استاد ساعی ور:

خطبه فدکیه حضرت زهرا در حقیقت خطبه ولایتیه است

خطبه فدکیه، خلاصه ای از رشادت و دفاع از امیرالمومنین علیه السلام است که توسط حضرت زهرا بیان شده است.  این خطبه را باید «دفاعیه از ولایت و دفاعیه از امیرالمومنین» نامید.

 

استاد محمد باقر ساعی ور در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید اظهار داشت: با در تاریخ اسلام حوادث تلخی بعد از رحلت پیامبر اتفاق افتاده است. ائمه معصومین به عنوان «فتنه» معرفی کردند و اصولا یکی از مصادیق فتنه را حوادث بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم برشمردند. بعد از جریانات سقیفه و اینکه خلافت به دست کسی افتاد که از طرف خدا به خلافت مأمور نبود، گردانندگان این قضیه برای تثبیت خلافت خودشان انحرافات دیگری هم ایجاد کردند.

 

وی افزود: از جمله این انحرافات می توان به قطع ید اشخاصی که از طرف فاطمه زهرا سلام الله علیها متولّی باغ فدک بودند اشاره کرد. این اتفاق تقریبا بعد از 10 روز از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بوده است که خلیفه مباشرِ حضرت زهرا سلام الله علیها را از آنجا اخراج کردند و شخصی از طرف خود را در آنجا گماردند.  با اینکه فدک از لحاظ تاریخی طبق احادیثی که ذیل آیه 26 سوره اسراء آمده، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم باغ فدک را به دخترش بخشید چون فدک زمینی بود که با صلح به دست آن حضرت رسیده بود و جزء غنائم به حساب نمی آمد. به همین خاطر مخصوص ایشان بوده است و آن حضرت هم این باغ را به صدّیقه طاهره بخشیدند.

 

این استاد حوزه علمیه قم بیان داشت: در مورد روایات در ذیل این آیه به بیان یک روایت بسنده می کنیم: در تفسير فرات الكوفي؛ ص239 آمده است: «-فُرَاتٌ قَالَ حَدَّثَنِي جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدٍ الْأَحْمَسِيُّ مُعَنْعَناً عَنْ أَبِي مَرْيَمَ قَالَ سَمِعْتُ جَعْفَرَ ع يَقُولُ‏ لَمَّا نَزَلَتْ [هَذِهِ‏] الْآيَةُ وَ آتِ ذَا الْقُرْبى‏ حَقَّهُ‏ أَعْطَى رَسُولُ اللَّهِ ص فَاطِمَةَ فَدَكَ‏ فَقَالَ أَبَانُ بْنُ تَغْلِبَ رَسُولُ اللَّهِ [ص‏] أَعْطَاهَا قَالَ فَغَضِبَ جَعْفَرٌ [ع‏] ثُمَّ قَالَ اللَّهُ أَعْطَاهَا.» بعد از این جریان حضرت به مسجد می آیند و خطبه ای می خوانند که در تاریخ تحت عنوان «خطبه فدکیه» معروف است و بیشتر علما _حتی از علمای اهل سنت_ با بیان سلسله سندها این خطبه را نقل کردند.

وی افزود: از جمله این افراد شیخ صدوق است که در «من لایحضره الفقیه» و در «علل الشرایع»، ابن ابی الحدید معتزلی در «شرح نهج البلاغه»، طبرسی در «الاحتجاج»، ابن شهر آشوب در «مناقب» و همچنین در کتاب «السقیفه و الفدک» و «مقاتل الطالبیین» و حتی برخی60 منبع برای این خطبه نقل کردند.

 

استاد ساعی ور به شهرت این خطبه اشاره کرد و به عنوان شاهدی بر این ادعا، بیان داشت: حتی در برخی از کتب لغت، تعدادی از لغات در این خطبه توسط علمای این فن توضیح داده شده است و اشاره کردند که این لغت در خطبه فدکیه فاطمه زهرا سلام الله علیها است.

