گزارش هاى تاریخى حاكى از آن است كه مسلمانان بعد از نزول این آیات، رویه متفاوتى را پیش گرفتند و با شنیدن این آیات به ضرورت ایجاد تغییرات و دگرگونى هایى در چگونگى پوشش زنان پى بردند و به همین دلیل بعد از نزول این آیات، زنان با پوشش هاى متفاوتى در اجتماع حاضر مى شدند.

استاد محمد باقر طاهری آزاد، از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به ادامه بحث در موضوع «حجاب و علل بد حجابی و راه های مبارزه با بد حجابی» پرداخت.

لازم به یادآوری است استاد طاهری آزاد در سه قسمت گذشته از گفتگو، بعد از پرداختن به کلیات بحث، به حجاب در اسلام اشاره نمود و ابتدا به حجاب در دیدگاه امامیه پرداخت. در قسمت چهارم از این گفتگو به دیدگاه حجاز از نگاه اهل سنت پرداخته می شود.

ب: حجاب در نگاه اهل سنت

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای این قسمت ازگفتگو خاطرنشان کرد: مسئله حجاب در دو سوره از سوره هاى قرآن مطرح شده است. ابتدا این نکته به طور اجمال در سوره احزاب آیه 59 مطرح شده و سپس با تفصیل بیشتر در سوره نور آمده است:

«و َقُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ یغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَیحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا یبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْیضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُیوبِهِنَّ وَلَا یبْدِینَ زِینَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِى إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِى أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَکَتْ أَیمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِینَ غَیرِ أُوْلِى الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِینَ لَمْ یظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاء وَلَا یضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِیعْلَمَ مَا یخْفِینَ مِن زِینَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِیعًا أَیهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ»

 و به زنان با ایمان بگو دیدگان خود را [از هر نامحرمى] فرو بندند و پاکدامنى ورزند و زیورهاى خود را آشکار نگردانند، مگر آن چه طبعاً از آن پیداست، و باید روسرى خود را بر گردن خویش [فرو] اندازند و زیورهایشان را جز براى شوهرانشان یا پدرانشان یا پدران شوهرانشان یا پسرانشان یا پسران شوهرانشان یا برادرانشان یا پسران برادرانشان یا پسران خواهرانشان یا زنان [همکیش] خود یا کنیزانشان یا خدمت کاران مرد که [از زن ]بى نیازند یا کودکانى که بر عورت هاى زنان وقوف حاصل نکرده اند آشکار نکنند و پاهاى خود را [به گونه اى به زمین ]نکوبند تا آنچه از زینت شان نهفته مى دارند معلوم گردد. اى مؤمنان!همگى [از مرد و زن ]به درگاه خدا توبه کنید امید که رستگار شوید.

وَ الْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاء اللَّاتِى لَا یرْجُونَ نِکَاحًا فَلَیسَ عَلَیهِنَّ جُنَاحٌ أَن یضَعْنَ ثِیابَهُنَّ غَیرَ مُتَبَرِّجَات بِزِینَة وَ أَن یسْتَعْفِفْنَ خَیرٌ لَّهُنَّ وَ اللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ»

 و بر زنان از کار افتاده اى که [دیگر] امید زناشویى ندارند گناهى نیست که پوشش خود را کنار نهند [به شرطى که] زینتى را آشکار نکنند، و عفت ورزیدن براى آن ها بهتر است و خدا شنواى داناست.

استاد طاهری آزاد در ادامه بیان کرد: در شأن نزول آیه 30 سوره نور «قل للمؤمنین یغضوا من أبصارهم ویحفظوا فروجهم...» جناب کلینى به سند خویش از سعد اسکاف نقل مى کند که امام باقر علیه السلام فرمود:

جوانى از جماعت انصار در شهر مدینه با زنى روبه رو شد. در آن زمان زنان پوشش سر خود را پشت گوش هاى خود مى انداختند [در نتیجه، بنا گوش و گردن ایشان هویدا بود] وقتى زن از کنار وى گذشت، جوان سر را به عقب برگرداند و هم چنان که راه مى رفت، وى را نظاره مى کرد و وارد کوچه اى شد و در حالى که به پشت سر خود نگاه مى کرد، به راه خود ادامه داد که صورتش به استخوان یا تکه شیشه اى که از دیوار بیرون زده بود برخورد کرد و شکست. وقتى آن زن از نظرش محو شد، نگاه کرد و دید که بدن و لباسش خونین شد. [به خود آمد] و گفت: به خدا سوگند خدمت رسول خدا مى رسم و او را از این مسئله خبردار مى کنم. پس خدمت رسول خدا شرفیاب شد. پیامبر از حال وى جویا شد و او جریان را به اطلاع آن جناب رساند. پس جبرئیل نازل شد و این آیه را آورد: «قل للمؤمنین یغضّوا من أبصارهم ویحفظوا فروجهم ذلک أزکى لهم إنّ الله خبیرٌ بما یصنعون»

