ملکه استنباط و بافت شخصیت علمی همواره به عنوان هدف آموزشی حوزه تلقی می شد
استاد احمد فربهی

 

استاد احمد فربهی در گفت و گو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید گفت: در نظام آموزشی حوزه مساله ملکه استنباط و بافت شخصیت علمی همواره به عنوان هدف آموزشی حوزه تلقی می شده است. یعنی هدف این بوده است که طلبه در طول تحصیلش به شخصیت جدیدی برسد که آن شخصیت جدید منشأ یک آثار جدیدی باشد. به عنوان مثال سؤالاتی که تا به حال در مورد آنها بحث نشده است بتواند با مراجعه کردن جمع بندی و حل کند. همچنین زمانی که حرف غلطی به او گفته می شود حرف غلط در دستگاه فکری اش جای نگیرد در حدیثی از امام صادق علیه السلام داریم که حضرت فرمودند: «ما هیچ کدام از شما را فقیه به حساب نمی آوریم مگر کسی که وقتی یک حرف اشتباهی پیش او زده شد حرف اشتباه را متوجه شود وجه خطایی که آن حرف دارد را متوجه شود که چه هست.» این که کسی حرف های اشتباه را بفهمد یک بخشی از آن برمی گردد به معلوماتی که دارد اما یک بخشی از آن برمی گردد به این که بتواند از معلومات قبلی اش استفاده کند و خود آن شخصیت یک شخصیت متفاوتی شده باشد و ما باید این امر مهمی که مبنای نظام آموزش حوزه بوده است را همیشه زنده نگه داریم.

 

استاد فربهی در ادامه افزود: الان ما در دوران گذارِ به یک نظام آموزشی جدید هستیم، حوزه دارد تحول پیدا می کند برنامه هایش عوض می شود و چون در دوره گذار هستیم اساتید خیلی باید مراقبت و نظارت کنند که در کنار از بین رفتن مسائلی که در نظام آموزشی وجود داشت که  اشتباه بودند و نبایستی باشند و متناسب با فضای جدید نیست آن اصالت های حوزوی هم از دست نرود باید بین آن اصالت ها که تکیه گاه اصلی نظام آموزشی مدرن است و آن شاخ و برگ هایی که احیانا اشتباه بوده و بایستی اصلاح شود یا نظام آموزشی جدید با وضعیت جدید ظرفیت شان را ندارد را تفکیک کنیم. بنابراین من فکر می کنم نکته اولی که اساتید باید روی آن تاکید داشته باشند تحصیل مهارت شخصیت و بافت شخصیتی تربیت و تغییر پیدا کردن و تبدیل شدن به یک شخصیت جدید است. این را همیشه اساتید باید به شاگردان تفهیم کنند و به آن ها بگویند برای ما مهم نیست که پنجاه گزاره علمی جدید را یاد گرفتید آن چه که برای ما مهم است این است که به اندازه پنجاه گزاره علمی عوض شده باشید اگر این جور شدید ما به هدف آموزشی مان رسیده ایم؛ اما اگر نه صرفا به مجموعه ذهنیت های قبلی طلاب چند تا گزاره دیگر اضافه شده این خیلی مهم نیست.

 

وی گفت: در روایات ما درباره تحصیل علم می توانیم به مراحلی دست پیدا کنیم در بعضی از مراحل این عنصر تربیتی وجود دارد در نگاه به روایات می بینیم اهل بیت علیهم السلام انتظار دارند که ما در تحصیل علم چند تا مرحله را در نظر بگیریم اولین مرحله ای که در راویات می توانیم پیدا کنیم مساله «حسن الاستماع» خوب گوش دادن به مطالب استاد است در حدیث داریم فرمود «من احسن الاستماع تعجل الانتفاع» هر کسی که خوب گوش دهد زود به نتیجه می رسد. خود اصل تفهم که از باب تفعل است و به معنای خود را به زحمت انداختن در اتصاف به مبدا فهم است فرمود: «من تفهّم فهم» هر کسی که خودش را در فهمیدن به زحمت بیندازد می فهمد و جالب این است که حضرت در روایت دیگر فرمودند: «من فهم عَلِمَ غورَ العلم»  هر کسی که بفهمد به عمق علم می رسد و بعد در حدیث دیگر حضرت فرمودند: «من علم غور العلم صدر عن شرایع الحکم» هر کسی که به عمق علم رسید از مکاتب حکیمانه سر بیرون می آورد. ببینید این سیر نشان می دهد اگر  کسی خوب گوش بدهد تلاش کند برای فهمیدن، تفهم داشته باشد می تواند صاحب مکتب شود. صاحب یک مکتب خوب، حکیمانه و متقن شود این یک مرحله اش است.

