استاد علی ربانی گلپایگانی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «ادله نقلی وجود امام عصر (عج)» پرداخت.

/270/260/21/

این استاد درس خارج حوزه علمیه در ابتدای گفتگو با اشاره به «ضرورت وجود امام معصوم (ع) به عنوان یکی از دلایل عقلی وجود امام عصر (عج) خاطرنشان کرد: در کنار این دلیل عقلی، دلایل نقلی نیز نسبت به وجود آن حضرت (عج) بسیار است.

استاد کلام حوزه علمیه یادآور گردید: یکی از این ادله نقلی در این زمینه، احادیث دوازده خلیفه است که در منابع معتبر شیعه و اهل سنت و به طرق مختلف آمده است. در این روایت آمده است که پیامبر اکرم (ص) فرمود: جانشینان من دوازده نفر هستند که همگی از قریش اند (و در برخی روایات از بنی هاشم اند).

وی ابراز داشت: برخی از نقل های این حدیث چنین است:

1. «لایزال الاسلام عزیزا الی إثنی عشره خلیفه کلهم من قریش؛ اسلام پیوسته عزیز است تا وقتی دوازده خلیفه که همگی از قریش هستند وجود دارند.» (صحیح مسلم، ج 3، ص 1453، کتاب الاماره، ح 7)

2. «لایزال هذا الامر عزیزا منیعا الی اثنی عشره خلیفه کلهم من قریش» (صحیح مسلم، ج 3، ص 1453، ح 8)

3. «لایزال هذا الدین عزیزا منیعا الی اثنی عشره خلیفه کلهم من قریش؛ پیوسته این دین مقاوم است و عوامل از بین برنده را منع می کند تا وقتی دوازه خلیفه که همگی از قریش هستند وجود دارند.» (صحیح مسلم، ج 3، ص 1453، ح 9 ؛ سنن ابی داود، ص 371، کتاب المهدی، ح 2480)

4. «لَا يَزَالُ هَذَا الدِّينُ قَوِيّاً عَزِيزاً ظَاهِراً عَلَى مَنْ نَاوَاهُ لَا يَضُرُّهُ مَنْ فَارَقَهُ أَوْ خَالَفَهُ حَتَّى يَمْلِكَ اثْنَا عَشَر کلهم من قریش؛ این دین همواره پیوسته قوی و مقاوم است و بر دشمنان خودش چیره است و کسی که از آن جدا شود یا با آن مخالفت کند زیانش به آن نمی زند تا مادامی که دوازه نفر از قریش فرمانروایی آن را می کنند.» (الغیبه، نعمانی، ص 122، ح 13)

5. «ان هذا الدین لم یزل ظاهرا علی من ناواه، لایضره مخالف و لا مفارق حتی یمضی من امتی خلیفه کلهم من قریش؛ این دین (اسلام) پیوسته بر دشمنان خود غالب است و وجود مخالفان به آن آسیبی نمی رساند تا وقتی دوازده امیر که همگی از قریش هستند رهبری آن را به عهده دارند.» (المسند، احمد بن حنبل، ج 15، ص 330، ح 20692 و 20693)

6. «یکون بعدی اثنی عشر امیرا کلهم من قریش؛ پس از من دوازده امیر هستند و همگی از قریش اند.» (کمال الدین، شیخ صدوق، ج 1، ص 372، باب 24، روایت 19 و 20)

7. روایاتی که جابر بن ثمره و عبدالله بن مسعود نقل کرده که پیامبر اکرم (ص) فرمود: پس از من دوازده خلیفه که به تعداد نقبای بنی اسرائیل اند وجود خواهند داشت. (کمال الدین، ج 1، ص 271، ح 16 و 17 و 18) عبدالله بن عمر (سنن ترمذی، ج 3، ص 239- 240، ح 2223) و انس بن مالک (الغیبه، نعمانی، ص 119) و ابوجحیفه (الغیبه، نعمانی، ص 125) هم این حدیث را نقل کرده اند.

8. در روایتی که سید علی همدانی در کتاب «موده القربی» از جابر بن ثمره نقل کرده تعبیر «کلهم من بنی هاشم» نقل شده است. (ینابیع الموده، ص 503)

استاد علی ربانی گلپایگانی اظهار داشت: در این روایات برای جانشین های پیامبر اکرم (ص) این ویژگی ها نقل شده است:

1. آنها دوازده نفرند.

2. همه آنها از قریش اند.

3. آنها پس از رسول خدا (ص) تا پایان دنیا رهبری امت اسلامی را به ترتیب بر عهده دارند. در روایات دیگر نیز آمده در هر زمانی رهبری امت اسلامی به عهده یک نفر از آنان است.

4. امامت آنها پیوسته است و اینگونه نیست که فاصله ای زمانی باشد که خلیفه ای از آن نباشد. همچنین وجود این خلفای دوازده گانه با بقای دین گره خورده است و چون دین همیشه هست آنها نیز پیوسته وجود خواهند داشت.

