استاد احمد باقریان ساروی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «تاریخچه نقش اعداد» پرداخت.

/270/260/20/

این استاد درس خارج حوزه علمیه خاطرنشان کرد: در تاریخ ملتها، ادیان و اقوام، اعداد نقش ویژه ای داشته و دارند، و پیشینه اثرگذاری آنها به پیش از میلاد حضرت مسیح علیه السلام و به زمان فیثاقورث و افللاطون می رسد.

وی افزود: چون در ریاضیات اعداد به طور طبیعی نخستین چیزها هستند، فیثاغورسیان می پنداشتند که می توان در اعداد شباهت های فراوانی را میان چیزهایی که وجود دارند و به وجود خواهند آمد، مانند عناصر آتش، هوا، خاک و آب مشاهده کرد... و خود اعداد را نخستین چیز در تمام طبیعت می نگاشتند و باور داشتند که تمام گنبد آسمان آهنگ و عدد است، یکی از تجلیات اعداد عدالت دانسته می شد، دیگری نفس و عقل بود، زمان و مناسبتها اشکال دیگر تجلی اعداد بودند.

استاد باقریان ساروی ابراز داشت: جستجوی دائمی برای اندازه های حیات وهماهنگی فراگیر حتی افلاطون را که در سایر موارد تا حدی منتقد فیثاغورسیان بود، وا داشت که بپذیرد اعداد کلیدهایی را برای حل رازهای طبیعت در بر دارند، اندیشه های فیثاغورسی و افلاطونی در مکتب نو افلاطونی و نظامهای غنوصی ادامه یافت و یک عرفان عددی را به وجود آورد که خلاصه آن از این قرار است:

 1. اعداد بر طبیعت اشیایی که تحت امرشان هستند، تاثیر میگذارند؛

 2. بدین گونه عدد میان خدا و جهان آفرینش واسطه میشود،

 3. بنا براین اگر عملیاتی با اعداد اجرا شود، این عملیات بر اموری نیز که با آن اعداد مرتبط اند، اثر میگذارد.

به این شیوه هر عدد طبیعی مخصوص، رازی ویژه و معنای متافیزیکی خاصی را می پروراند.

وی یادآور گردید: در سالهای اخیر ساختن آثار ادبی قرون وسطایی بر اساس قواعد علم الاعداد تا حد نسبتا زیادی و گاه با نتایجی متضاد مورد مطالعه قرار گرفته است. هر چه بگوییم، مسلّم است که عرفان عددی در اروپای قرون وسطا و رنسانس نقش مهمی داشته است، این موضوع از آثار عالمانه فراوانی که در قرن شانزدهم و هفدهم در این باب پدید آمده اند، آشکار است.

 در باره عدد چهل

استاد باقریان ساروی اظهار داشت: اعداد فراوانی در میان اقوام و ملت ها تاثیرگذار است. در میان اعداد بالا تا کنون، «چهل»، جذابترین عدد بوده است و در سرتاسر خاورمیانه به ویژه در ایران و ترکیه بسیار به کار می رود. از نقطه نظر کاملا علمی، این عدد با پنهان شدن خوشه پروین به مدت چهل روز که در بابل باستان هم دیده میشد، همراه است، این زمان موسم بارانی بود، یادمان می آید که طوفان نوح در پی چهل روز بارندگی رخ داد. حتی امروزه طبق این قانون هوا برای چهل روز پیش بینی می شود، «اگر در فلان روز باران بیاید تا چهل روز بعد باران داریم»، در سنّت کشاورزان آلمان قدیم این امر در 8 ژوئن، 2 ژوئیه و 1 سپتامبر رخ می داد. به علاوه، هنگامی که 40 را ترکیب 28 منزل قمر با 12 برج منطقة البروج  لحاظ کنیم، اهمیت آن معلوم می شود.

استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: به طور کلی 40، زمان انتظار و آماده سازی است. تلمود و بعدا کلیسای کاتولیک که 40 را کمال مرحله ای از زندگی میدانستند، اعلام کردند «سنّ قانونی انسان» 40 سالگی است؛ یعنی عقل در آن زمان کامل می شود، در واقع روانشناسان جدید مشاهده میکنند که اندکی پیش از آغاز دهه چهلم حیات انسان تغییر خاصی در وی رخ میدهد، نگاهی به زندگی نامه افراد مشهور برای اثبات این نکته کافی است... .