 

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه گفت: مرحله بعد از این که آدم خوب گوش داد و تلاش کرد برای فهمیدن تفکر کردن است تفکر کردن برای صحت و سقم مطلب. در حدیث داریم که حضرت عیسی علیه السلام فرمودند: «خُذُوا الْحَقَ‏ مِنْ‏ أَهْلِ‏ الْبَاطِلِ‏ وَ لَا تَأْخُذُوا الْبَاطِلَ مِنْ أَهْلِ الْحَق‏» اگر که اهل حقی حرف باطلی زد آن حرف را نپذیرید اما اگر اهل باطلی حرف حقی زد قبول کنید بعد حضرت فرمودند «کونوا نقّاد الکلام» نقد کننده کلمات باشید حرف را ببینید کدامش درست است کدامش غلط است. حضرت امام صادق علیه السلام فرمودند «طوبی لمن سمع تفکر» پس بعد از این که آدم خوب گوش داد تلاش کرد برای فهمیدن گام بعد این است که آدم بر روی مطالب تفکر کند این هم مرحله بعدی که خود تفکر کردن هم از باب تفعل است باب تفعل یعنی خود را به زحمت انداختن باز دوباره تفکر کردن به زحمت انداختن در آن وجود دارد مثل تفقه که از باب تفعل است.

 

استاد فربهی خاطرنشان کرد: مرحله بعدی که می شود در روایات دید مساله تتبع کردن است. در روایت داریم حضرت امیر علیه السلام می فرمایند: «من استقبل وجوه الآراء عرف مواقع الخطاء» هر کسی که به وجوه آراء توجه کند به مواقع خطا آشنا می شود و شناسایی می کند که کجا اشتباه است و کجا درست است من این جا می خواهم تاکید کنم روی وجوه آراء حضرت امیر علیه السلام در این روایت نگفتند من استقبل الآراء هر کسی به آراء روی بیاورد مواقع خطا را تشخیص می دهد؛ بلکه فرمودند هر کسی که روی بیاورد به وجوه آراء یعنی هر رایی یک وجهی دارد یک استدلالی دارد یک علت تصدیق دارد یک حد وسطی دارد؛ شما وقتی می خواهی کتابی را مطالعه کنی و آراء دیگران را ببینی ببین استدلالش چه بوده است علت تصدیقش چه بوده است یک کسی آمد پیش امام صادق علیه السلام عرض کرد: «خدا نیست» حضرت فرمودند: «چرا؟» گفت: «چون نمی بینمش» این چون نمی بینم وجه رأیش می شود اگر وجه رایش معلوم شود آدم می تواند نقدش کند.

 

وی ادامه داد: یک کسی آمد خدمت امام صادق علیه السلام عرض کرد: «عالم حادث نیست.» حضرت فرمود: «چرا حادث نیست گفت چون من حدوثش را ندیدم؛» ببینید این می شود وجه رأیش. بعد حضرت  فرمود: «تو حدوثش را ندیدی قائل به قدمش شدی؟» قدمش را دیدی که می گویی قدیم است؟ گفت: «نه قدمش را هم ندیدم» حضرت فرمود: «پس طبق مبنایی که تو داری باید قدمش را نفی کنی نه این که حدوثش را نفی کنی قدمش را بپذیری.» اگر هیچ کدامش را ندیدی پس اگر ندیدن را دلیل بر نفی انکار بدانی باید طرفینش را نفی کنی این جاها حضرت تاکید می کند روی وجوه آراء. عده ای آمدند پیش پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم عرض کردند: «عزیر ابن الله هست»  حضرت بعد از این که معنا را از آنها پرسیدند که یعنی چه که عزیر ابن الله است بعد از این که مشخص شد مدعایشان چیست حضرت فرمودند: «ما الذی دعاکم الی هذا» چه موجب شد که شما چنین حرفی بزنید ببینید این همان علت تصدیق است وجه رأی است. پس بعد از این که تفهم کردیم و تفکر کردیم باید تتبع کنیم در وجوه آراء. می خواهم عرض کنم اهل بیت علیهم السلام از ما انتظار داشتند که وقتی یک رأی و نظری را می شنویم نگوییم فلانی نظرش این بود بگردیم ببینیم چرا فلانی همچنین حرفی را زد حد وسطش چه بود علت تصدیقش چه بوده است استدلالش چه بود و مناط استدلالش چه بوده است.

