به مناسبت فرا رسیدن ساالگرد شهادت امام رضا علیه السلام، استاد حسن آقا خرمی آرانی از اساتید حوزه و دانشگاه در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «علت و چگونگی شهادت امام رضا علیه السلام» پرداخت.

/270/260/21/

این استاد درس خارج حوزه در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: با توجه به اینکه مرکز حکومت مامون عباسی مرو بود و مرو فاصله زیادی با خراسان و طوس دارد، چگونه و چرا  امام رضا علیه السلام در خراسان به شهادت رسیدند؟

موقعیت منطقه مرو

وی در پاسخ در ابتدا به موقعیت منطقه مرو اشاره کرد و افزود: مرو یکی از چهار شهر قدیمی خراسان بزرگ است که به همراه شهرهای نیشابور، بلخ و هرات، قدمتی بسیار کهن داشته، اما به نسبت دیگر شهرهای ذکر شده، ناشناخته باقیمانده است. این شهر که حوادث بسیاری را به خود دیده و پشت سر گذاشته، نه ‌تنها از نظر سیاسی، بلکه از نظر فرهنگی و اقتصادی نیز برای حکومت‌ها حائز اهمیت بوده است. شهر مرو به ‌واسطه نزدیکی به «خوارزم» و «ماوراء النهر» از یک‌ طرف، و اتصال آن به سرخس و نیشابور از طرف دیگر از نظر نظامی و تجاری و تا زمان مأمون نیز همیشه «دارالملک» خراسان بوده است.

استاد خرمی آرانی اظهار داشت: مرو که اکنون سالهاست نام آن از صفحات جغرافیایی خراسان خارج شده است، در طول مدت تاریخ، شاهد وقایع و حوادثی تاریخی و ماندگاری بوده که به اذعان مورخان، حضور پر برکت حضرت رضا  علیه السلام در این منطقه، از مهمترین آن است. مجموعه تاریخی فرهنگی مرو قدیم با وسعتی بیش از ۲ هزار هکتار در حومه شهر «بایرام‌علی» در ۲۰ کیلومتری شهر کنونی مرو جدید و حدود ۴۵۰ کیلومتری جنوب شرقی عشق‌‌آباد پایتخت کشور ترکمنستان واقع شده و آثار تمدنی دوران‌های مختلف تاریخی را دارا می باشد.

وی در ادامه بیان کرد: مرو از شهرهای قدیمی خراسان قدیم بود که در سال ۲۲ هجری قمری توسط «احنف بن قیس» فتح شد، مرو در دوره خلفای اموی به دلیل اسلام ستیزی و سیاست‌های نژاد پرستانه به پایگاهی علیه امویان تبدیل شد و قیام بنی عباس از مرو آغاز شد تا اینکه با روی کار آمدن مأمون مرکز خلافت عباسی به مرور منتقل شد.

این استاد حوزه علمیه قم یادآور گردید: از زمان ورود حضرت رضا علیه السلام یعنی در سال ۲۰۱ ق تا زمان شهادت ایشان در سال ۲۰۳ ق، حوادث گوناگونی در پیرامون امام روی داد که مناظرها، گفت‌وگوهای امام و مامون، و همچنین ماجرای ولایت عهدی در طی این مدت بر اهمیت منطقه مرو در زمان حاضر به لحاظ جایگاهی که حضرت امام  رضا علیه السلام در دو سال آخر عمر، پربرکتشان داشته‌اند، دارا است.

زمینه های شهادت امام رضا علیه السلام

استاد حسن آقا خرمی آرانی اظهار داشت: بعد از مشخص شدن موقعیت جغرافیایی شهر مرو به بررسی زمینه های شهادت امام رضا علیه السلام می پردازیم. مأمون به حضرت رضا علیه السلام پیشنهاد می کند که بعنوان ولی عهد از خراسان به بغداد برود. چرا که بغداد مرکز تجمع عباسیان بوده و آنان این شهر را همچون دژی برای خود برگزیده بودند. در چنین شرایطی مأمون از امام  علیه السلام می خواهد که به بغداد برود تا از یکسو با سرسخترین دشمنان خود رو به رو شود و از سوی دیگر خود و دیگر رجال عباسی در خراسان آسوده باشند. امام علیه السلام این پیشنهاد را رد می کنند و مأمون نیز از اصرار خویش مأیوس می شود.

وی افزود: اکنون این پرسش مطرح می شود که چرا مأمون امام رضا علیه السلام را به رفتن مجبور نساخت؟ آیا نمی توانست همانند قبولاندن امر ولایتعهدی در این مقطع نیز حضرت را به زور به بغداد روانه سازد؟ به روشنی پیداست که مأمون از رویدادهای مربوط به ولیعهدی تجربه آموخته بود، چون در آنجا امام علیه السلام اجبار و اکراه خود را فرصتی برای استفاده علیه مأمون قرار داد. از این رو او می خواست امام علیه السلام کاملاً با رضایت خویش به بغداد برود و هرگز از هدف نهایی وی آگاه نگردد. در غیر اینصورت، حرکت امام علیه السلام به بغداد متضمن هیچگونه سودی برای مأمون نبود.

