

این استاد حوزه علمیه در ابتدای سخنان خود با تأکید بر محوریت صلح و آرامش برای ملت ایران، اظهار داشت: در دوران حساس کنونی، امید به پیروزی حق و تحقق آرامش اجتماعی، باید رکن اصلی گفتمان مؤمنان باشد. برای دستیابی به این هدف، ایجاد بسترهای تعاملی در فضای مجازی و بهره‌گیری از پلتفرم‌های تخصصی برای تعمیق گفتگوهای فکری، یک ضرورت است تا بتوان "قرارگاهی مجازی" برای تعامل با نخبگان و مخاطبان اثرگذار ایجاد کرد.

 تفکیک میان «اصول بنیادین» و «روش‌های اجرایی»

وی با تحلیل پیوند میان دین و ملیت، تأکید کرد: هویت جمعی ما از ترکیب ارزش‌های اصیل دینی و فرهنگ ملی شکل گرفته است. استاد فتحی در این راستا بر لزوم تفکیک میان «اصول» و «روش‌ها» تأکید کرده و مفهوم «گفتمان نئو-انقلابی» را معرفی نمود:

«این پارادایم جدید به معنای حفظ و صیانت از ارزش‌های بنیادین انقلاب در قالب روش‌های نو و به‌روز است. هدف ما تغییر در ماهیت ارزش‌ها نیست، بلکه به‌روزرسانی ابزارهایی است که ما را به همان اهداف اصیل می‌رسانند.»

 از «منبر سنتی» تا «منبر دیجیتال»؛ تغییر محل حضور مخاطب

این فعال رسانه‌ای با اشاره به ضرورت «جهاد تبیین» در عصر حاضر، به نقد محدودیت‌های سنتی در تبلیغ پرداخت و افزود: تبیین حقیقت نباید در حصار سنت‌های محدود مانند حضور فیزیکی در مساجد باقی بماند. برخی ادعا می‌کنند که جامعه از سخنان روحانیت دوری می‌کند، اما در واقع آنچه رخ داده، تغییر "محل حضور مخاطب" است. اگرچه جمعیت مساجد با جمعیت مخاطبان در بسترهای دیجیتال قابل مقایسه نیست، اما این تغییر به معنای کاهش اثرگذاری نیست، بلکه "منبر دیجیتال" امکان تأثیرگذاری را به مراتب فراتر از محدوده‌های فیزیکی پیشین فراهم کرده است.

 بازتعریف شیوه کسب معرفت در نسل جدید

استاد فتحی با بررسی الگوهای رفتاری نسل جوان، خاطرنشان کرد: تغییر الگوی کسب دانش از «پرسشگری از مراجع محلی» به «جستجوی دیجیتال»، لزوماً به معنای فاصله گرفتن از دین نیست، بلکه نوعی بازتعریف در شیوه کسب معرفت است که باید توسط جامعه دینی پذیرفته و حمایت شود.

وی با بهره‌گیری از یک تمثیل اقتصادی، استدلال کرد: در دنیای تجارت و تولید، کسانی که از به‌روزرسانی ابزارها سر باز می‌زنند، از جریان پیشرفت باز می‌مانند. در حوزه تبیین ارزش‌ها نیز باید میان "ثبات در اصول" و "انعطاف در روش‌ها" تمایز قائل شد تا از درجا زدن در برابر نیازهای جامعه جلوگیری شود.»

 ضرورت تاریخی گذار به رویکرد نئو-انقلابی

استاد فرهاد فتحی تصریح کرد: پس از نیم قرن از حوادث بنیادین انقلاب، گذار به گفتمان نئو-انقلابی یک ضرورت عقلانی و تاریخی است. روحانیت نباید خود را تنها به حضور فیزیکی در منبر و مجالس سنتی محدود کند. برای صیانت از ارزش‌های انقلاب، باید با تکیه بر ظرفیت‌های نوین رسانه‌ای، از وابستگی به الگوهای قدیمی رها شد و با نگاهی آینده‌نگرانه در عرصه‌های مختلف اجتماعی حضور یافت تا فرصت‌های تأثیرگذاری بر جامعه از دست نرود.

رویکرد واقع‌گرایانه در مدیریت اجتماعی

استاد فرهاد فتحی در ادامه تحلیل‌های خود پیرامون چالش‌های فرهنگی و اجتماعی، بر لزوم گذار از روش‌های سنتی و ناکارآمد به سوی راهکارهای عملی و مبتنی بر شناخت جامعه تأکید کرد. وی در این راستا، محورهای کلیدی زیر را برای مدیریت بحران‌های اجتماعی تبیین نمود.