 

استاد فربهی بیان کرد: اگر کسی بدون استدلال چیزی را قبول کند شیخ الرئیس می گوید: «خرج عن الفطرة الانسانیه» از فطرت انسانی خارج شده است هر کسی که عادت کرده باشد به این که قبول کند حرفی را بدون دلیل و بدون برهان از فطرت انسانی خارج شده است از حضرت علی علیه السلام باز روایتی داریم که فرمود: «برخی مثل پشه کوره های بی ارزشی هستند که به طرف هر فریاد کشنده ای می روند» و حضرت در ادامه فرمودند: «لَمْ‏ يَسْتَضِيئُوا بِنُورِ العِلْمِ و لم‏ يَرْجِعُوا إِلى‏ رُكْنٍ‏ وثيق»‏ یعنی اگر انسان به یک رکن قابل اعتمادی تکیه نکند این موجب می شود که انسان به یک پشه کوره بی ارزش تبدیل شود. باز دوباره می بینید که حضرت روی چه تاکید می کند که در آن نوعی تلاش و ورزیدگی وجود دارد و آن روی آوردن به وجوه آراء است «من استقبل وجوه الآراء عرف مواقع الخطا» آدم بعد از این که حرف را فهمید رویش فکر کرد باید به وجوه آراء دیگران مراجعه کند «حَقٌ‏ عَلَى‏ الْعَاقِلِ‏ أَنْ يُضِيفَ إِلَى رَأْيِهِ رَأْيَ الْعُقَلَاءِ وَ يَجْمَعَ إِلَى عِلْمِهِ عُلُومَ الْحُكَمَاءِ» باید معلوماتش را اضافه کند.

 

استاد فربهی ادامه داد:‌ بعد از این مراحل که مرحله تتبع را گذراند آن موقع باید به دنبال مشخص شدن حق باشد که شفافیت مطلب، اتقان مطلب، انسجام و دسته بندی مطالب در این راه به او مدد می رساند.  حضرت علی علیه السلام فرمود: «لَا يَنْفَعُ اجْتِهَادٌ بِغَيْرِ تَحْقِيقٍ»‏  اجتهاد و تلاش جز این نیست که انسان به دنبال حق بگردد ببیند از بین اقوال و آراء کدامش درست و کدامش غلط است. حضرت در جای دیگر درباره منظم کردن اقوال و دسته بندی کردن اقوال می فرماید: «أَحْسَنُ الْكَلَامِ مَا زَانَهُ حُسْنُ‏ النِّظَام»‏ بهترین کلام انسان کلامی است که حسن نظام آن را زینت کرده باشد؛ «و شر الکلام ما نقض بعضه بعضا» بدترین کلام آن است که بعضی بعض دیگر را نقض کنند یعنی انسان وقتی اقوال را جمع کرد باید حواسش باشد که  ناقض یک قول دیگری نباشد و صرف جمع آوری کردن این فایده ندارد.

 

وی گفت: آخرین مرحله ای که  حضرت در روایت شان فرمودند مساله تزکیه است که انسان حواشی علوم و ذهنیت هایی که دارد حشویات و حواشی و اضافه ها را حذف کند که حضرت فرمودند این مسئله با تعلیم و تدریس به دست می آید فرمود: «أَعْوَنُ الْأَشْيَاءِ عَلَى تَزْكِيَةِ الْعَقْلِ‏ التَّعْلِيمُ»‏ کمک کارترین چیز بر تزکیه عقل تعلیم است و با تعلیم دادن علم سابق انسان متقن می شود حواشی اش حذف می شود و یک چیزهای جدیدی که نمی دانسته را یاد می گیرد.

