استاد محمد اسماعیل نوری، از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «نگاهی به زیارت امین الله» پرداخت.

اشاره

این استاد درس خارج حوزه در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: در ماه مبارک رمضان، حوادثی رخ داده که مهم­ترین آنها شهادت امیر مومنان (ع) است؛ که در سال چهلم هجرت، نوزدهم این ماه، در حال نماز، به دست ابن ملجم ملعون، مجروح شده (مسار الشیعه، شیخ مفید،ص 8 ؛ تاج الموالید، فضل بن حسن طبرسی، ص 17؛ بحار الانوار، ج 42، ص 199؛ تقویم شیعه، عبدالحسین نیشابوری، ص 286) و شب بیست و یکم، به شهادت رسیده است. (مسار الشیعه، ص 10؛ تاج الموالید، ص 16؛ الکافی، ج 1، ص 452؛ تقویم شیعه، ص 290) به همین مناسبت، شایسته است که در این ماه مبارک، به برخی از زیارت­های آن حضرت توجه کرده و از مضامین آنها درسی بیاموزیم. یکی از زیارات آن حضرت، زیارت معروف به «امین الله» است که در اینجا مورد بررسی مختصر قرار می­دهیم.

سند زیارت امین الله

استاد نوری ابراز داشت: برای این زیارت، سندهای مختلف ذکر شده است که در ذیل می­ آوریم؛ ابن قولویه، در کامل الزیارات روایت کرده از: ابوعلی احمدبن عليّ بن مهدي، از ابِوعليّ بن صدقَةَ رقّي، از علي بن موسى (ع) که فرمود: پدرم موسى بن جعفر (ع) از پدرش امام جعفر صادق (ع) روایت کرده که فرموده: امام زين العابدين (ع) به زیارت قبر اميرمؤمنان عليّ بن ابي طالب (ع) آمد؛ کنار قبر ایستاد گریه کرد، سپس گفت: «اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ، اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَمِينَ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ ‏..» (كامل الزيارات، جعفر بن محمد بن قولويه، تحقیق عبد الحسين‏ امينى، دار المرتضوية، نجف اشرف‏، چاپ  1356 ش‏، ص 39، باب 11، ح 1)

وی افزود: ابن طاووس (عبد الکریم بن احمد) در «فرحة الغري» با واسطۀ سیزده راوی، از جابر بن يزيد جُعفي روایت کرده که می گوید: امام باقر (ع‏) فرمود: پدرم عليّ بن حسين (ع) در منطقۀ «مَجاز» که در ناحيۀ كوفه است، امیرمؤمنان را زیارت کرد؛ کنار قبر ایستاد گریست و گفت: «اُلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَمِينَ اللَّهِ...» (فرحة الغري في تعيين قبر أميرالمؤمنين، عبد الكريم بن احمد بن طاووس، ص 40 و 41) علامه مجلسی نیز این سند را از «فرحة الغري» نقل کرده است. (بحار الأنوار، ج 97، ص 268، ح 11)

استاد درس خارج حوزه در ادامه بیان کرد: ابن طاووس در سند دیگر؛ با واسطۀ سه راوی دیگر، از امام رضا (ع) روایت کرده که فرمود: پدرم (امام کاظم) از ابِي جعفر (امام باقر (ع) نقل کرد که فرمود: پدرم علي بن الحسين (ع) امیر مؤمنان (ع) را زیارت کرد، و همان زیارت بالایی را ذکر کرده است. (فرحة الغري، ص43) و همو با واسطۀ شش راوی دیگر، از امام باقر (ع) روایت کرده که فرمود: پدرم علي بن الحسين (ع) بعد از شهادت پدرش حسين بن علي (ع) به خاطر کراهتی که از حشر و نشر با مردم داشت چند سالی دور از مردم زندگی می­کرد، گاه برای زیارت پدر و جدش به عراق می­رفت و مردم با خبر نمی­شدند. روزی برای زیارت امیرمؤمنان (ع) به سوی عراق حرکت کرد و من همراه او بودم، هیچ صاحب روحی غیر از دو شتر، با ما نبود، هنگامی که به نجف رسیدیم در مكانی ایستاد و گریست؛ به حدی که محاسنش با اشک چشمش تر شد. سپس گفت: «اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ، اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَمِينَ اللَّهِ ...» (همان) علامه مجلسی نیز این سند را با همین توضیح از «فرحة الغریّ» نقل کرده است. (بحار الأنوار، ج 97، ص 266، ح 9)

