امام حسن (ع) مدت سی سال از عمر مبارک خود را در کنار پدر بزرگوارشان سپری کردند که بخشی از آن، دوران خلافت آن حضرت بود. از مهم ترین حوادث سرنوشت ساز دوره حضرت علی (ع)، سه جنگ مهم جمل، صفین و نهروان با ناکثین و قاسطین و مارقین بود که در هر سه جنگ، امام حسن (ع) به عنوان سبط اکبر رسول خدا (ص) نقش مؤثر و برجسته ای را در حمایت از امام علی (ع) ایفا کردند.

به مناسبت ایام شهادت امام مجتبی علیه السلام، استاد مهدی عینی از اساتید حوزه علمیه قم در موضوع «بررسی برخی از ابعاد گوناگون زندگانی امام حسن مجتبی (ع)» با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به گفتگو پرداخت.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو نگاهی اجمالی به سیر زندگانی حضرت از ولادت تا شهادت انداخته سپس به ابعاد زندگانی اجتماعی و سیاسی حضرت اشاره نمود.

سیر زندگانی حضرت از ولادت تا شهادت

وی خاطرنشان کرد: امام حسن مجتبی (ع) در نیمه ماه مبارک رمضان سال سوم هجری در مدینه متولد شدند. برخی تولد آن حضرت را سال دوم هجری دانسته اند که با توجه به ازدواج حضرت علی (ع) و حضرت فاطمه (س) در رمضان سال دوم هجری درست به نظر نمی رسد.

استاد عینی اضافه نمود: امام حسن (ع) هفت سال از عمر شریفش را در دوران پیامبر (ص) سپری کردند و بسیاری از اعمال عبادی از جمله نمازهای پنج گانه خود را از حضرت ختمی مرتبت آموختند. امام مجتبی (ع) ضمن حفظ برخی آیاتی که بر پیامبر نازل می شد، روایاتی نیز از آن حضرت نقل کرده اند.

وی در ادامه بیان کرد: امام حسن (ع) مدت سی سال از عمر مبارک خود را در کنار پدر بزرگوارشان سپری کردند که بخشی از آن، دوران خلافت آن حضرت بود. از مهم ترین حوادث سرنوشت ساز دوره حضرت علی (ع)، سه جنگ مهم جمل، صفین و نهروان با ناکثین و قاسطین و مارقین بود که در هر سه جنگ، امام حسن (ع) به عنوان سبط اکبر رسول خدا (ص) نقش مؤثر و برجسته ای را در حمایت از امام علی (ع) ایفا کردند.

این استاد حوزه علمیه قم در مورد به امامت رسیدن حضرت خاطرنشان  کرد: امیرالمومنین (ع)، بعد از ضربت خوردن، فرزندش حسن (ع) را به امامت منصوب کردند و آن حضرت زمام امور را به مدت تقریباً شش ماه به دست گرفتند.

وی افزود: امام حسن (ع) در حالی به خلافت رسیدند که می دانستند فرارویشان روزهای سختی قرار دارد. امیرمؤمنان پیش تر به ایشان فرموده بود که بنی امیه غالب خواهند شد. به هر حال، بیعت با امام حسن (ع) در روز بیست و یکم ماه مبارک رمضان سال چهلم هجری و بعد از شهادت امیرمؤمنان (ع) انجام گرفت.

استاد مهدی عینی اضافه نمود: اعلام خلافت امام حسن (ع) توسط مردم عراق و تأیید ضمنی مردم مکه و مدینه، زنگ خطر بزرگی برای معاویه بود. زیرا شهادت امام علی (ع) مشکل بزرگی را از جلو راه معاویه در رسیدن به خلافت برداشته بود، لذا معاویه به محض شنیدن این خبر، آن را تقبیح کرد و در سخنان و نامه هایش تصمیم صریح خود را نسبت به سرکشی در برابر خلیفه اعلام کرد.

وی در ادامه بیان کرد: سرانجام امام حسن (ع) بنا به قول مشهور در 28 صفر سال 50 قمری مسموم شدند و به شهادت رسیدند. برخی سال های 47 و 49 و نیز هفت صفر را زمان شهادت امام دانسته اند. بنابه قول مشهور، جعده همسر آن حضرت به تحریک معاویه، ایشان را مسموم کرد. معاویه که امام را مانع تحقق اهداف خود در موروثی کردن حکومت می دانست با وعده ازدواج جعده و یزید و دادن اموال فراوان وی را به این کار ترغیب کرد.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم افزود: اهل بیت علیهم السلام بنا به وصیت آن حضرت (ادفنونی عند ابی)، خواستند ایشان را در کنار قبر جدش پیامبر (ص) به خاک بسپارند، اما بنی امیه به سرکردگی مروان بن حکم حاکم مدینه، به همراهی برخی زنان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم مانع این کار شدند.