 

وی در ادامه افزود: در بیان این مراحل قصد داشتم بگویم آن چیزی که ما از روایات برداشت می کنیم این است که مراحل آموزشی ما باید همراه با ورزیدگی و تربیت باشد که انسان به یک شخصیت جدید برسد وقتی گوش می دهیم اول با تفهم باشد یعنی تلاش برای فهمیدن وقتی حرف ها را گوش می دهیم باید تفکر کنیم. بعد از این که تفکر کردیم باید تتبع کنیم اما در وجوه آراء نه در خود آراء. در خود آراء تامل می کنیم که وجه رأی چه بوده است و بعد از این که آدم تحقیقی کرد حرف ها را منظم و دسته بندی کرد باید به وسیله تدریس و تعلیم تزکیه شان کند. به نظر من این یک تحصیل تربیت محور است که  اهل بیت علیهم السلام آن را به ما آموختند.

 

استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: در گذشته در نظام آموزشی حوزه زمینه ها برای تحصیل تربیت محور فراهم بوده است. دوره تحصیل طولانی بوده است. خود اصل طولانی بودن دوره تحصیل در تربیت تاثیر اساسی داشته است در روایات داریم «لا فقه لمن لا یدیم الدرس» اگر کسی دوام درس را نداشته باشد به فقه و به فهم عمیق نمی رسد چقدر ما روایت داریم که تعبیر به استقامت دوام و مداومت دارند و این که  «سمی الادریس ادریسا لکثرة مدارسته الکتاب» به حضرت ادریس، ادریس می گفتند چون خیلی کتاب مطالعه می کرد. خود طولانی بودن نظام آموزشی حوزه یک زمینه ای را برای تربیت شخصیت علمی فراهم می کند به شرطی که یک طلبه ای از این دوره طولانی بهترین استفاده را ببرد مسئله دیگر این که در نظام آموزشی حوزه دوره تحصیل در نزد یک استاد زیاد بوده است. مثلا حداقل یک شاگرد یک استادی را که می پسندید شخصیتش را مطلوب می دید حداقل دو سه سالی نزدش تحصیل می کرد بعضی از وقت ها هم که هفت، هشت، ده سال و پانزده سال با یک استاد مراوده داشتند. مرحوم آقای خویی با اساتیدش مرحوم آقای نایینی، علمایی که الان داریم مراجع تقلیدی که الان داریم که بعضی هاشان مرحوم شدند این ها خودشان با مرحوم آیت الله خویی محشور بودند و سایر علمایی که داریم که این ها هر کدام شان با اساتیدشان مدتی محشور بودند و  محشور بودنشان باعث تربیت شان شد.

 

استاد فربهی در ادامه گفت: مسأله بعد تدریس خرد در حوزه های علمیه است. همیشه اساتید به شاگردان می گفتند شما جوری کتاب را بخوانید که سال دیگر همین کتاب را تدریس کنید این فضا کاملا وجود داشت که شاگردان زرنگ و توانا کتاب ها را تدریس می کردند و همین تدریس کردن مرحله تزکیه عقل را تامین می کرد. به یک نفر، دو نفر تدریس  کردند و چون تدریس به یک نفر و دو نفر بود و آن استاد هم استاد متعهدی بود مطالعه می کرد کم تجربگی هایش به وسیله یک ضمیمه هایی جبران می شد مثلا وقت می گذاشت برای شاگردش به این که سوالاتش را پیگیری می کرد و جوابش را پیدا می کرد به شاگرد مباحث را تفهیم می کرد و اکثر این کار ها را انجام می داد آن کم تجربگی ها هم طوری جبران می شد در عین حال استادی که هنوز خودش شاگرد باشد و دوره اول تدریسش باشد؛ قطعا قابل مقایسه با استاد ورزیده ای که چند دوره تدریس کرده و تعهدات استادی را هم دارد نیست. اما تدریس خردی که در حوزه وجود داشت این جور نبود که قابل پذیرش و قابل تحمل نباشد چون با یک ضمیمه هایی جبران می شد. این سه عنصری که در حوزه وجود داشت یکی طولانی بودن دوره تحصیل یکی هم مدت دار بودن و تحت تربیت استاد بودن و سومی هم تدریس خرد داشتن این زمینه را برای رشد بافت شخصیتی فراهم می کرد. ما هم باید تدریس خرد و مسائل دیگر را تقویت کنیم. طلبه  نباید خودش را فارغ التحصیل بداند و  باید حس کند که به تحصیل بیشتری نیاز دارد.

