استاد مهدی قنبریان دهکردی، از نخبگان حوزوی و از اساتید سطوح عالی حوزه علمیه قم، در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «تفسیر انفسی «لقاء الله» در آیه دوم سوره مبارکه رعد و رابطه آن با ثبات‌قدم در مصائب» پرداخت.

/270/260/21/

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: در برخی منابع اهل سنت همچون تاریخ بغداد و تاریخ دمشق نقل شده است که معاذ بن جبل پیوسته به امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام نظر می‌کرد؛ هنگامی که از او پرسیدند مگر تا کنون او را ندیده‌ای؟ گفت از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که فرمود «النظر الی وجه علی عبادة»؛ نگاه کردن به چهره علی عبادت است.

وی با اشاره به آیه شریفه «الله الذی رفع السماوات بغیر عمدٍ ترونها ثم استوی علی العرش و سخّر الشمس و القمر کلٌ یجری لأجلٍ مسمیً یدبر الامر یفصل الآیات لعلکم بلقاء ربکم توقنون» اظهار داشت: این آیه با تعبیر «لقاء رب» پایان می‌یابد و ارتباط صدر آن با ذیل آن، نگاهی انسان را به کامل‌ترین مرتبه توحید رهنمون می‌سازد. خداوند در آغاز آیه از برافراشتن آسمان‌ها بدون ستون، تسخیر خورشید و ماه و جریان آن‌ها به سوی اجل معلوم و تدبیر امور عالم سخن می‌گوید و در پایان، هدف از این تفصیل آیات را یقین به لقای پروردگار معرفی می‌کند؛ یعنی انسان نباید ظاهر حیات دنیا او را از حضور خداوند غافل کند و باید همه فعل و انفعالات عالم را از خداوند ببیند.

معنای دقیق «لقاء الله» و تفاوت آن با رویت و نظر

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم با بیان اینکه در قرآن و روایات از سه ماده «رویت»، «نظر» و «لقاء» برای دیدن خداوند استفاده شده است، تصریح کرد: رویت، معنای عام مطلق دیدن را می‌رساند و در قرآن این تعبیر از زبان کافرانی نقل شده که به پیامبرشان گفتند «نر الله جهرة»؛ کسانی که نه شوقی به لقای خدا داشتند و نه دنبال اطاعت او بودند. نظر همراه با دقت است و در ادعیه، به‌ویژه مناجات شعبانیه، آمده است «انِر ابصار قلوبنا بضیاء نظرها الیک»؛ از همین ماده در جست‌وجو و پژوهش نیز استفاده می‌شود. اما لقاء مرتبه‌ای بالاتر از نظر است و در آن محبت و وصال وجود دارد؛ همان‌گونه که در قرآن آمده است «یا ایها الانسان انک کادحٌ الی ربک کدحاً فملاقیه»؛ یعنی حرکت انسان در نهایت به ملاقات و وصال خداوند می‌رسد. بنابراین «یرجون لقاء الله» وصف مؤمنانی است که امید وصال دارند و قلوب و ذهن‌شان از محبت خدا لبریز است.

سرّ صبر و استقامت حضرت زینب (س)

وی با اشاره به مقام حضرت زینب کبری سلام الله علیها خاطرنشان کرد: اگر حضرت زینب در عرصه صبر و استقامت آن شکوه را نشان داد، دلیل آن بود که از «یرجون لقاء الله» بودند و خداوند را حاضر و ناظر در همه مراحل حوادث و بلایا می‌دیدند. جمله معروف «و ما رأیتُ الّا جمیلاً» در همین جهت تبیین می‌شود؛ یعنی من فقط اراده خدا را دیدم و هر حادثه‌ای را از تدبیر الهی می‌بینم. نکته‌ای که کمتر به آن توجه می‌شود آن است که «جمیل» صفت مشبهه به معنای زیبا است، نه زیبایی؛ بنابراین ترجمه دقیق عبارت آن است که «هر چه دیدم زیبا بود».

تبیین توحید صفاتی، افعالی و ذاتی

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم با بیان اینکه آیه شریفه به توحید افعالی اشاره دارد، اظهار داشت: در علم کلام، توحید به سه مرتبه تقسیم می‌شود: توحید صفاتی یعنی همه اوصاف خیر را از خداوند بدانیم؛ توحید افعالی یعنی هر فعل و انفعالی که در جهان رخ می‌دهد از خداوند بدانیم؛ چنان که آیه «سخّر الشمس و القمر» به همین حقیقت اشاره دارد؛ و توحید ذاتی یعنی تنها یک اله در عالم وجود دارد و الوهیت منحصر در خداوند متعال است. والاترین مرتبه لقاء الله، دیدن تجلیات ذاتی است که با علم کلام و تدبر در آیات معارفی آغاز می‌شود و با توسل و عنایت اولیای الهی به دست می‌آید؛ در این مسیر، انسان از «دانستن» به «دیدن» می‌رسد.