 ضرورت «شناخت علمی» پیش از تجویز راهکار

وی با تأکید بر لزوم اتخاذ رویکردی واقع‌گرایانه در موضوع پوشش، اظهار داشت: حاکمیت و نهادهای فرهنگی باید پیش از هرگونه تصمیم اجرایی، وضعیت واقعی جامعه را از طریق نظرسنجی‌های علمی و جامع بشناسند. تجویز هرگونه راهکار بدون "چک‌آپ" دقیق از وضعیت جامعه، منجر به نتایج نامطلوب می‌شود. نمی‌توان بر اساس نظرسنجی‌های پراکنده در فضای مجازی تصمیم گرفت؛ بلکه باید تفاوت‌های منطقه‌ای و اجتماعی کشور (از جامعه روستایی تا کلان‌شهرها) را در آمارهای دقیق دید.

 مدل گذار تدریجی؛ از پوشش عرفی به پوشش شرعی

استاد فتحی در ارائه الگویی برای حل تنش‌های مربوط به حجاب، پیشنهاد داد: رویکرد عاقلانه این است که ابتدا پوشش عرفی به رسمیت شناخته شده و قانونی گردد و هم‌زمان، از طریق روش‌های تربیتی و دعوتی نوین در مدارس و هیئت‌ها، جامعه را به تدریج به سمت پوشش شرعی سوق دهیم. این مسیر تدریجی، در بلندمدت نتایجی بسیار مؤثرتر از روش‌های تقابلی خواهد داشت.» وی در این راستا، کسانی را که با اتخاذ مواضع سخت منجر به تخریب حجاب در جامعه می‌شوند اما خود را "مدافع" می‌نامند، مورد نقد قرار داد.

 بازخوانی مفهوم «وظیفه‌محوری» در برابر «سقوط در تکرار»

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه در تحلیلی درباره سوءبرداشت از آموزه‌های امام خمینی (ره) در خصوص وظیفه‌محوری، خاطرنشان کرد: تأکید بر وظیفه‌محوری به معنای پافشاری بر روش‌های شکست‌خورده نیست. وظیفه‌محوری یعنی تلاش با تمام توان در مسیری که گمان می‌کنیم درست است؛ اما تکرار روشی که ده بار شکست خورده و سپس ادعای وظیفه‌محوری کردن، عین بی‌عقلی است. کسی که می‌داند شعله زیاد باعث سوختن غذا می‌شود اما باز هم شعله را زیاد می‌کند، نمی‌تواند ادعای وظیفه‌محوری کند.

استاد فتحی به ریشه‌های سیاسی تداوم اختلافات در موضوعاتی نظیر مذاکرات و حجاب پرداخت و با انتقاد شدید از «کاسب‌زدگی در سیاست» ابراز داشت: متأسفانه برخی موضوعات کلان کشور به "برندی" برای کسب سود سیاسی تبدیل شده‌اند. عده‌ای از "مذاکره شدن" و عده‌ای دیگر از "عدم مذاکره" نان می‌خورند. برچسب‌های "انقلابی" یا "غیر انقلابی" در این موضوعات، ابزاری برای تقویت پایگاه‌های رای برخی جناح‌هاست. حتی در برخی طیف‌های اصلاح‌طلب و اصولگرا، تمایلی به حل قطعی این مسائل وجود ندارد، چرا که تداوم این دعواها، ابزار رای‌آوری آن‌هاست. شهروندان عادی باید از دایره منافع جناحی خارج شده و با نگاهی دوراندام و عاقلانه، مسیر درست را برای پیشرفت جامعه و امت اسلامی بیابند.

 ضرورت تغییر پارادایم در روش‌های تبلیغی

استاد فرهاد فتحی در ابتدای سخنان خود، بر اهمیت استفاده از پلتفرم‌های تخصصی برای تعمیق گفتگوهای فکری تأکید کرد و افزود: هدف اصلی ما، رساندن مطالب دینی و تبیین ایده‌ها برای جامعه است. امروزه با وجود پلتفرم‌های متنوعی چون ایتا، اینستاگرام و بله، امکان دسترسی به مخاطبانی بسیار گسترده‌تر از روش‌های سنتی فراهم شده است. اگر منبر یا هیئتی در شلوغ‌ترین نقاط شهر را در نظر بگیریم، مخاطبان در بازه محدودی خواهند بود، اما در فضای مجازی، یک مطلب می‌تواند توسط میلیون‌ها نفر دیده شود؛ بنابراین باید از این ظرفیت‌ها برای تعامل با مخاطب در هر کجا که هست، استفاده کرد.