وی تصریح کرد: ابن طاووس دیگر (علی بن موسی) در اقبال با واسطۀ شش راوی، از جابر بن يزيد جُعفي، از امام باقر (ع) «همان مطالبی را روایت کرده که در سند چهارم آمده.» (إقبال الأعمال، على بن موسى بن طاووس، ج 1، ص 470)

استاد نوری اظهار داشت: ابن مشهدی در مزار کبیر، این زیارت را به طور مرسل نقل کرده بدین صورت: جابر جُعفی روایت کرده که امام باقر (ع) فرمود: پدرم علي بن الحسين (ع) به مشهدِ امير مؤمنانَ (ع) رفت، کنار قبر ایستاد گریه کرد و گفت: «اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَمِينَ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ.» (المزار الكبير، محمد بن جعفر بن مشهدي، ص 282 و 283)

جمع ­بندی اسناد زیارت امین الله

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: در تمام سندهای فوق، مَزُور (زیارت شونده) امیرمؤمنان (ع) و زائر امام زین العابدین (ع) است. اما راوی از امام زین العابدین (ع)، در سند اول امام صادق (ع) است که از طریق امام کاظم و امام رضا (ع) به مردم رسیده و در بقیۀ اسناد، راوی امام باقر (ع) است، و راوی از آن حضرت، در سند سوم امام کاظم و امام رضا (ع) است. و در بقیه، جابر بن یزید جُعفی است که از امام باقر (ع) روایت کرده است.

وی افزود: اگرچه بعضی از رجال این اسناد به طور صریح توثیق نشده، ولی از ملاحظۀ مجموع اسناد و تإیید علمای بزرگ می توان اطمینان حاصل کرد که: زیارت امین الله از زبان گهربار امام سجاد (ع) صادر شده است. علامه مجلسی (ره) در مورد زیارت امین الله گفته: «مِن أصَحِّ الزِياراتِ سَنَداً وَ أعَمِّها مَورِداً؛ از نظر سند، صحیح­ترین و از نظر مورد، عمومی­ترین زیارت است» (بحار الأنوار، ج 97، ص 269) شیخ عباس قمی (ره) گفته: «زیارت امین الله، در نهایت اعتبار است و در تمام کتب مزاریه و مصابیح نقل شده است... به سندهای معتبر روایت شده است. (مفاتیح الجنان، زیارت دوم از زیارات مطلقۀ امیرالمؤمنین.)

فضیلت زیارت امین الله

استاد نوری بیان کرد: این زیارت، از فضیلت فوق العاده برخوردار است. جابر جعفی، پس از نقل متن کامل زیارت، می­گوید: امام باقر (ع) به من فرمود: «مَا قَالَ هَذَا الْكَلَامَ وَ لَا دَعَا بِهِ أَحَدٌ مِنْ شِيعَتِنَا عِنْدَ قَبْرِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ (ع) أَوْ عِنْدَ قَبْرِ أَحَدٍ مِنَ الْأَئِمَّةِ (ع) إِلَّا رُفِعَ فِي دَرَجٍ مِنَ النُّورِ، وَ طُبِعَ عَلَيْهِ بِخَاتَمِ مُحَمَّدٍ ص، وَ كَانَ مَحْفُوظاً لَهُ حَتَّى يُسَلَّمَ إِلَى‏ قَائِمِ آلِ مُحَمَّدٍ ع)، فَيَتَلَقَّى صَاحِبَهُ بِالْبُشْرَى وَ التَّحِيَّةِ وَ الْكَرَامَةِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى؛ هر که از شیعیان ما، این زیارت و دعا را نزد قبر امیرمؤمنان(ع) یا نزد یکی از امامان(ع) بخواند، [این زیارت و دعا] در نامه­ای سربسته از نور، بالا برده می­شود و با مُهر حضرت محمد(ص) ممهور می­گردد و محفوظ می­ماند، تا به قائم آل محمد(ع) تسلیم شود، پس صاحبش را با بشارت، تحیت و کرامت ملاقات می­کند ان­شاءالله تعالی.» (فرحة الغریّ، ص 42 و تکرارش ص 45 و 46؛ بحار الانوار، ج 97، ص 267؛ المزار الكبير، ص 284 و 285)