 

در ادامه استاد ساعی ور به مضمون این خطبه پرداخت و در ابتدا این سوال را مطرح کرد که آیا مضمون این خطبه دفاع از فدک است و اینکه یک نزاع مالی اتفاق افتاده است و می خواهد در نزاع مالی حقّ خودش را بگیرد؟

 

ایشان در مقام توضیح بیشتر، به نهج البلاغه استناد کردند که مولا امیرالمومنین علیه السلام در در نامه 45 از نهج البلاغه می فرماید: «ما اصنع بفدک و غیر فدک» و مضمون خطبه هم نشان می دهد که طرح غصب فدک، بهانه و وسیله شده است برای هدایت دهی جامعه اسلامی و یادآوری تعالیم دین. فدک وسیله شده بود تا انحراف از قبول ولایت ولیّ را یادآوری کنند. پس مضمون این خطبه را اگر ملاحظه کنیم می بینیم که یادآوری دین و زحمات پیامبر صلی الله علیه و آله و امیرالمومنین علیه السلام و اشاره به لیاقت ایشان در ولایت بود.

 

در ادامه استاد ساعی ور به بیان مختصری از کلیات خطبه فدکیه پرداخت و در توضیح توحید و معارف ناب این خطبه اظهار داشت: حضرت زهرا سلام الله علیها ابتدا با شهادت به توحید الهی شروع می کنند و در ادامه به بیان رابطه توحید و اخلاص می پردازند تا توضیح دهند که توحید عملی با اخلاص است که تحقق می یابد. حضرت به توحید فطری اشاره دارند و اینکه توحید خدا در درون انسان جبلّه شده است. حضرت صدّیقه طاهره به تنزه خدا از رؤیت به چشم و معرفت به خیال و وهم را یادآوری می کند. به عبارت دیگر ، نه تعطیل و نه تشبیه بلکه خدا را می توان به اندازه توان شناخت.

 

وی افزود: در الحاق به اولین بخش که مربوط به توحید است، خانم حضرت زهرا سلام الله علیها به آفرینش اشاره می کنند با بیان این نکته دقیق و موشکافانه که «لا من شیء»،  خدا ابداعی خلق کرده است؛ نه «من لا شیء» و از عدم! چه اینکه از عدم چیزی خلق نمی شود.

 

استاد ساعی ور در توضیح بخش دوم خطبه که مربوط به نبوت است افزود: در بخش دوم خطبه حضرت زهرا سلام الله علیها درباره جایگاه رسول اکرم صلی الله علیه و آله قبل از آنکه خلقتی اتفاق بیفتد، می پردازند و بیان می دارند خدای متعال در مراتب وجود و در عالم نور، حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم را انتخاب کرده بود و در ادامه به بخشی از معارف که اشاره به عالم نور باشد را اشاره می کند.

 

وی افزود: در عالم خلقتی است که موجودات در آن به نحو تدریجی و مادّی خلق می شوند و عالمی قبل از آن است، به نام عالم نور. حضرت زهرا سلام الله علیها می فرماید: خدای متعال بعثت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم را قبل از این عالم پیش بینی کرده بود، یعنی این عالم به صورت تصادفی و روزمره به وجود نیامده بود بلکه با تدبیر الهی و قبل از خلقت طراحی این عالم صورت گرفته است. حضرت زهرا سلام الله علیها به جهان قبل از بعثت گریزی می زنند و به انحرافات از دین که در آن ایّام اتفاق می افتاد، اشاره می کنند. از معبودهای مختلف و گمراهی ها و جهالت های متعددی که در آن ایام وجود داشته است سخن می گویند.

 

این استاد حوزه علمیه قم بیان داشت: حضرت فاطمه سلام الله علیها در بخش سوم از خطبه، مخاطب سخنشان را مردم قرار می دهند و مسئولیت آنها در قبال دین خدا را یادآور می شوند و بیان می دارند: «شما نخستین مخاطبان، تابلوهای امر و نهی الهی و حاملان دین هستید که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم دین را برای شما به امانت گذاشته است.» 

