استاد مرتضی شریفی اشکوری، از اساتید حوزه علمیه قم، در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «درس‌هایی از آیات سوره غافر؛ تبیین حقیقت عالم برزخ» پرداخت.

/270/260/21/

این استاد سطوح عالی حوزه در ابتدای گفتگو با اشاره به آیه 46 سوره غافر «اَلنّارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْها غُدُوّاً وَ عَشِیّاً» خاطرنشان کرد: آتش دوزخ صبح و شام بر آل‌فرعون عرضه می‌شود. اگر این آیه را مربوط به عالم قیامت بدانیم، معنایش آن است که صبح و شام اینان را عذاب می‌کنند، در حالی که فردای قیامت هیچ مهلتی به کافران و مشرکان داده نمی‌شود. پس این آیه دلالت بر وجود عالم برزخ دارد؛ چرا که در ادامه می‌فرماید «وَ یَوْمَ تَقُومُ السّاعَةُ اَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ اَشَدَّ الْعَذابِ»؛ یعنی هنگام برپایی قیامت آنان را به وادی سخت‌تر جهنم می‌برند.

وی با بیان اینکه آیات 99 و 100 سوره مؤمنون دلیل دیگری بر وجود عالم برزخ است، اظهار داشت: خداوند می‌فرماید «حَتّی اِذا جاءَ اَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ»؛ چون مرگ یکی از آنان فرا رسد می‌گوید خدایا مرا بازگردان، «لَعَلّی اَعْمَلُ صالِحاً فیما تَرَکْتُ»؛ تا شاید در آنچه وانهاده‌ام عمل صالح انجام دهم. اما پاسخ کوتاه است: «کَلّا»؛ هرگز بازگشتی وجود ندارد. همان‌گونه که بازگشت به عالم جنین معنا ندارد، بازگشت از برزخ به دنیا نیز ممکن نیست و دیگران نیز همین حال را خواهند داشت؛ چنان که قرآن فرموده «لَوْ رُدّوا لَعادُوا»؛ اگر بازگردند، بار دیگر همان رفتار را پیش می‌گیرند.

برزخ؛ حائل میان دنیا و آخرت 

استاد حوزه علمیه قم با اشاره به آیه 100 سوره مؤمنون «وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ اِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ» تصریح کرد: برزخ به معنای حائل و فاصله میان دو چیز است؛ یعنی برزخ میان عالم دنیا و عالم آخرت قرار دارد و همان عالم ارواح و عالم قبر است. در روایات نیز برزخ چنین تفسیر شده که از هنگام مرگ تا روز قیامت ادامه دارد.

وی در توضیح این حقیقت به کلام امیرمؤمنان علیه‌السلام در نهج‌البلاغه استناد کرد و گفت: وقتی حضرت از صفین به سوی کوفه بازمی‌گشت، در نزدیک کوفه نگاهی به قبرستانی افکند و فرمود «یا اَهْلَ الدِّیارِ الْمُوحِشَةِ وَ الْمَحالِّ الْمُقْفِرَةِ وَ الْقُبُورِ الْمُظْلِمَةِ، یا اَهْلَ التُّرْبَةِ یا اَهْلَ الْغُرْبَةِ یا اَهْلَ الْوَحْدَةِ یا اَهْلَ الْوَحْشَةِ، اَنْتُمْ لَنا فَرَطٌ سابِقٌ وَ نَحْنُ لَکُمْ تَبَعٌ لاحِقٌ»؛ ای ساکنان خانه‌های وحشتناک و مکان‌های خالی و قبرهای تاریک، ای اهل خاک، ای غریبان، ای تنهاماندگان، شما پیش از ما رفتید و ما نیز به شما ملحق خواهیم شد.

استاد حوزه افزود: آن حضرت سپس از اخبار دنیا برای آنان گفت و فرمود «اَمَّا الدُّورُ فَقَدْ سُکِنَتْ»؛ خانه‌های شما را دیگران ساکن شدند؛ «اَمَّا الْاَزْواجُ فَقَدْ نُکِحَتْ»؛ همسرانتان به دیگران رسیدند؛ «اَمَّا الْاَمْوالُ فَقَدْ قُسِمَتْ»؛ اموال شما تقسیم شد؛ «هذا خَبَرُ ما عِنْدَنا فَما خَبَرُ ما عِنْدَکُمْ»؛ این خبر دنیای ماست، خبر شما چیست؟ سپس رو به یاران خود کرد و فرمود «اَمَا لَوْ اُذِنَ لَهُمْ فِی الْکَلامِ لَاَخْبَرُوکُمْ اَنَّ خَیْرَ الزّادِ التَّقْوی»؛ اگر به آنان اجازه سخن داده می‌شد، به شما خبر می‌دادند که بهترین توشه، تقواست.

