استاد محمدحسن شفیعی شاهرودی از اساتید حوزه علمیه قم در گفت‌وگو با خبرنگار پایگاه اطلاع‌رسانی نشست دوره‌ای اساتید، به تبیین «ادله لزوم معرفت امام» و بررسی «دلیل قرآنی اول» در این زمینه پرداخت.

/270/260/21/

مقدمه؛ بیان یک فرمول قرآنی

این استاد درس خارج حوزه در ابتدای سخنان خود، با اشاره به اینکه بحث فعلی درباره‌ی «ادله لزوم معرفت امام» و «دلیل دوم (آیات قرآن)» است، اظهار داشت: دلیل قرآنی اول، یک فرمول قرآنی مشتمل بر شش دسته از آیات است: «آیات هدایت، خلافت، امامت، ولایت، اطاعت و عصمت.» تعیین مصداق خلیفه، هادی، امام، ولی، اولی‌الامر و معصومان در امت اسلامی مورد بحث است. خداوند در آیه‌ی تطهیر، اهل بیت را به عنوان مصداق معصومان معرفی می‌کند و به اجماع شیعه و سنی، پنج تن آل عبا قطعاً مصداق اهل بیت هستند.

وی به دیدگاه اهل سنت درباره‌ی زنان پیامبر اشاره کرد و یادآور گردید: غالب اهل سنت بر این باورند که زنان پیامبر نیز مصداق اهل بیت هستند؛ اما این دیدگاه، طبق بیان ما، به چهار دلیل مردود است که پیش از این نیز مطرح شده بود.

پرسش درباره‌ی عدم تصریح آیه‌ی تطهیر

استاد شفیعی شاهرودی یادآور گردید: ممکن است کسی بپرسد که چرا خداوند در آیه‌ی تطهیر، تصریح نکرد که اهل بیت هادیِ خلایق و امام مردمان‌اند و بر آن‌ها ولایت مطلق دارند و مردم نیز باید از آن‌ها اطاعت مطلق داشته باشند تا کار را تمام کرده باشد.

وی با تقسیم‌بندی پازل‌های این فرمول، ابراز داشت: پاسخ این سؤال آن است که اولاً، آنچه را که عقل نمی‌تواند تشخیص دهد، مصداق معصومین است که پازل آخر این فرمول قرآنی است؛ اما پازل‌های پنج‌گانه‌ی گذشته را عقل درک می‌کند. وقتی خداوند اهل بیت را به عنوان معصوم معرفی می‌کند، چیزی که فقط «عالم الغیب» از آن خبر دارد و عقل ما نسبت به تعیین مصداق نقش‌ی ندارد، اینجا عقل وارد می‌شود و می‌گوید باید در تمام بخش‌های زندگی اعم از قانون، قضاوت و اجرا، هدایت و ولایت الهی را از آن‌ها دریافت کنید. و از آن‌ها اطاعت مطلق و بی‌چون و چرا داشته باشید. بنابراین، این مقدار را عقل می‌فهمد و نیازی به گفتن در آیه نیست. این آیه فقط در صدد معرفی مصداق معصومین، یعنی افراد دور از آلودگی به ماست.

این استاد حوزه علمیه قم در بیان ادامه پاسخ یادآور گردید: لازم نیست که خداوند همه‌چیز را در یک آیه بیان کند. در این آیه، اشخاص معصومین بیان شده‌اند و در آیات قبلی (که در پنج فراز نخستین همین فرمول قرآنی گذشت)، جایگاه امام، اوصاف امام، وظیفه‌ی امام و وظیفه‌ی مردم در برابر امام بیان شده است. چه کسی گفته که باید همه‌چیز در یک آیه بیان شود؟

نتیجه‌ی فرمول قرآنی

استاد شفیعی شاهرودی با جمع‌بندی این بخش، ابراز داشت: نتیجه‌ی فرمول قرآنی این است که خداوند در قرآن بر اساس فرمول زیر، اهل بیت را به عنوان خلیفه، هادی و امام معرفی کرده است:

۱.  انحصار هدایت، حکومت و ولایت در خداوند و تعهد خدا بر هدایت خلق.

۲.  نصب خلیفه، هادی و امام.

۳.  قراردادن ولایت برای آن‌ها.

۴ وجوب اطاعت از آن‌ها.

۵ . لزوم عصمت آنان.

۶ . تعیین اهل بیت (ع) به عنوان مصداق معصومان.

وی ابراز داشت: از بخش نخست این فرمول (آیات انحصار هدایت)، استفاده می‌شود که هدایت، حکومت و ولایت منحصر در خداوند است. از بخش دوم و سوم این فرمول، استفاده می‌شود که هدایت، حکومت و ولایت انبیا و امامان، در طول هدایت، حکومت و ولایت خداوند است. از این رو، خداوند در آیه‌ی ولایت، ولایت رسول و امامان را در طول ولایت خدا قرار داد و در آیه‌ی اطاعت، اطاعت از رسول و اولی‌الامر را در طول اطاعت از خدا قرار داد.