وی با معرفی مفهوم «گفتمان نئو-انقلابی»، تصریح کرد: جامعه امروز نیازمند رویکردی است که ریشه در ارزش‌های اصیل دینی داشته و همزمان با هویت فرهنگی ایرانی گره خورده باشد. ما باید میان "اصول" و "روش‌ها" تفکیک قائل شویم. پارادایم نئو-انقلابی به معنای حفظ و صیانت از ارزش‌های بنیادین در قالب روش‌های نو و به‌روز است.

 گذار از تقابل به سوی درک متقابل

استاد فتحی در ادامه بر لزوم ایجاد یک گفتمان جدید برای کاهش تنش‌های اجتماعی تأکید کرد: ما نیاز داریم تا در موضوعات حساس، از فضای تقابل خارج شویم و به سوی درک متقابل حرکت کنیم. برای نمونه در موضوعاتی نظیر مذاکرات یا حجاب، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد؛ برخی بر اساس پذیرش مطلق، برخی بر اساس اختلاف نظر و برخی دیگر بر اساس تعهد عملی به رهبری حرکت می‌کنند.

وی در این راستا، بر لزوم «استناد مستقیم به منابع رسمی» تأکید کرد و یادآور شد: در هر مسئله‌ای، به‌ویژه در موضوعات حساس، نباید تنها به نقل‌قول‌ها یا برداشت‌های دیگران اعتماد کرد. راه درست این است که هر فردی شخصاً به منابع رسمی و وب‌سایت‌های مربوط به رهبری انقلاب مراجعه کرده و با جست‌وجوی دقیق، نظرات ایشان را استخراج نماید.

 تبیین سه رویکرد مکمل رهبری در قبال مذاکرات

این فعال رسانه‌ای حوزه علمیه با اشاره به تضاد ظاهری میان دستورالعمل‌های رهبری و اقدام دولت‌های مختلف، افزود: اگر به تاریخ مذاکرات نگاه کنیم، دولت‌های متفاوتی از دوران آقای خاتمی تا دولت آقای پزشکیان اقدام به مذاکره کرده‌اند و چهره‌های متضادی نظیر آقای جلیلی و آقای ظریف در مقاطع مختلف وارد میز مذاکره شده‌اند. این بدان معنا نیست که این افراد با رهبری در تضاد بوده‌اند، بلکه نشان می‌دهد ما باید سه رویکرد مکمل رهبری را در کنار هم ببینیم تا به نتیجه درست برسیم:

۱. اصل کلی بر عدم مذاکره با آمریکا: رکن اول این است که ما با آمریکا مذاکره نمی‌کنیم و رهبری مکرراً بر این اصل در قبال دولت‌های آمریکا تأکید کرده‌اند.

۲. پذیرش مذاکره در موضوعات و برهه های خاص: در عین حال، رهبری در موضعی دیگر اشاره فرموده‌اند که در موضوعات خاص و در شرایطی مشخص، مذاکره بلامانع است و حتی در برخی برهه‌ها از تیم‌های مذاکره‌کننده حمایت کرده‌اند.

۳. تغییر رفتار در صورت تغییر رفتار طرف مقابل: رهبری با نقل سخنی از امام خمینی (ره) اشاره فرمودند که اگر آمریکا رفتار خود را تغییر دهد، ما نیز رفتارمان را تغییر خواهیم داد.

استاد فتحی تأکید کرد: وقتی این سه محور را کنار هم قرار دهیم، دیگر دچار سرگشتگی نمی‌شویم. حتی در مورد دولت‌هایی چون دولت آقای روحانی، رهبری در سخنانی ایشان را افرادی امین، غیور و شجاع معرفی کردند. بنابراین، نقد رهبری به دولت‌ها یا مذاکره‌کنندگان، به معنای ضد انقلاب بودن آن‌ها نیست، بلکه نقد به "خسارت‌های عملی" یا "اشتباهات در اجرا" است.

 تبیین رویکرد «نئو-انقلابی» و عبور از قطب‌بندی‌های جناحی

استاد فرهاد فتحی با طرح مفهوم «گفتمان نئو-انقلابی»، بر لزوم عبور از برچسب‌های «اصولگرا» و «اصلاح‌طلب» تأکید کرد و افزود: ما باید با روشی نوین و فراتر از قطب‌بندی‌های جناحی، مسائل را ارزیابی کنیم. امروزه رسانه‌های مختلف سعی می‌کنند نظرات خود را به عنوان حقیقت مطلق منتشر کنند، اما شهروند عادی باید به دنبال "حرف حق" باشد. معیار انقلابی بودن، همسویی با کلام رهبری است؛ بنابراین هر کسی، فارغ از جناح سیاسی‌اش، اگر در موضوعی با کلام رهبری همسو باشد، در آن مورد انقلابی است.