وی افزود: یاداوری این نکته مناسب است که مردم ایران در زمان کنونی نیز از روز اول دی ماه تا هشتاد روز را به دو چهله تقسیم میکنند، چهله بزرگ (اول) و چهله کوچک (دوم)، به گونه ای که ده روز آخر فصل زمستان را که هوا بهار گونه میشود از زمستان به شمار نمیـآورند.

عدد چهل در قرآن و احادیث

استاد باقریان ساروی اظهار داشت: در آیاتی از قرآن کریم و احادیث فراوانی از پیشوایان معصوم علیهم السلام عدد چهل به عنوان یک واقعيت يا رمز و راز چیزی، یا تکلیف یا نشانه چیزی و یا اثر انجام دادن کاری بیان گردیده است، جز اینکه راز آن برای نوع انسانها دقیقا معلوم نیست، چرا عدد چهل و نه اعداد دیگر؟ ولی اجمالا میدانیم که در آن رازی نهفته است و بشر معمولی را به آن راهی نیست، اگرچه در مواردی با حدس و گمان به چیزهایی می رسیم، از اینرو دانستن موارد بیان شده از عدد چهل در مجموع برای ما مانند کلید واژه ای برای رمز گشایی آن می شود.

مراحل چهل روزهء آفرینش انسانها

این استاد درس خارج حوزه یادآور گردید: از روایات آفرینش انسان استفاده می شود که هم خلقت حضرت آدم علیه السلام دارای مراحل چهل روزه بود و هم خلقت فرزندان او در رحم مادران مراحل چهل روزه دارد.

وی افزود: در رویت اول، از على بن ابراهيم می خوانیم که از پدرش از ابن ابى عمير از زراره روايت کرده است كه گفت: مردى از حضرت ابو جعفر امام باقر علیه السلام در باره معناى آيه «وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ ...» (اعراف: 172) پرسید، حضرت در حالى كه پدرش هم مى‌شنيد فرمود: پدرم مرا حديث كرد كه خداى عز و جل ىک مشت از خاك يعنى خاكى كه آدم را از آن آفريده بود گرفت و آب گوارا و شيرين بر آن ريخت، و تا چهل روز به همان حال رها کرد، پس از آن آب نمکین بر آن ریخت و آن را تا چهل روز به حال خود رها کرد، پس از اينكه ورآمده شد گرفته و به شدت مالش داد و از چپ و راست آن ذريه بنى آدم بيرون آمدند، دستور داد تا همه در آتش شوند، اصحاب يمين داخل شدند و آتش بر آنان سرد و سلام شد، و لي اصحاب شمال از داخل شدن در آن خوددارى كردند.

استاد باقریان ساروی ابراز داشت: در روایتی دیگر از کتاب اصول کافی می خوانیم: «حَدَّثَنِي أَبِي أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَبَضَ قَبْضَةً مِنْ تُرَابِ التُّرْبَةِ الَّتِي خَلَقَ مِنْهَا آدَمَ ع فَصَبَّ عَلَيْهَا الْمَاءَ الْعَذْبَ الْفُرَاتَ ثُمَّ تَرَكَهَا أَرْبَعِينَ‌ صَبَاحاً ثُمَّ صَبَّ عَلَيْهَا الْمَاءَ الْمَالِحَ الْأُجَاجَ فَتَرَكَهَا أَرْبَعِينَ‌ صَبَاحاً فَلَمَّا اخْتَمَرَتِ الطِّينَةُ أَخَذَهَا فَعَرَكَهَا عَرْكاً شَدِيداً فَخَرَجُوا كَالذَّرِّ مِنْ يَمِينِهِ وَ شِمَالِهِ وَ أَمَرَهُمْ جَمِيعاً أَنْ يَقَعُوا فِي النَّارِ فَدَخَلَ أَصْحَابُ الْيَمِينِ فَصَارَتْ عَلَيْهِمْ بَرْداً وَ سَلَاماً وَ أَبَى أَصْحَابُ الشِّمَالِ أَنْ يَدْخُلُوهَا». (الکافی، ج 2؛ ص: 7، حدیث 2)