  حلقه‌های مؤمنان در وادی‌السلام 

استاد شریفی اشکوری با اشاره به کلام امیرمؤمنان در گفتگو با اصبغ بن نباته اظهار داشت: حضرت فرمود «یا اِبْنَ نَباتَه، لَوْ کُشِفَ لَکُمْ لَرَاَیْتُمْ اَرْواحَ الْمُؤْمِنینَ فی هذَا الظَّهْرِ حَلْقاً حَلْقاً یَتَزاوَرُونَ وَ یَتَحادَثُونَ»؛ اگر پرده‌ها کنار می‌رفت، می‌دیدید که مؤمنان در این سرزمین حلقه‌حلقه نشسته‌اند و به دیدار یکدیگر می‌آیند و گفتگو می‌کنند. در کنار آن نیز عالم برهوت یمن است که ارواح خبیثه را در خود جای داده است. پس عالم برزخ، همان عالم قبر و عالم ارواح است؛ سرایی که در آن ارواح یا متنعم می‌شوند یا عذاب می‌بینند.

وی با اشاره به امکان ارتباط با عالم ارواح تصریح کرد: عالم ارواح عالمی عجیب و در مواردی قابل ارتباط‌گیری است؛ نه آن‌گونه که به برخی سریال‌ها و ادعاهای نادرست درباره احضار ارواح آمیخته به خیال و توهم می‌بینیم. مرحوم آیت‌الله الهی و علامه حسن‌زاده در این باره نکات شگفتی نقل کرده‌اند. علامه حسن‌زاده آملی (اعلی الله مقامه) می‌گوید تابستان‌ها به آمل می‌رفتم و در جلسه‌ای که طلاب در آن حاضر بودند، هنگام استراحت آنان سر و صدا کردند و من از شدت عصبانیت برخاستم و تندی کردم؛ پس پشیمان شدم و برای جبران، شکلات و شیرینی خریدم و میان طلاب تقسیم کردم، اما همچنان از دل‌شکستگی خود رنج می‌بردم. بلیت گرفتم و به سوی تبریز حرکت کردم و به محضر آیت‌الله الهی رسیدم که در قبرستان ابوحسین مدفون است؛ او برادر علامه طباطبایی صاحب المیزان است. علامه حسن‌زاده می‌گوید در خانه را زدم و پیش از آنکه سلام به پایان رسد، آیت‌الله الهی از همان عالم فرمود که ای حسن‌زاده، می‌خواهی به محضر امام زمانت برسی؟ این را چگونه با این اخلاق می‌خواهی؟ نتیجه آنکه اگر کسی بخواهد به محضر مقدس آن حضرت برسد باید اخلاق خود را درست کند؛ و این در حالی است که مرحوم آیت‌الله الهی و آیت‌الله قاضی خود مربی بزرگانی بوده‌اند.

استاد حوزه علمیه قم با بیان اینکه عالم برزخ همانند عالم خواب است، اظهار داشت: در عالم خواب دیدن صحنه‌های خوش انسان را به لذت می‌رساند و دیدن صحنه‌های هولناک او را می‌ترساند؛ این واکنش نشان دادن، خود گویای تأثیرگذاری حقیقی آن صحنه‌ها بر روح است، هر چند در عالم خواب کسی حضور ندارد. بنابراین عالم برزخ باطل و بی‌حقیقت نیست؛ بلکه واقعیتی است که ارواح در آن متنعم یا معذب می‌شوند.

«فَاِذا نُفِخَ فِی الصُّور»؛ پایان برزخ و آغاز قیامت 

استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم با اشاره به آیه 101 سوره مؤمنون «فَاِذا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلا اَنْسابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَ لا یَتَساءَلُونَ» تصریح کرد: با دمیده شدن صور، عالم برزخ پایان می‌یابد و همه باید در عالم آخرت حاضر شوند. تعبیر «فَلا اَنْسابَ بَیْنَهُمْ» بدان معناست که در آن روز نسب و خویشاوندی کارساز نیست؛ کسی نمی‌تواند بگوید این پسر من است، این پدرم است یا این برادرم است. «وَ لا یَتَساءَلُونَ» نیز یعنی هیچ‌کس از دیگری پرسشی نمی‌کند، چون پرسیدن سودی ندارد و همه امور در آن روز به دست خداست.

وی در پایان یادآور شد: قرآن کریم چنان‌که در تفسیر باید همه سوره‌ها را در کنار یکدیگر دید، از آیات سوره غافر و مؤمنون نیز در تبیین عالم برزخ بهره می‌گیریم. «صور» همان نفخه الهی است که اسرافیل علیه‌السلام که رئیس‌الملائکه است در آن می‌دمد؛ در نفخه نخست همه می‌میرند و تنها خداوند باقی می‌ماند و حتی اسرافیل نیز به فرمان خدا جان می‌سپارد، سپس دوباره زنده می‌شود تا در نفخه دوم مردم زنده شده و در عالم آخرت حاضر شوند. همچنین در این عالم عوالم فراوانی وجود دارد؛ از عالم ذر و عالم صلب پدر و عالم جنین مادر گرفته تا عالم دنیای خاکی، عالم برزخ و عالم آخرت، و خود خداوند نیز عوالم ملکوت، لاهوت و ناسوت دارد. در پایان این جلسه، ثواب آن به روح امام، شهدا و اموات هدیه شد و دعا برای فرج مولایمان و حفظ رهبر فرزانه انقلاب به‌جای آمد.