جامع و مطلق بودن زیارت امین الله

وی اضافه نمود: اگرچه اصل ورود این زیارت، در مورد امیرمؤمنان (ع) است، ولی همچنان که در بالا از امام باقر (ع) نقل شد، در زیارت هر یک از امامان (ع) که روح شریفش به عالم بقا منتقل شده، می­توان خواند. مقصود از عبارت «وَ أعَمِّها مَورِداً» که در بالا از علامه مجلسی نقل شد، همین است. و حاج علی بغدادی، در ضمن نقل جریان تشرّف خود به محضر امام عصر (عج) می­گوید: نزد قبر امام موسی کاظم (ع) ایستاد من هم در کنار او ایستادم و عرض کردم: «يا سَيّدَنا! زُر حَتّى أزُورَ مَعَكَ. فَبَدَأَ(ع) بِزِيارَةِ أمِينِ اللهِ الجامِعَةِ المَعرُوفَةِ فَزارَ بِها وَ أنَا أُتابِعُهُ...؛ آقای ما! شما زیارت کنید تا من همراه شما زیارت کنم. پس شروع کرد به زیارت امین الله که جامع و معروف است، با آن زیارت کرد و من نیز از او تبعیت نمودم.» (ر. ک: بحار الانوار، ج 53، ص 312 - 316، حکایت 59)

این استاد درس خارج حوزه اظهار داشت: پس این زیارت، جامع است در زیارت قبر هر امام می­توان خواند. و علاوه بر جامعیت، مطلق هم هست یعنی محدود به زمان خاص نیست و در هر زمان می­توان خواند؛ زیرا در هیچ یک از اسناد ششگانه نیامده که امام سجاد (ع) آن را در چه روزی خوانده است. از اینجا معلوم می­شود: این زیارت، به روز معینی اختصاص ندارد؛ لذا مؤلفان کتب زیارت، از آن به عنوان زیارت مطلق نام برده­اند.

وی خاطرنشان کرد: البته، در مزار کبیر، به عنوان زیارت روز غدیر ذکر شده، ولی محقق آن در حاشیه نوشته: «لا دليل على اختصاص هذه الزّيارة بيوم الغدير؛ برای اختصاص این زیارت به روز غدیر، هیچ دلیلی وجود ندارد.» (المزار الکبیر، ابن مشهدی، ص 282)

استاد نوری ابراز داشت: نتیجه می­گیریم که زیارت امین الله، هم جامع است هم مطلق یعنی در زیارت قبر هرامام معصوم و در هر زمان می­توان به قصد ورود خواند. اما اگر کسی بخواهد از راه دور، یک یا چند امام را با آن زیارت کند، باید به قصد رجاء (و احتمال مطلوبیت) عمل کند. هر عملی که استحباب آن با دلیل معتبر ثابت شده می¬توان آن را به عنوان عمل مستحب که در شریعت وارد شده، انجام داد، ولی عمل مطلوبی که دلیل معتبر ندارد یا دلیل معتبر دارد و کسی بخواهد در غیر زمان و مکان مخصوص آن انجام دهد، طبق روایاتی که به عنوان  «روایات مَن بَلَغ» معروف شده، می¬تواند به قصد رجاء و به امید ثواب، عمل کند تا بدعت در دین محسوب نشود. لازم به یاد آوری است که اگر این زیارت برای غیر حضرت علی (ع) خوانده ­­شود، به جای جملۀ «اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ» باید نام مقدس همان امام مورد نظر ذکر شود.