 

استاد ساعی ور در مقام توضیح این بخش ابراز داشت: مردم علاوه بر مسئولیت های فردی خویش، دارای مسئولیت های اجتماعی هستند و باید ارزش های اسلامی را در جامعه حفظ کنند و حتی پیام اسلام را به خارج از بلاد اسلامی نیز برسانند. مردم هدایت علمی شده بودند و فهمی از دین داشتند. گاه انسان به معرفتی می رسد و فقط عبادتی فردی انجام می دهد و گاه آن را در جامعه عرضه می کند _نه آنکه بدون ایجاد پیش زمینه به نشر معارف بپردازد_ با بلاغ مبین و تبیین منطقی و تدریجی دین. این عملکرد ارزش ها را در جامعه زنده نگه می دارد.

 

وی افزود: حضرت زهرا سلام الله علیها در مقایسه بین فعّال بودن و منفعل بودن، نسبت به مورد اخیر به مردم هشدار می دهد که چرا نسبت به این حوادث بعد از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم منفعلانه عمل کرده و به خواب رفته اید. چرا به بیان حقایقی که از قرآن و سنت به آن دست یافته اید، اقدام نمی کنید. یعنی مسئولیت مردم آن است که فهم خود را مخفی نکنند و مطالبی که از قرآن و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فهمیده بودند را به دیگران بگویند.

 

استاد ساعی ور در ادامه به بیان رابطه «نقش مردم نسبت به دین» و موضوع «دموکراسی» پرداخت و گفت: دموکراسی دو نوع است: گاه دموکراسی یعنی انسان در زمینه ای که مربوط به خودش است، خودش انتخاب کند و  گاه حق الله است. در محدوده حق الله تنها انسان موظف است که بفهمد و تسلیم باشد و در این حیطه دموکراسی با دین سازگار نیست اما در فهم مردم، انسان تا وقتی که نفهمید معذور است و تا وقتی که برای او تبیین نشده باشد، معذور است و اینکه نباید تلاش کرد تا به زور مطلبی را به انسان فهماند چه اینکه اصلا این بحث قابل تحقق هم نیست. آزادی تفکر و آزادی فهم است اما اینکه انسان در حق الله هم آزاد باشد را نداریم و الا در آن موقع معنایی برای واجبات و محرمات باقی نمی ماند.

 

این استاد حوزه علمیه قم با یادآوری این روایت امام جواد علیه السلام «نحن حجج الله علی خلقه و جدّتنا فاطمة حجة الله علینا»، از عوالم العلوم گفت: یکی از ادله حجت بودن حضرت زهرا سلام الله علیها همین خطبه فدکیه است.

 

وی افزود: زهرای مرضیه سلام الله علیها هم نگران دین و هم نگران جامعه و ایجاد انحراف در آن است و اصولا انسان متعالی نگران مردم است که چرا هدایت نمی یابند، به همین خاطر در قرآن کریم داریم: «طه ما انزلنا هذا القرآن لتشقی». پس نگران مردم هم بود؛ حتی در سوره توبه، آیه 128 اشاره شده است که رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم _به عنوان یک انسان کامل_ رنج مردم برایش ناگوار و گران است. «لقد جاءکم رسول من انفسکم عزیز علیه ما عنتّم حریص علیکم بالمؤمنین رئوف رحیم» ایمان نیاوردن مردم مورد تأسف و نگرانی پیامبر است؛ پس نگرانی حضرت زهرا هم بود، زیرا مردم هم امانت های الهی هستند؛ آن حضرت نگران دین هم بوده است، زیرا دین برنامه رشد این امانت ها است. هم باید دین را از انحراف نجات داد و هم مردم را از مسیر انحرافی نجات داد، هر دو امر به یک مسأله بر می گردد و آن هم نگرانی از پایمال شدن حقّ است.