وی تصریح نمود: در جلد ششم از کتاب کافی می خوانیم که امام کاظم علیه السلام فرمود: «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَدَّرَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ فَصَيَّرَهُ نُطْفَةً أَرْبَعِينَ‌ يَوْماً ثُمَّ نَقَلَهَا فَصَيَّرَهَا عَلَقَةً أَرْبَعِينَ‌ يَوْماً ثُمَّ نَقَلَهَا فَصَيَّرَهَا مُضْغَةً أَرْبَعِينَ‌ يَوْماً فَهُوَ إِذَا شَرِبَ الْخَمْرَ بَقِيَتْ فِي مُشَاشِهِ أَرْبَعِينَ‌ يَوْماً عَلَى قَدْرِ انْتِقَالِ خِلْقَتِهِ قَالَ ثُمَّ قَالَ ع وَ كَذَلِكَ جَمِيعُ غِذَائِهِ أَكْلِهِ وَ شُرْبِهِ يَبْقَى فِي مُشَاشِهِ أَرْبَعِينَ‌ يَوْما..؛ خدا آفرینش انسان را [در رحم مادر] تقدیر کرد، او را [در رحم مادرش] چهل روز به صورت نطفه، سپس چهل روز به صورت علقه [خون بسته]، سپس چهل روز به صورت مضغه [همانند گوشت جویده شده] نگاه داشت». «إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَدَّرَ خَلْقَ الْإِنْسَانِ فَصَيَّرَهُ نُطْفَةً أَرْبَعِينَ‌ يَوْماً ثُمَّ نَقَلَهَا فَصَيَّرَهَا عَلَقَةً أَرْبَعِينَ‌ يَوْماً ثُمَّ نَقَلَهَا فَصَيَّرَهَا مُضْغَةً أَرْبَعِينَ‌ يَوْماً فَهُوَ إِذَا شَرِبَ الْخَمْرَ بَقِيَتْ فِي مُشَاشِهِ أَرْبَعِينَ‌ يَوْماً عَلَى قَدْرِ انْتِقَالِ خِلْقَتِهِ قَالَ ثُمَّ قَالَ ع وَ كَذَلِكَ جَمِيعُ غِذَائِهِ أَكْلِهِ وَ شُرْبِهِ يَبْقَى فِي مُشَاشِهِ أَرْبَعِينَ‌ يَوْما...». (الکافی 6: 402، ح 12)

عن محمد بن إسماعيل أو غيره قال : قلت لأبي جعفر عليه‌السلام: جعلت فداك الرجل يدعو للحبلى أن يجعل الله ما في بطنها ذكرا سويا ؟ قال : يدعو ما بينه وبين أربعة أشهر فإنه أربعين ليلة نطفة وأربعين ليلة علقة وأربعين ليلة مضغة فذلك تمام أربعة أشهر ثم؛ محمد بن اسماعیل می‌گوید: از امام باقر عليه‌السلام پرسیدم: من فدایت گردم، مردی برای زن باردارش دعا می‌‌کند که خدا فرزند داخل رحم او را پسری درست اندام قرار بدهد، امام عليه‌السلام در پاسخ فرمود: «در میان آغاز بارداری تا چهار ماه دعا کند، زیرا آن فرزند تا چهل شب نطفه، چهل شب دیگر علقه (خون بسته) و چهل شب دیگر مضغه (مانند گوشت جویده شده) است و مجموع این زمان چهار ماه تمام می‌شود...». (الکافی5: 16، باب من کان له حمل فنوی أن یسمیه محمدا أو علیا...، حدیث6).

وی افزود: مراحل یاد شده خلقت انسان در رحم مادر بدون ذکر چهل روز در هر مرحله در قران کریم نیز آمده است: «وَ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طين‌ * ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً في‌ قَرارٍ مَكينٍ * ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً فَكَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقين‌؛ ما انسان را نخستین بار از عصاره گِلی آفریدیم * سپس نسل او را از نطفه مقرر نمودیم آن نطفه را در جایگاه استوار قرار دادیم * سپس آن نطفه را لخته خونی ساختیم، آنگاه آن لخته خون را به صورت پاره گوشتی [مانند] جویده شده در آوردیم؛ پس آن قطعه گوشت را استخوانهایی چند ساختیم، آنگاه استخوانها را با گوشت پوشاندیم، سپس آن را آفریده ای دیگر [انسان کامل] ساختیم، پس خداوند که بهترین آفرینندگان است پر خیر و برکت است». (مؤمنون: 12 - 14).‌