متن کامل زیارت امین الله

این استاد حوزه علمیه قم افزود: برخی کلمات این زیارت، در نسخه­های مختلف متفاوت است؛ لذا ما از روی نسخۀ «کامل الزیارات» که جامع و قدیمی­تر از نسخه­های دیگر است، نقل می­کنیم. طبق همه اسناد مذکور: امام سجاد (ع) کنار قبر امیر مؤمنان (ع) ایستاد، گریست و گفت: «اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ، اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَمِينَ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ، وَ حُجَّتَهُ عَلَى عِبَادِهِ، اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ‏، أَشْهَدُ أَنَّكَ جَاهَدْتَ‏ فِي اللَّهِ‏ حَقَّ جِهادِهِ‏، وَ عَمِلْتَ بِكِتَابِهِ، وَ اتَّبَعْتَ سُنَنَ نَبِيِّهِ ص، حَتَّى دَعَاكَ اللَّهُ إِلَى جِوَارِهِ، وَ قَبَضَكَ إِلَيْهِ بِاخْتِيَارِهِ، وَ أَلْزَمَ أَعْدَاءَكَ الْحُجَّةَ فِي قَتْلِهِمْ إِيَّاكَ مَعَ مَا لَكَ مِنَ الْحُجَجِ الْبَالِغَةِ عَلَى جَمِيعِ خَلْقِهِ. اَللَّهُمَّ فَاجْعَلْ نَفْسِي مُطْمَئِنَّةً بِقَدَرِكَ، رَاضِيَةً بِقَضَائِكَ، مُولَعَةً بِذِكْرِكَ وَ دُعَائِكَ، مُحِبَّةً لِصَفْوَةِ أَوْلِيَائِكَ، مَحْبُوبَةً فِي أَرْضِكَ وَ سَمَائِكَ، صَابِرَةً عَلَى نُزُولِ بَلَائِكَ، شَاكِرَةً لِفَوَاضِلِ نَعْمَائِكَ، ذَاكِرَةً لِسَوَابِغِ آلَائِكَ، مُشْتَاقَةً إِلَى فَرْحَةِ لِقَائِكَ، مُتَزَوِّدَةً التَّقْوَى لِيَوْمِ جَزَائِكَ، مُسْتَنَّةً بِسُنَنِ أَوْلِيَائِكَ [أَنْبِيَائِكَ‏]، مُفَارِقَةً لِأَخْلَاقِ أَعْدَائِكَ، مَشْغُولَةً عَنِ الدُّنْيَا بِحَمْدِكَ وَ ثَنَائِكَ.»