 

استاد ساعی ور در ادامه توضیح بخش های خطبه حضرت زهرا سلام الله علیها در مسجد به بخش چهارم تذکر مسئولیت مردم در قبال قرآن، و بیان پاره ای از معارف آن رسید و گفت: حضرت زهرا سلام الله علیها در این بخش اشاره به ودیعه ای الهی می کند، یعنی می گوید: مردم یک امانتی دست شما است که مسئولیت حفظ آن امانت را دارید و آن هم قرآن است بعد از بیان موضوع حفظ این ودیعه الهی _یعنی قرآن_ 20 مورد از تعالیم قرآن را یکی یکی توضیح می دهد؛ از توحید و نماز و روزه و زکات... با فلسفه و اسراری که دارد.

 

وی افزود: چند نکته در این 20 تعلیم است: اول این که آن حضرت می خواهند اسلام را به صورت عقلانی تبیین کنند. می توان گفت که نگران از دست رفتن این جنبه از اسلام در نظر مردم هستند. این 20 تعلیم پیام تربیتی هم دارد، می خواهند بگویند که این تعالیم هم برای خودتان است و به نفع شما است. از این 20 تعلیم، 3 تعلیم مربوط به «ولایت» و «امامت» و «عدالت در جامعه» است آن حضرت می فرماید: «و العدل تنسیق فی القلوب»؛ خداوند عدالت را در جامعه واجب کرده است، بخاطر اینکه عدالت خواهی پیوند دهنده قلب ها است.  اگر نباشد جامعه پراکنده می شود: «طاعتنا نظاماً للملة»؛ اطاعت ما را برای انتظام و نظم دهی آیین اسلام لازم است و اگر اطاعت ما نباشد در آیین ما خلل ایجاد می شود؛ «و امامتنا امانا من الفرقة» امامت ما امانی است که سبب می شود انسان ها به تفرقه نیفتند. حضرت زهرا سلام الله علیها این سه امر را بیان می کنند تا مقدمه باشد برای اینکه مسأله امامت را مطرح کنند.

 

استاد ساعی ور در بیان بخش پنجم خطبه فدکیه که در مورد حوادث تاریخی موجود است افزود: زهرای مرضیه سلام الله علیها ابتدا به معرفی خود می پردازند و بعد اوصاف رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم را مطرح می کنند؛ بعضی از شارحین می فرمایند که مطرح کردن این اوصاف در کنار معرفی کردن خود و مخصوصا بیان اوصاف رحمت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم _که پیامبر نسبت به ایمان نیاوردن مردم نگران و ناراحت بود_ می خواهد بفرماید که من نیز نگران این مطلب هستم؛

 

وی افزود: حضرت زهرا سلام الله علیها بعد از معرفی خود و بیان اوصاف رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم امیرالمومنین علیه السلام را نیز در کنار ایشان معرفی می کند که جایگاه امام در کنار پیامبر را برساند و در این راستا به خدمات آن حضرت اشاره می کند که در مسیر پیروزی و هدایت انسان ها و عزت بخشی به اسلام و مسلمین و نجات دادن گرفتاری ها بوده است. حضرت زهرا سلام الله علیها در وصف امیرالمؤمنین بیان می دارند که آن حضرت هر زحمتی را که بود تحمل کردند و ایشان را سید اولیاء الله می نامند، « مشملاً.... یعنی آستین را بالا زده برای هر کاری، حضرت امیر دنبال کار مخصوصی نبودند و هر کاری که نیاز جامعه بود  انجام می دادند، حضرت آماده به کار و مشمّل بودند. خیر خواه این امت بودند « مجدّا..» تلاشگر بودند و در راه خدمت به مسلمین خسته نمی شدند.

 

استاد ساعی ور پس از بیان مختصری از این بخش، به توضیح بیشتری در این زمینه پرداخت: حضرت، خود را معرفی می کند، اوصاف پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را بیان می کند، امیرالمومنین علیه السلام و خدمات ایشان را یادآور می شوند و  بیان می کند که ای مردم چرا حرکت نمی کنید و چرا نسبت به کسی که این همه خدمات برای شما انجام داده است، حمایتی انجام نمی دهید.