وی در همین زمینه خاطرنشان کرد: آنان که کینه دفن عثمان در قبرستان یهودیان را به دل داشتند، سوگند یاد کردند تا مانع دفن ایشان در کنار پیامبر (ص) شوند. بنی هاشم برای مقابله با بنی امیه آماده گردیدند که امام حسین (ع)، بنا به وصیت برادرش مانع شدند و به ناچار آن حضرت در بقیع به خاک سپرده شد.

بعد اجتماعی زندگانی اجتماعی امام حسن مجتبی (ع)

استاد مهدی عینی از اساتید حوزه علمیه قم در بخش دیگری از گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره یا اساتید به بعد اجتماعی امام مجتبی (ع) پرداخت و در این زمینه خاطرنشان کرد: بالاترین مسئله ‌ای که در زندگی امام حسن مجتبی (ع) وجود داشت، توجه به وضع معیشتی جامعه بود.

وی افزود: پس از شهادت پدر بزرگوارشان شش ماه خلافت در اختیار امام حسن (ع) بود که دائما هم کشمکش در جریان بود و در نهایت به صلح انجامید. ایشان جامعه را رها نکردند و تا جایی که برایشان ممکن بود، سعی داشتند نیازهای اولیه یتیمان و مستمندان را برآورده سازند و طوری نباشد که نیازمندی در اطراف ایشان باشد و گرسنه بخوابد.

این استاد حوزه علمیه قم اضافه نمود: حضرت به تمام فقرا مانند یتیمان و در راه‌ماندگان محبت و توجه داشتند. در زمان امیرالمومنین(ع)، ایشان خود به دنبال رفع نیاز نیازمندان می ‌رفتند اما بعد از امیرالمومنین (ع) مطابق وصیت ایشان، رسیدگی به فقرا به امام حسن مجتبی (ع) سپرده شد، امیر المومنین علیه السلام فرمودند: «فرزندان من! یتیمان را فراموش نکنید.»

وی در ادامه بیان کرد: حضرت شب ‌ها مانند پدرشان کیسه ‌های نان، خرما و مایحتاج را روی دوش می‌ گذاردند و به خانه فقرا و یتیمان رفته و اغذیه را تقسیم می ‌کردند، ایشان درست مانند همان شیوه پدر، بدون اینکه کسی متوجه شود، این کار را انجام می ‌دادند.

استاد عینی خاطرنشان کرد: در تاریخ ثبت شده است که چند نفر بعد از ارتحالشان اثر زخم و پینه بر کمرشان وجود داشت که امیرالمومنین (ع) و امام حسن مجتبی (ع) جزو این بزرگواران بودند. وقتی درباره این پینه‌ ها سؤال می شد، می ‌فرمودند از شدت کار برای فقرا بوده است.

وی افزود: همچنین در تاریخ نقل شده که ایشان دو مرتبه تمام دارایی خود را در راه خداوند انفاق کردند. اهل بیت (ع) اهل تلاش و کار بودند. امیرالمومنین (ع) باغبانی کرده و چاه حفر می‌ کردند. امام حسن مجتبی (ع) تجارت کرده و از درآمد خوبی برخوردار بودند و این دارایی را دو مرتبه انفاق کردند، عملی که شاید باسخاوت ترین انسان‌ها چنین کاری نکنند.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: از دیگر ویژگی­ های برجسته امام حسن مجتبی (ع) فضل، جود، کرم و سخاوت ایشان است.

وی در این راستا اضافه نمود: در روایتی از وجود مقدس پیامبر گرامی اسلام طبق نقل بعضی از منابع روایی آمده است: «وَ لَوْ کَانَ الْحِلْمُ رَجُلًا لَکَانَ عَلِیّاً علیه السلام وَ لَوْ کَانَ الْفَضْلُ شَخْصاً لَکَانَ الْحَسَنَ علیه السلام وَ لَوْ کَانَ الْحَیَاءُ صُورَةً لَکَانَ الْحُسَیْنَ علیه السلام وَ لَوْ کَانَ الْحُسْنُ (هَیْئَةً لَکَانَتْ) فَاطِمَةَ [بَلْ هِیَ أَعْظَمُ إِنَّ فَاطِمَةَ ع ] ابْنَتِی خَیْرُ أَهْلِ الْأَرْضِ عُنْصُراً وَ شَرَفاً وَ کَرَماً.»