کیفیت استدلال به آیات فوق

این استاد درس خارج حوزه با اشاره به کیفیت استدلال به این آیات خاطرنشان کرد: ممکن است گفته شود که چگونه از این فرمول قرآنی، لزوم معرفت و شناخت امام استفاده می‌شود؟ از کجا این بسته‌ی قرآنی استفاده می‌شود که هر مسلمانی باید در طول تاریخ، دغدغه‌ی تحقیق و پژوهش در حوزه‌ی امامت و ولایت داشته باشد، امام به حق را بشناسد و وظایفش را نسبت به او انجام دهد؟ با دقت در آیات فوق، به حکم عقل علاوه بر لزوم معرفت و شناخت امام، نکات زیر به دست می‌آید:

وی افزود: آن خلفا، هادیان، امامان، اولیای الهی و معصومان (هر اسمی که دوست دارید بگذارید) در هر عصری وجود دارند و هرگز زمین خالی از آن‌ها نیست. این را از آیاتی که می‌فرمایند «لکل قوم هاد» (برای هر قومی هادی است) استفاده کردیم؛ یعنی در همه‌ی زمان‌ها، روی زمین شخصی به نام هادی از طرف خدا وجود دارد.

نکته نخست: خلقا، هادیان و امامان؛ در هر عصری وجود دارند

این استاد درس خارج حوزه در ابتدای این بخش، با اشاره به نکته‌ی نخست گفت: خلفا، هادیان، امامان، اولیای الهی و معصومان، در هر عصری وجود دارند و هرگز زمین خالی از آن‌ها نیست. آیه‌ی شریفه «انی جاعل فی الارض خلیفه» نشان می‌دهد که همیشه روی کره‌ی زمین خلیفه‌ای از طرف خدا وجود دارد.

وی با استناد به آیه‌ی شریفه «انما ولیکم الله و رسوله والذین آمنوا»، گفت: این آیه نشان می‌دهد که همیشه، این ولی بر کره‌ی زمین وجود دارد. آیه‌ی «لکل قوم هاد» نیز نشان می‌دهد که در هر عصری، هادی‌ای از طرف خدا وجود دارد. انسان وظیفه دارد در هر عصری، آن هادی را شناسایی کند و نسبت به او معرفت پیدا کند.

نکته‌ی دوم؛ نصب الهی خلفا و امامان

استاد شفیعی شاهرودی با اشاره به نکته‌ی دوم، اظهار داشت: خداوند آن‌ها را نصب کرده است. وی با استناد به آیاتی مانند «انی جاعل» و «جعلناهم ائمة یهدون بامرنا» و «انی جاعلکم للناس اماما»، گفت: خداوند هر جا سخن از امامت و ولایت است، می‌گوید «من». این حوزه، حوزه‌ی استیفای خداوند است و او وظیفه‌ی خود را انجام داده است.

نکته‌ی سوم؛ وظیفه‌ی هدایت خلق در تمام امور

استاد شفیعی شاهرودی با اشاره به نکته‌ی سوم، گفت: وظیفه‌ی آن‌ها، هدایت خلق در تمام امور است. این نکته از «اطلاق» آیه‌ی هدایت («لکل قوم هاد») استفاده می‌شود؛ زیرا قرآن نفرموده که هدایت در یک حوزه‌ی خاص (مانند هدایت در مسائل دینی فقط، یا قانون فقط، یا قضاوت فقط، یا اجرا و حکومت و سیاست فقط) است، بلکه مطلقاً گفته «لکل قوم هاد».

نکته‌ی چهارم؛ عصمت اهل بیت

استاد شفیعی شاهرودی با اشاره به نکته‌ی چهارم، گفت: آن‌ها معصوم و به دور از هرگونه آلودگی هستند و به همین دلیل، «دوران» هستند. این نکته از آیات عصمت (که پیش از این گفتیم) استفاده می‌شود.

نکته‌ی پنجم؛ وجوب اطاعت مطلق

این استاد درس خارج حوزه با اشاره به نکته‌ی پنجم، گفت: مردم باید از آن‌ها اطاعت مطلق و بی‌چون و چرا داشته باشند و در برابر آن‌ها تسلیم محض باشند. این نکته از آیات تبعیت و اطاعت (که پیش از این خواندیم) به خوبی استفاده می‌شود.

نکته‌ی ششم؛ پذیرش ولایت پس از شناخت

استاد شفیعی شاهرودی با اشاره به نکته‌ی ششم، گفت: وقتی انسان معرفت و شناخت پیدا کرد، باید ولایت آن‌ها را به قلب بپذیرد و در مقام عمل، از آن‌ها بی‌چون و چرا اطاعت کند. این نکته نیز از آیات تبعیت و اطاعت استفاده می‌شود.

استاد شفیعی شاهرودی در بخش پایانی سخنان خود، با جمع‌بندی استفاده از بخش‌های مختلف این فرمول قرآنی، گفت: از بخش نخست این فرمول (انحصار هدایت)، به خوبی استفاده می‌شود که هدایت، حکومت و ولایت منحصر در خداوند است. از بخش دوم و سوم این فرمول، استفاده می‌شود که هدایت، حکومت و ولایت انبیا و امامان، در طول هدایت، حکومت و ولایت خداوند است. از این رو، خداوند در آیه‌ی ولایت، ولایت رسول و امامان را در طول ولایت خدا قرار داد؛ و در آیه‌ی اطاعت، اطاعت از رسول و اولی‌الامر را در طول اطاعت از خدا قرار داد.