معنای تکوینی «یفصل الآیات»

وی با اشاره به تعبیر «یفصل الآیات» تصریح کرد: برخی مفسران این تعبیر را به معنای تفصیل معارف الهی گرفته‌اند، اما به نظر می‌رسد با توجه به سیاق آیه، «یفصل الآیات» معنای تکوینی دارد؛ یعنی خداوند در عالم خلقت آیات و نشانه‌های خود را به تفصیل نمایان کرده است. «یدبر الامر یفصل الآیات لعلکم بلقاء ربکم توقنون»؛ خداوند آیات خود را به ظهور رسانده تا انسان بداند نهایت این مسیر، لقای پروردگار است و از مشاهده این تفصیل آیات، ایمان به لقاء الله در او پدید آید.

رساله‌های لقاء الله و روایت امام صادق (ع)

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم با اشاره به نگاشته‌های اهل معرفت درباره لقاء الله گفت: مرحوم میرزا جواد آقای ملکی تبریزی رساله‌ای زیبا با عنوان رساله لقاءالله نگاشته‌اند و مرحوم امام خمینی رضوان الله تعالی علیه نیز در کتاب شریف چهل حدیث، حدیث بیست‌وهشتم را به این موضوع اختصاص داده‌اند. در فروع کافی از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است که پرسیدند آیا کسی که لقای خدا را دوست بدارد، خداوند نیز لقای او را دوست دارد و آیا کسی که بغض لقای خدا داشته باشد، خداوند نیز بغض او را دارد؟ حضرت فرمودند آری. راوی گفت ما نسبت به مرگ کراهت داریم؛ امام فرمود «لیس ذلک حیث تذهب»؛ این‌گونه که می‌پنداری نیست، بلکه ای

 کراهت مربوط به هنگام معاینه است. وقتی انسان مؤمن هنگام سکرات، آن محبوب را مشاهده کند و آغوش الهی را احساس کند، «احبّ الیه من ان یتقدّم علی الله»؛ دیگر رفتن به محضر خداوند محبوب‌ترین چیز برای او خواهد بود. اما کسی که اهل این ایمان نباشد، هنگام دیدن آنچه ناخوشایند است، چیزی نزد او مبغوض‌تر از لقای خدا نیست و خداوند نیز نسبت به لقای او بغض دارد.

سه معنای لقاء الله در روایات

وی با بیان اینکه در روایات سه معنا برای لقاء الله ذکر شده است، خاطرنشان کرد: در برخی روایات لقاء الله به مرگ تفسیر شده و در برخی به دیدن ثواب و عقاب اعمال؛ این دو معنا عام است و همه انسان‌ها را دربر می‌گیرد، زیرا همه می‌میرند و همه پاداش و کیفر اعمال خود را می‌بینند. اما معنای سوم که در برخی روایات آمده، مرتبه‌ای خاص از پاداش بهشتیان است و اختصاص به مؤمنان خاص و مخلصان دارد؛ و همین معنا با تعبیر «فی مقعد صدقٍ عند ملیکٍ مقتدر» واصل می‌شود.

ایستادگی حضرت زینب (س) در برابر مصائب

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در پایان با اشاره به سالروز وفات حضرت زینب کبری سلام الله علیها اظهار داشت: امروز نیمه ماه رجب، بنا بر نقل‌های تاریخی روز وفات آن حضرت است و ما به همین مناسبت گرد هم آمده‌ایم. حضرت زینب شهادت پدر و فرق شکافته امیرالمؤمنین علیه‌السلام را دید، داغ مادر و شکسته شدن پهلوی حضرت زهرا سلام الله علیها را دید، شهادت امام حسن مجتبی علیه‌السلام و تیرباران پیکر او را دید، شهادت بنی‌هاشم، علی‌اکبر، علی‌اصغر و ابوالفضل العباس علیهم‌السلام را در کربلا دید و شهادت سیدالشهدا علیه‌السلام را به نظاره نشست. با این همه مصائب، وظیفه ابلاغ پیام کربلا بر دوش او نهاده شد؛ ورود به شام، حضور در کاروان اسرا، دیدن داغ حضرت رقیه سلام الله علیها و جسارت‌های دشمنان، همه بزرگی شخصیت آن بانو را می‌رساند. او وظیفه خود را تا زمانی که امامت به حضرت سیدالساجدین علیه‌السلام منتقل شود به نیکویی انجام داد و انتقال امامت با مدیریت او صورت پذیرفت. امیدواریم همه‌ی ما چه زن و چه مرد، حضرت زینب سلام الله علیها را در رفتار و اخلاق و حرکات و سکنات خود الگو قرار دهیم.