5. امامت آنها مایه عزت و سربلندی دین اسلام و امت است. البته معنای آن این نیست که از شوکت ظاهری و سیطره مادی برخوردار هستند که کسی یارای مخالفت با آنها را نداشته باشد، بلکه غرض عزت و سربلندی منطق و بعد معنوی و معرفتی آنان است.

وی افزود: این ویژگی های بیان شده جز بر امامان دوازده گانه امامیه منطبق نخواهد شد. شیخ سلیمان قندوزی حنفی در کتاب «ینابیع الموده» در این باره می گوید: احادیثی که دال بر این هستند که جانشینان پیامبر اکرم (ص) دوزاده نفرند، از طرق بسیاری نقل شده و مشهور هستند و همه قرائن و شواهد گویای این است که مراد رسول خدا (ص) از این حدیث امامان دوازده گانه از اهل بیت و عترت ایشان است، زیرا این حدیث را نمی توان بر خلفای چهارگانه پس از پیامبر اکرم (ص) نقل کرد به جهت آنکه تعداد آنها کمتر است. بر حاکمان اموی نیز قابل تطبیق نیست، زیرا اولا تعداد آنها بیش از دوازده نفر است؛ ثانیا غیر از عمر بن عبدالعزیز  همگی ستمکار بودند و از خاندان هاشم هم نبودند.

استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: در روایات خلفای دوازده گانه آمده است که وقتی پیامبر اکرم (ص) فرمود: جانشینان پس از من دوازده نفر هستند، مجلس شلوغ شد و سر و صدا بر پا شد. جابر بن ثمره می گوید پیامبر (ص) در آن هنگام مطلبی را گفت که درست به گوش من نخورد، بعد سوال کردم از کسانی که نزد من بودند آنها گفتند فرمود: کلهم من قریش. یک مویدی که اینجا نشان می دهد تعبیر کلهم من بنی هاشم آمده است این است که چرا مجلس بعد از بیان پیامبر، شلوغ شد؟ این نشان می دهد که پیامبر (ص) فرموده اند کلهم من بنی هاشم، اما عده ای از منافقین سر و صدا کردند تا سخن به همه نرسد. احتمال هم وجود دارد که کسانی که شلوغ کردند چون می دانستند که پیامبر (ص) می فرماید کلهم من بنی هاشم، این سر و صدا را کردند تا این مطلب نامفهموم شود.

این استاد درس خارج حوزه یادآور گردید: شیخ سلیمان قندوزی هم می گوید مخفی شدن کلام پیامبر (ص) این نقل را تقویت می کند زیرا آنان خلافت بنی هاشم را نمی پسندیدند. در ادامه قندوزی می گوید حمل این حدیث بر خلفای بنی عباس هم صحیح نیست، زیرا اولا تعداد آنها بیشتر است؛ ثانیا آنها به مدلول آیه موده فی القربی و حدیث کساء عمل نکردند. بنابراین باید این حدیث دوازده را بر امامان دوازده گانه اهل بیت پیامبر (ص) حمل کرد، زیرا آنها داناترین و پرهیزترین مردم روزگار خود بودند و دارای بالاترین نسب و حسب نزد خداوند بودند و علوم آنها نیز موهبتی بوده است. مویدات دیگری نیز مانند حدیث ثقلین برای این تفسیر وجود دارد.

استاد ربانی گلپایگانی خاطرنشان کرد: قندوزی بعد این اشکال را مطرح می کند که در یکی از نقل ها آمده است «و کلهم تجتمع علیه الامه» و این بر برخی ائمه اهل بیت (ع) صدق نمی کند. وی می گوید مراد این عبارت این است که در زمان ظهور حضرت مهدی (ع) امت بر امامت ایشان اجتماع می کنند. (ینابیع الموده، قندوزی حنفی، ص 504)

دلالت حدیث دوازه خلیفه بر وجود امام عصر (عج)

استاد حوزه علمیه قم ابراز داشت: یازده امام از ائمه اهل بیت (ع) را داشته ایم و دوزادهمین امام، همان امام عصر (عج) است. این حدیث هم نشان می دهد که ایشان به دنیا آمده اند و هم وجود آن حضرت را ثابت می کند. شیخ الطائه در کتاب الغیبه (الغیبه، شیخ الطائفه، ص 153) می فرماید: «و أيضا ما دللنا عليه من أن الأئمة اثنا عشر يدل على صحة ولادته لأن العدد لا يكون إلا لموجود». بنابراین حدیث دوازده خلیفه هم از جهت سند معتبر است و در کتب معتبر اهل سنت و شیعه آمده است. و هم از جهت دلالت، دلالت بر ائمه دوازده گانه اهل بیت (ع) دارد.