وی در این راستا تصریح کرد: معیار من همواره کلام رهبری است. اگر امروز برخی از طیف‌های مختلف، مطالبه‌ای چون استعفای دولت‌ها را مطرح می‌کنند که با رویکرد رهبری در تضاد است، باید بدانیم که انتساب‌های جناحی در برابر حقیقت اهمیتی ندارد و تنها همسویی با حقیقت و کلام رهبری ملاک است.

 تحلیل سه‌گانه دیدگاه رهبری در موضوع مذاکرات

در بررسی موضوع مذاکرات، استاد فتحی بر لزوم استناد مستقیم به منابع رسمی تأکید کرده و اظهار داشت: «برای درک درست، باید سه محور مکمل در دیدگاه رهبری را در کنار هم دید:

۱. اصل کلی: عدم مذاکره با آمریکا به عنوان یک قاعده کلی.

۲. استثنائات کاربردی: پذیرش مذاکره در موضوعات خاص و برهه‌هایی که رهبری اجازه داده و حتی از تیم‌ها حمایت کرده‌اند.

۳. شرط تغییر رفتار: پذیرش ارتباط در صورتی که آمریکا رفتار خود را تغییر دهد (بر اساس نقل‌قول از امام خمینی ره).»

وی با اشاره به تضادهای موجود در جامعه افزود: «وقتی رهبری افرادی را "امین، غیور و شجاع" معرفی می‌کنند، این تناقض است که برخی از هر دو طیف، به همان افراد تهمت "خیانت یا بزدلی" بزنند. این نشان می‌دهد که برخی حتی در ادعای پیروی از رهبری، در عمل از کلام ایشان تبعیت نمی‌کنند.»

 تفکیک میان سیاست‌های آمریکا و مردم آمریکا

این فعال رسانه‌ای در بخش دیگری از تحلیل خود، به تفکیک میان «سیاست‌های آمریکا» و «مردم آمریکا» پرداخت و یادآور گردید: شعار "مرگ بر آمریکا"، در واقع مرگ بر سیاست‌های غلط و جنایت‌بار است که منجر به کشتار بی‌گناهان در غزه و لبنان می‌شود. هر انسان با‌شرافتی باید با این سیاست‌ها مقابله کند، اما نباید میان سیاستمداران و مردم عادی خلط کرد؛ چرا که مشکل ما با مردم آمریکا نیست.

 حجاب؛ تفکیک میان «وجوب حکم» و «روش اجرا»

استاد فتحی در موضوع حجاب، میان «وجوب حکم» و «روش اجرا» تفکیک قائل شد و ابراز داشت: در وجوب حجاب، میان تمامی فقها اتفاق نظر وجود دارد و بحث اصلی، بر سر "روش دعوت و اجرا" است. همان‌طور که در مورد نماز صبح، بحث بر سر وجوب نیست بلکه بر سر "چگونگی دعوت" است، در حجاب نیز باید بررسی کرد کدام روش اثرگذارتر است.

وی با نقد روش‌های ناکارآمد، تأکید کرد: «وقتی روشی ده بار تست شده و جواب نداده، پافشاری بر آن بی‌معناست. ما باید با روشی واقع‌گرایانه و مبتنی بر شناخت دقیق جامعه (از طریق نظرسنجی‌های علمی و جامع) پیش برویم. رویکرد عاقلانه این است که ابتدا پوشش عرفی را به رسمیت شناخته و در عین حال، از طریق روش‌های تربیتی نوین، جامعه را به تدریج به سمت پوشش شرعی سوق دهیم.

 نقد «وظیفه‌محوری» کاذب و کاسب‌زدگی سیاسی

وی با تبیین مفهوم «قائل به وظیفه بودن»، خاطرنشان کرد: «تأکید امام خمینی (ره) بر وظیفه‌محوری به این معنا نیست که انسان با علم به شکست قطعی یک روش، باز هم بر آن پافشاری کند. وظیفه‌محوری یعنی تلاش با روشی که گمان می‌رود درست است، نه تکرار آگاهانه اشتباهات.

استاد فتحی در پایان سخنان خود، به پدیده «کاسب‌زدگی در سیاست» اشاره کرد و افزود: متأسفانه موضوعاتی نظیر مذاکرات و حجاب به "برندی" برای کسب سود سیاسی تبدیل شده است. عده‌ای از مذاکره شدن و عده‌ای از عدم مذاکره نان می‌خورند و تداوم این تنش‌ها ابزار رای‌آوری جناح‌هاست. ما به عنوان شهروندانی که سود سیاسی نمی‌بریم، باید از دور به مسائل بنگریم و تلاش کنیم تا با رویکردی عاقلانه و به دور از جناح‌بندی‌ها، مسیر درست را برای پیشرفت جامعه بیابیم.