وی در ادامه بیان کرد: سپس گونۀ مبارکش را روی قبر گذاشت، گفت: «اَللَّهُمَّ إِنَّ قُلُوبَ الْمُخْبِتِينَ إِلَيْكَ وَالِهَةٌ، وَ سُبُلَ الرَّاغِبِينَ إِلَيْكَ شَارِعَةٌ، وَ أَعْلَامَ الْقَاصِدِينَ إِلَيْكَ وَاضِحَةٌ، وَ أَفْئِدَةَ الْعَارِفِينَ مِنْكَ فَازِعَةٌ، وَ أَصْوَاتَ الدَّاعِينَ إِلَيْكَ صَاعِدَةٌ، وَ أَبْوَابَ الْإِجَابَةِ لَهُمْ مُفَتَّحَةٌ، وَ دَعْوَةَ مَنْ نَاجَاكَ مُسْتَجَابَةٌ، وَ تَوْبَةَ مَنْ أَنَابَ إِلَيْكَ مَقْبُولَةٌ، وَ عَبْرَةَ مَنْ بَكَى مِنْ خَوْفِكَ مَرْحُومَةٌ، وَ الْإِعَانَةَ لِمَنِ اسْتَعَانَ بِكَ مَوْجُودَةٌ، وَ الْإِغَاثَةَ لِمَنِ اسْتَغَاثَ بِكَ مَبْذُولَةٌ، وَ عِدَاتِكَ لِعِبَادِكَ مُنْجَزَةٌ، وَ زَلَلَ مَنِ اسْتَقَالَكَ مُقَالَةٌ، وَ أَعْمَالَ الْعَامِلِينَ لَدَيْكَ مَحْفُوظَةٌ، وَ أَرْزَاقَكَ إِلَى الْخَلَائِقِ مِنْ لَدُنْكَ نَازِلَةٌ، وَ عَوَائِدَ الْمَزِيدِ لَهُمْ مُتَوَاتِرَةٌ، وَ ذُنُوبَ الْمُسْتَغْفِرِينَ مَغْفُورَةٌ، وَ حَوَائِجَ خَلْقِكَ عِنْدَكَ مَقْضِيَّةٌ، وَ جَوَائِزَ السَّائِلِينَ عِنْدَكَ مَوْفُورَةٌ، وَ عَوَائِدَ الْمَزِيدِ إِلَيْهِمْ وَاصِلَةٌ، وَ مَوَائِدَ الْمُسْتَطْعِمِينَ مُعَدَّةٌ، وَ مَنَاهِلَ الظِّمَاءِ لَدَيْكَ مُتْرَعَةٌ. اَللَّهُمَّ فَاسْتَجِبْ دُعَائِي، وَ اقْبَلْ ثَنَائِي، وَ أَعْطِنِي رَجَائِي [جَزَائِي‏]، وَ اجْمَعْ بَيْنِي وَ بَيْنَ أَوْلِيَائِي، بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيٍّ وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ ع، إِنَّكَ وَلِيُّ نَعْمَائِي، وَ مُنْتَهَى رَجَائِي، وَ غَايَةُ مُنَايَ‏ فِي مُنْقَلَبِي وَ مَثْوَايَ، أَنْتَ إِلَهِي وَ سَيِّدِي وَ مَوْلَايَ، اغْفِرْ لِي وَ لِأَوْلِيَائِنَا، وَ كُفَّ عَنَّا أَعْدَاءَنَا، وَ اشْغَلْهُمْ عَنْ أَذَانَا، وَ أَظْهِرْ كَلِمَةَ الْحَقِّ وَ اجْعَلْهَا الْعُلْيَا، وَ أَدْحِضْ كَلِمَةَ الْبَاطِلِ وَ اجْعَلْهَا السُّفْلَى، إِنَّكَ عَلى‏ كُلِّ شَيْ‏ءٍ قَدِيرٌ.» (کامل الزیارات، ص 39 - 41)

تکملۀ زیارت امین الله

استاد نوری خاطرنشان کرد: ابن طاووس پس از نقل متن زیارت، می­نویسد: جابر ­گفته: این زیارت را به امام صادق (ع) عرضه کردم، فرمود: «زِدْ فِيهِ: إِذَا وَدَّعْتَ أَحَداً مِنَ الْأَئِمَّةِ، فَقُلْ؛ [جملاتی] بر آن اضافه کن [و آن این است که] وقتی خواستی یکی از امامان را وداع کنی، بگو: «اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا الْإِمَامُ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ، أَسْتَوْدِعُكَ اللَّهَ، عَلَيْكَ السَّلَامُ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ، آمَنَّا بِالرَّسُولِ وَ بِمَا جِئْتُمْ بِهِ وَ دَعَوْتُمْ إِلَيْهِ، اَللَّهُمَّ لَا تَجْعَلْهُ آخِرَ الْعَهْدِ مِنْ زِيَارَتِي وَلِيَّكَ، اَللَّهُمَّ لَا تَحْرِمْنِي ثَوَابَ مَزَارِهِ الَّذِي أَوْجَبْتَ لَهُ، وَ يَسِّرْ لَنَا الْعَوْدَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.» (اقبال الاعمال، علی بن موسی بن طاووس، ج1، ص471؛ فرحة الغریّ، عبد الکریم بن احمد بن طاووس، ص46.)

توضیح عبارتی از زیارت امین الله

وی یادآور گردید: با توجه به این­که امام سجاد (ع) در بخش اول این زیارت، مواردی از اوصاف و اعمال امیر مؤمنان (ع) را بیان فرموده است، در این مقاله، یکی از جملات این زیارت را بررسی می­کنیم. و آن این است که: امام سجاد (ع)، بعد از سلام به حضرت علی (ع)، با خطاب به آن ­حضرت می­گوید: «أَشْهَدُ أَنَّكَ جَاهَدْتَ‏ فِي اللَّهِ‏ حَقَّ جِهادِهِ‏؛ شهادت می­دهم که تو، در [راه] خدا جهاد کردی همان­گونه که حق جهاد [در راه‏] اوست.»