یعنی اگر حلم و بردباری به صورت یک انسان مجسم می شد، حضرت علی (ع) می شد و اگر فضل در قالب شخصی در می ­آمد، امام حسن مجتبی (ع) می شد؛ و اگر حیاء در قالب صورتی مجسم می ­گردید، امام حسین (ع) می ­شد و اگر حسن و نیکی در شخصی پدیدار می­ گشت، حضرت زهرا (س) می گشت.

استاد عینی افزود: البته همه این صفات را همه حضرات معصومین (ع) دارند همان طور که در زیارت جامعه کبیره هم خطاب می کنیم، شما مرکز کرامت، اخلاق و نیکی هستید، منتها این روایت با یک عنایتی به زندگی بزرگان در واقع وارد شده که تجسم حلم امیرالمؤمنین (ع)، تجسم حسن زهرای مرضیه (س)، تجسم حیا اباعبدالله (ع) و تجسم فضل و خرد و جود و کرم امام مجتبی (ع) است.

وی خاطرنشان کرد: مرحوم خواجه نصیرالدین طوسی رضوان الله تعالی علیه برای هر کدام از ائمه (ع) درود و صلوات ویژه ای دارد که معروف است به صلوات چهارده معصوم (ع)، الفاظش را خیلی حساب شده انتخاب کرده وقتی به امام حسن مجتبی (ع) می رسد می نویسد: «السلام علی السید المجتبی و الامام المرتجی صاحب الحسب المنیع و الفضل الجمیع صاحب الجود و المنن دافع المحن و الفتن»؛ یعنی امامی که جود و کرامت در زندگیش موج می زد، فتنه زدایی و ظلم زدایی در زندگیش موج می زد، «الامام الرفیع»؛ امام والا مقامی که تمام فضایل در زندگی او جمع بود.

این استاد حوزه علمیه قم اضافه نمود: اکرام و احسان سیره همه ائمه (ع) بوده اما به علت شرایط اجتماعی و سیاسی روزگار در هر دوره، تنها یک بُعد از هر امام معصوم در نظر مردم شهرت می‌یافته است. مثلاً امام باقر (ع) و امام صادق (ع) به این دلیل که حیات مبارکشان همزمان با دوران اوج مباحث کلامی و تنازع میان جریانات فکری بود، بیشتر در بُعد علمی مطرح شدند. در روایات آمده است که امام حسن (ع) نیز در مسجد مدینه، تعلیم و تفسیر قرآن داشته‌اند، اما از این جنبه میان مردم شهرت نیافتند بلکه از بعد سخاوت و بخشندگی میان مردم شناخته شدند.

وی افزود: شاید علت برجسته شدن این صفت در حضرت از این جهت بوده که خانواده‌های شهدا و بازماندگان جنگ‌ های جمل، صفین و نهروان به حمایت مالی نیاز داشتند و هیچ کس جز امام حسن (ع) به آنها کمک نمی‌ کرد. همچنین خانواده ‌های شهدا و بازماندگان غارات نیز چشم امیدشان به امام حسن (ع) بود. غارات مجموعه شبیخون‌ها و حملات نامنظمی بود که سپاه معاویه طی سال‌های ۳۷ تا ۴۰ هجری به روستاها و شهرهای مختلف مرتکب می ‌شد و مردم را به جرم تبعیت از امام علی (ع) مورد قتل و غارت قرار می ‌داد.

استاد مهدی عینی در پایان بخش نخست گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید خاطرنشان کرد: روایات متعدد از کرامات حضرت امام حسن مجتبی (ع) بیان کرد: «ابن صباغ مالکی» درباره کرم و بخشندگی امام حسن (ع) می‌نویسند: «کرم و جود در واقع یک مولفه ‌ای بود که در وجود ایشان کاشته شده بود.»

«ابن عساکر» می ‌گوید: «امام حسن (ع) دو بار با خدا اموال خود را تقسیم کرد.» ایشان می‌ گوید: «امام به جایی رسیدند که نعلین خود را نیز صدقه دادند.»

«ابن کثیر» که از علمای اهل سنت هستند می‌ نویسد: «امام حسن مجتبی (ع) غلامی را دیدند که سگی در نزدیکی اوست، غلام یک لقمه غذا می‌ خورد و یک لقمه را به سگ می ‌دهد. حضرت فرمودند: «انگیزه ات از این کار چیست؟» غلام پاسخ داد: «من خجالت می ‌کشم غذا بخورم و سگ نخورد.» امام حسن مجتبی (ع) وقتی این روح بزرگ را در این غلام دیدند، به همراه غلام به در منزل وی رفتند و منزل او را خریدند و باغی را که در آن کار می ‌کرد نیز خریداری کردند و به غلام هدیه دادند و او را در راه خدا آزاد کردند.

/270/260/20/