 

استاد فلسفه حوزه علمیه قم ابراز داشت: بنده چندین سال است که توفیق داشتم تدریس کردم هم فقه را هم اصول را هم منطق را و هم فلسفه را و هم بعضی از موضوعات دیگری مثل تفسیر موضوعی را ولی تجربه موفقی در تدریس منطق برای من پیش آمد که خودم انتظار نداشتم و آن این که بعد از چند دور تدریس کتاب های منطقی دیدم خروجی این دوره های تدریس چند نفر استاد منطق بود. الان بحمدلله شاید بیش از ده، دوازده نفر یا بیشتر از آن کسانی که با همدیگر جلسه بحث داشتیم الان خودشان جزء اساتید هستند و بعضی هاشان صاحب تالیف شدند در بحث منطقی من وقتی فکرش را می کنم می بینم من در تدریس های منطق روی عنصر تربیت خیلی توجه داشتم گاهی از مواقع می نشستم برای یکی از شاگردان روی کاغذ مقدمات یک مطلب را سطر به سطر می نوشتم گاهی از مواقع یک واژه را برایش توضیح می دادم گاهی از مواقع برای پاسخ به یک سوال شاگردان در منابع مهم منطقی چند ساعت می گشتم برایش پیدا می کردم و وقتی نگاه می کنم که این  کارها ثمر داده است باعث خوشحالیم می شود و هم متوجه می شوم که اگر ما تدریس هایمان تربیت محور باشد ثمر دارد اگر ما در چیزهای دیگر همین طور باشیم در تدریس فلسفه و فقه و اصول مان اگر همین طوری باشیم می توانیم بعد از چند دور تدریس کردن ده، دوازده نفر بهتر از خودمان را تحویل حوزه های علمیه و جوامع اسلامی بدهیم.

 

این استاد حوزه های علمیه در قسمت پایانی گفت و گو خاطرنشان کرد: برخی از علما در تدریسشان خصوصیاتی بوده است که این خصوصیات باعث تربیت طلبه می شده است. اول از همه آن تعهدی که داشتند یک چیزی را وقتی نمی دانستند می رفتند، می گشتند پیدا می کردند یا مطالعه می کردند یا آماده می کردند. خود این تعهد شان رفتارشان این ها خودش عامل تربیت علمی شخص بود. ویژگی بعدی تدریسشان پیگیری مطالبات علمی شاگردان بود و این شاگرد یک سوالاتی را مطرح می کرد استاد می رفت پیگیری می کرد و پیدا می کرد و روایتی را پیدا می کرد خود پیگیری مطالبات علمی شاگردان استاد را تربیت می کرد و خصوصیت دیگر هم این بود که شاگردان را به دنبال مباحث علمی می فرستادند در این باره روایتی را دیدم به این مضمون که: «شما برو فلان باب را نگاه کن» روایتی به این مضمون هست. مثلا استاد به شاگرد بگوید این مطلب را پیدا کن فردا برای من هم بیاور که من هم این روایت را بصورت مستند داشته باشم و ویژگی دیگر این اساتید این بود که احاطه بر مطالب داشتند این  خصوصیات و ویژگی ها موجب می شود که شاگرد تربیت شود و رشد پیدا کند.

 

وی افزود: آخرین نکته ای که می خواستم عرض کنم این است که همه اساتید بزرگ حوزه و خیلی از اساتید حوزه در کنار تدریس شان توجه به عنصر تربیت هم داشتند الان ممکن است یک مقدار کم رنگ شده باشد باید به همدیگر تذکر دهیم تا باز هم دوباره آن عنصر تربیت بروز و ظهور پیدا کند./۲۶۰/۴۳/۲۰

 

نوع مطلب:

۱۳۹۴/۲/۳۰ - ۵:۲۰

دیدگاه جدیدی بگذارید

Plain text

  • هیچ تگ HTML ی مجاز نیست.
  • آدرس صفحات وب و آدرس‌های پست الکترونیکی بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.