استاد خرمی آرانی اضافه نمود: پس از امتناع امام علیه السلام از  رفتن به بغداد مأمون خود تصمیم می گیرد که به آن سامان حرکت کند و اصرار می کند که امام علیه السلام را نیز همراه خود ببرد. اما حضور امام علیه السلام در بغداد نیز به سود مأمون نبود چرا که خلیفه بازهم دچار مشکلاتی می شد. از جمله اینکه هواداران افراطی حکومت عباسی که در بغداد بودند نسبت به امام علیه السلام حقه و کینه فراوانی داشتند و وجود امام علیه السلام را مانع عادی شدن روابط خویش با مأمون می دانستند. در عین حال فشاری که آنها به مأمون وارد می کردند به گونه ای بود که او را مجبور می نمود امام علیه السلام را از ولایتعهدی خلع کند که اگر مأمون به این بهانه امام(ره) را برکنار می کرد ضربه بزرگی بر حیثیت و حکومت وی وارد می شد. از سوی دیگر مأمون از نفوذ امام علیه السلام در بین مردم سخت وحشت داشت و می ترسید نقشه های او نتیجه معکوسی داشته باشد.

وی افزود: مأمون با بن بست عجیبی رو به رو شده بود. او که تصمیم گرفته بود شخصیت امام علیه السلام را نزد مردم زیر سؤال ببرد و برای این منظور تمام تلاشها و سلاحهای خویش را به کار برده بود می دید که همه جا سلاح امام از او کارآمدتر است و درک وهوشیاری ایشان تمام مکرها و نیرنگهای مأمون را خنثی می کند. بالاخره کار بدانجا کشید که مأمون خود را سزاوار سرزنش حمید بن مهران دانست که روزی به او گفته بود: «چقدر بیمناکم از آن که حکومت از اولاد عباس به اولاد علی منتقل گردد و چقدر بیمناکم از آن که او دستت را از مملکت بریده و خود زمامش را بدست گیرد. بنابراین مأمون برای رهایی از این بن بست عجیب سرانجام تصمیم به قتل امام می گیرد.

* چگونگی شهادت امام رضا علیه السلام

استاد درس خارج حوزه در ادامه خاطرنشان کرد: مأمون در مسیر حرکت به بغداد که امام نیز در آن کاروان بودند تصمیم می گیرد که امام و فضل بن سهل را طی توطئه ایی در حمام سرخس به قتل برساند ولی هوشیاری امام علیه السلام مانع از آن شد که خود را در دام مأمون گرفتار سازد و به رغم اصرار مأمون، از ورود به حمام سرخس خودداری می کنند که البته فضل بن سهل با نیرنگ مأمون در حمام به قتل می رسد. با آنکه توطئه قتل امام علیه السلام در حمام سرخس با شکست مواجه شد ولی مأمون ناامید نگشته و درباره چگونگی قتل امام به تدبیر و اندیشه پرداخت. اما این بار تجربه قتل فضل بن سهل به مأمون آموخته بود که با احتیاط بیشتری گام بردارد.

شهادت امام رضا علیه السلام در طوس

استاد خرمی آرانی اظهار داشت: مأمون در سفر بغداد از مرو به سرخس و از سرخس به طوس می آید و مدتی به بهانه حضور در کنار قبر پدر در آنجا درنگ می کند. طبری در این باره می نویسد: «مأمون مدتی در کنار قبر پدرش هارون درنگ کرد» اما سؤال این است که آیا مأمون آنقدر پدر را دوست داشت که در آن شرایط بحرانی، کنار قبر او اتراق کند و چند روزی در آنجا بماند. به طور یقین هدف مأمون اجرای نقشه هایی بود که در سر می پروراند. بنابراین در طوس و در قریه ای خوش آب و هوا به نام نوغان امام علیه السلام را به شهادت می رساند. اما چرا مأمون این منطقه را برای قتل امام  علیه السلام انتخاب کرد؟

وی تصریح نمود: مأمون از همان زمانی که از مرو به بغداد حرکت کرد به دنبال فرصتی بود که امام را به شهادت برساند و علت اینکه در مرو دست به چنین کاری نزد از شورش مردم خصوصاً علویان وحشت داشت. زیرا نفوذی که امام علیه السلام در میان مردم داشتند و همچنین وابستگی مذهبی و عاطفی که مردم با امام  علیه السلام داشتند مانع از آن می شد که مأمون بتواند نقشه خود را عملی کند.

استاد حوزه علمیه قم اظهار داشت: مأمون به این مسأله آگاه بود که وقتی کاروانش وارد شهرها و قصبات بشود و حضرت رضا علیه السلام نیز در آن کاروان حضور داشته باشند یقیناً مردم نسبت به امام خویش ابراز ارادت نموده و پیوند مردم و امام علیه السلام بیشتر می شود به همین جهت مأمون هر لحظه به فکر این بود که زودتر امام را به قتل برساند.بر این اساس امام علیه السلام در طوس و قریه نوغان به شهادت رسیده و مأمون دستور می دهد حضرت را در باغی که هارون در آن مدفون بوده است، دفن کنند.