معنای «حَقَّ جِهادِهِ»   

استاد درس خارج حوزه خاطرنشان کرد: حال باید ببینیم منظور از: «حَقَّ جِهادِهِ‏» چیست؟ این عبارت، در قرآن هم یکبار آمده است. از این­رو، برای روشن شدن مطلب، بهتر است اول آیۀ مشتمل بر این عبارت را بررسی کنیم تا معنای آن در زیارت امین الله نیز معلوم گردد. در سورۀ حج که بعد از هجرت و در اوائل سکونت پیامبر اسلام (ص) در مدینه نازل شده است؛ (ر. ک: تسنیم: تفسیر قرآن کریم، ج 57، ص 273 - 278) در آیه 29 به مسلمانان مظلوم، اذن داده که برای دفاع از خود، جنگ مسلحانه کنند. و در آیۀ پایانی همان سوره با صراحت به جهاد در راه خدا دستور داده و می­فرماید: «وَ جاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ هُوَ اجْتَباكُمْ»؛و در راه خدا چنان كه حق جهاد [در راه‏] اوست جهاد كنيد، او شما را [برای توفیق به جهاد در راه خدا و نیل به پاداش آن] برگزيده است.» (حج/ 78)

وی افزود: آیة الله جوادی آملی (مدّ ظلّه) در تفسیر این آیه، مطالب مفیدی بیان کرده که برخی از آنها را با تلخیص نقل می­کنیم تا معنای «حَقَّ جِهادِهِ‏» روشن­تر گردد: اصل جِهاد، به معنای کوشش و سعی بلیغ در انجام دادن کاری است. و در اصطلاح دینی، همان «جِهاد فی سبیل الله» است که درجات مختلف دارد و افزون بر مبارزۀ مسلحانه با دشمن بیرونی در جبهۀ جنگ که جهاد اصغر است، جهاد اوسط و اکبر؛ یعنی نبرد انسان با نفس مسوِّله (نفس مسوِّله یعنی نفسی که گناه را در نظر انسان زینت می¬دهد. در سوره یوسف، آیه18و آیه83 و در سوره طه، آیه96 به آن اشاره شده است.) و امّاره (نفس امّاره یعنی نفسی که انسان را به گناه دستور می¬دهد. در سوره یوسف، آیه53 به نفس آن اشاره شده است) و مانند آن را نیز دربر می­گیرد. طبق فرهنگ قرآن، جِهاد همواره باید در راه خدا و دربارۀ دین خدا باشد؛ لیکن در این آیه «وَ جاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ» جهاد، به خود خدای سبحان اسناد داده شده که همان جهاد در راه خداست.

این استاد حوزه علمیه قم بیان کرد: رعایت حق جهاد، امکان­پذیر بوده و برای بشر مقدور است. بنا بر این «حَقَّ جِهادِهِ‏» بیشتر به اخلاص و کیفیت در جهاد نظر دارد؛ نه کمّیت و مقدار آن. یعنی مؤمنان باید در راه خدا به اندازه­ای که خدای حکیم تکلیف کرده، به گونۀ خالص، انجام دهند و آن طور که شایستۀ خدای سبحان است، تقوا و معرفت داشته باشند.