 

وی افزود: در این قسمت از خطبه فدکیه بلاغت و فصاحت اوج می گیرد، یعنی این قسمت خطبه هم ارزش تاریخی دارد و هم ارزش ادبی بالایی دارد: «ظهر فیکم حسیکة النفاق» خار نفاق در شما ظاهر شده است؛ یعنی قبلا این نفاق در شما بود اما بعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در شما ظهور یافت. برخی از منحرفین لحنشان خاموش بود اما الآن شروع به فریاد کرده اند.

 

این استاد حوزه علمیه قم بیان داشت: در این جا تحلیلی از حوادث بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بیان می کنند که شیطان سبب شد که حادثه به سقیفه بکشد. حضرت زهرا سلام الله علیها از سقیفه به «فتنه» تعبیر می کنند و می فرمایند شما عذر تراشیدید، سقیفه ایجاد کردید که جامعه به فتنه دچار نشود، اما خودتان به فتنه افتادید؛ یعنی برای ترس از فتنه به فتنه افتادید، مشخص شد که مشکل شما ترس از فتنه نبود.

 

وی اضافه کرد: این گونه از سخنرانی برای ایجاد شُک در جامعه است که مردم بیدار شوند و ماهیت کاری که انجام می دهند را بدانند؛ با این عتاب ها و انحرافاتی که بعد از سقیفه بوجود آمده است، (با سقیفه انحراف پایان نیافت، بلکه آغاز انحراف بود) بعد از سقیفه انحرافاتی ایجاد شد که یکی از آنها غصب فدک بود و از اینجای خطبه با خلیفه احتجاج می کنند و به وسیله آیات قرآن و منطق به احقاق حقّ خویش می پردازند.

 

استاد ساعی ور اظهار داشت: این امر بیانگر آن است که بحث اصلی در این خطبه، نه صرفا غصب فدک بلکه برای نشان دادن اتفاق سقیفه است و بیان علت انحراف و یادآوری آیات قرآن و احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نسبت به امیرالمؤمنین علیه السلام و اینکه ایشان تنها لایق جانشینی پیامبر بوده اند. هدف اصلی خطبه بیان این مسأله است و به نظر می رسد که خطبه را باید « خطبه ولایتیه» نامید نه «خطبه فدکیه» زیرا سیاق خطبه نشان می دهد که بخش کوچکی از خطبه را مساله فدک تشکیل می دهد، و آن هم برای بیان این نکته بوده که حضرت زهرا سلام الله علیها غصب فدک را تثبیت کنند و این مباحث را هم به مردم برساند حضرت زهرا سلام الله علیها در این خطبه تلاش می کنند تا به مردم بفهمانند چرا ولی خدا را تنها گذاشته اند و نسبت به ولایت رویگردان شدند.

 

وی افزود: حضرت زهرا سلام الله علیها در انتهای خطبه فدکیه با انصار صحبت می کنند:«شما که عافیت طلب شده اید و سکوت می کنید بر ظلم، آن هم ظلم بر خاندان رسول و آن هم سکوت از شما که بازوان پیامبر بودید».

 

این استاد حوزه علمیه قم بیان داشت: خطبه فدکیه، خلاصه ای از رشادت و دفاع از امیرالمومنین علیه السلام است که توسط حضرت زهرا بیان شده است.  این خطبه را باید «دفاعیه از ولایت و دفاعیه از امیرالمومنین» نامید. حضرت زهرا در این باره اشاره می کنند: «آیا بعد از غدیر حجتی باقی مانده است؟»

 

استاد ساعی ور در انتهای سخنانش بیان داشت: حضرت زهرا سلام الله علیها نگران از دست رفتن عقائد راستین امت اسلامی در پی غفلت از نگاه به امامت و ولایت است. خطبه فدکیه، خطبه ای است برای حفظ عقاید دین و و برجسته کردن امامت است. حضرت زهرا سلام الله علیها بیان می کنند که تعالیم وحیانی با محوریت ولایت است که حفظ می شود. آن حضرت در این خطبه اتمام نعمت را توضیح می دهند و در ادامه به اکمال دین هم می پردازند./270/260/43/

چ, 11/09/1398 - 17:27