وی ابراز داشت: خدای سبحان در آیۀ «وَ جاهِدُوا فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ» خواستار حق جهاد است. و اطلاق این آیه، هرسه نوع جهاد (اصغر، اوسط و اکبر) را شامل می­شود، بنا بر این در هر سه جهاد یاد شده باید حق جهاد ادا شود. حق جهاد اصغر (و مبارزۀ مسلحانه)؛ این است که جهاد خالصانه باشد که بر اثر آن، نام و یاد و دین خدا، در همه جهان حاکم می­گردد «وَ كَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيا؛ و كلمۀ خدا (آئین حق) همان [آئین] برتر (و پیروز) است» (توبه/ 40) حق جهاد اوسط (و رعایت مسائل اخلاقی)؛ این است که انسان عادل باشد و گناه نکند. حق جِهاد اکبر (و جهاد میان عقل و قلب)؛ این است که انسان خودش را نبیند، تا بتواند خدای سبحان را مشاهده کند؛ زیرا خدا از همه کس به انسان نزدیک­تر است و میان انسان و خدا حجابی نیست. (میان عاشق و معشوق هیچ حجابی نیست / تو خود حجاب خودی حافظ از میان برخیز) رعایت حق جهاد اکبر، کار هر کس نیست، بلکه برای یگانه­های اهل علم و عمل؛ نظیر معصومین (ع) و خواص شاگردان آن ذوات قدسی همچون اویس قرنی­هاست.

استاد نوری اظهار داشت: خدای سبحان، در ادامۀ آیۀ مورد بحث، با عبارت «هُوَ اجْتَباكُمْ= او شما را برگزیده» (حج/ 78) حکمت فرمان به جهاد را بیان کرده است؛ بدین بیان که چون مؤمنان، برگزیدگان الهی هستند، خدای رحمان توفیق مجاهدت در راه خدا را نصیب آنان کرده است. پس مؤمنان موفق به جهاد باید قدر این نعمت بزرگ را بدانند و آن را از دست ندهند. (ر. ک: تسنیم: تفسیر قرآن کریم، ج 58، ص 337 - 350)

وی افزود: از مطالب مذکور معلوم می­شود: رعایت حق جهاد در راه خدا، به این است که انسان در تمام انواع جهاد، اخلاص داشته باشد و فقط خدا را در نظر بگیرد و هیچ هدف غیر الهی نداشته باشد.  این خصلت با فضیلت، نه تنها در جهاد، بلکه در تمام اعمال مولای متقیان (ع) مشهود بوده. به عنوان نمونه نقل کرده اند: عمروبن عبدودّ که که در جنگ احزاب به دست آن حضرت به جهنم واصل شد، زِره گران­قیمت به تن داشت که مثل آن در میان عرب آن روز پیدا نمی­شد، ولی امیر مؤمنان (ع) آن را از بدن او درنیاورد. وقتی خواهر عمرو آمد، دید لباس، اسلحه و زِره او را درنیاورده­اند، تعجب کرد و گفت: «مَا قَتَلَهُ اِلَّا کُفوٌ کَرِیمٌ؛ او را نکشته مگر هماورد کریم» (منتهی الآمال، شیخ عباس قمی، ج 1، ص 145) در اشعار مولوی نقل شده: وقتی علی (ع) می­خواست سر عمرو را ببرد، او آب­دهان انداخت، حضرت صبر کرد تا غضبش زایل شد بعد سرش را برید، تا عملش خالص برای خدا باشد. ولی چون این قضیه را در کتب تاریخی نیافتم، از نقل آن خودداری می­کنم.

نتیجه

این استاد درس خارج حوزه در ادامه بیان کرد: با توجه به این که در زیارت امین الله، طبق عمل امام سجاد (ع) به امیر مؤمنان (ع) و طبق اجازۀ امام باقر (ع) به امامان دیگر- عرض می­کنیم: «أَشْهَدُ أَنَّكَ جَاهَدْتَ‏ فِي اللَّهِ‏ حَقَّ جِهادِهِ»، معلوم می­شود که امامان معصوم (ع) در تمام فعالیت­های جهادی خود اخلاص کامل داشتند. و در هیچ یک از فعالیت­های خود هدفی غیر الهی نداشتند. بنابراین، درسی که ما، از این زیارت می­گیریم این است که باید سعی کنیم: اولاً به وظیفۀ جهادی خود- اعم از جهاد اصغر، اوسط، اکبر و جهاد تبیین- عمل کنیم. ثانیاً در انجام تمام وظایف دینی، اجتماعی و سیاسی خود اخلاص داشته باشیم و جز رضای خدا هدفی در نظر نگیریم. بدین­وسیله پیروی خود را از پیشوایان دین به اثبات رسانیم.