وی افزود: سیوطى نیز این شأن نزول را به نقل از ابن مردویه از امام على علیه السلام نقل کرده است. (فتح القدیر، محمد بن علی شوکانی ، ......ج 4،  بیروت دارالکلم  الطیب 1414ق ص 23.) از این شأن نزول مى توان استنباط كرد كه اولین آیاتى كه در تشریع حجاب و بیان محدوده نظر نازل شده، همین آیات سوره نور است.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم اضافه نمود: گزارش هاى تاریخى حاكى از آن است كه مسلمانان بعد از نزول این آیات، رویه متفاوتى را پیش گرفتند و با شنیدن این آیات به ضرورت ایجاد تغییرات و دگرگونى هایى در چگونگى پوشش زنان پى بردند و به همین دلیل بعد از نزول این آیات، زنان با پوشش هاى متفاوتى در اجتماع حاضر مى شدند. مثلا طبرى (244ـ310 ق) در تفسیر خود آورده است:

«عن عائشه زوج النبى صلى الله علیه و آله انّها قالت یرحم الله النساء المهاجرات الاول لما انزل الله «ولیضربنّ بخمرهنّ...» شققن اكثف مروطهن فاختمرن به» رحمت خدا بر زنان مهاجر پیشگام باد كه هنگامى كه خداوند فرمان حجاب را نازل فرمود، ضخیم ترین پوشش هاى پشمین خود را برش داده و با آن سر و گردن خود را پوشاندند. (جامع البیان فى تاویل القرآن، محمد طبرى، بیروت، دار الكتب العلمیه، 1420 ق.  ص 306)

وی در ادامه بیان کرد: سیوطى (849ـ911 ق) نیز به سند خود ازاُم سلمه نقل مى كند كه بعد از نزول آیه «یدنین علیهن من جلابیبهن»  زنان انصار از منازلشان با پوشش هاى مشكى خارج مى شدند به گونه اى كه به نظر مى رسید بر سر ایشان كلاغى نشسته است». (الدر المنثور، جلال الدین سیوطى، ج 5  بیروت، دار الفكر، 1403 ق. .  ص 221) به گفته سیوطى این گزارش ذیل آیه «ولیضربن بخمرهن» از سوره نور نیز در جوامع روایى متعددى نقل شده است». (الدر المنثور، همان . ص41، 42)

استاد طاهری آزاد خاطرنشان کرد: در كلام دیگرى آمده است كه نزد عایشه از برترى زنان قریش سخن به میان آمد. او گفت: زنان قریش صاحبان فضیلت اند اما به خدا قسم من در پاى بندى به كتاب خدا و ایمان به قرآن كسى را برتر از زنان انصار ندیدم. وقتى آیه «ولیضربنّ بخمرهنّ على جیوبهنّ» نازل شد و مردان این آیه را در خانه ها بر زنان خود خواندند، بعد از آن هر یك از آن زنان با لباس خود، سر و كناره هاى صورتش را مى پوشاند. آنان وقتى صبح پشت سر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به نماز ایستادند سر و گردن خود را پوشانده بودند به گونه اى كه خیال مى كردى بر سر آنها كلاغ نشسته است.» (الدر المنثور، جلال الدین سیوطى، ج 5  بیروت، دار الفكر، 1403 ق. ص 42.)

وی افزود: در روایت آمده است كه براى پیامبر صلى الله علیه و آله چند قواره پارچه آوردند. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم قواره اى را به یكى از یاران خود داد و به او فرمود: این را دو قسمت كن: قسمتى را براى خود جامه كن و قسمت دیگر آن را به همسرت بده تا براى خود روسرى كند. بعد به وى فرمود: به همسرت بگو براى این پارچه آسترى فراهم كند تا بدن وى از زیر آن نمایان نباشد.» (سنن أبى داود، سلیمان سجستانى، بیروت، دار الفكر، 1410 ق. جلد 2  ص 272.)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: به اتفاق دانشمندان علوم قرآنی، سوره هاى نور و احزاب از سوره هاى مدنى قرآن هستند. بر اساس نقل بسیارى از دانشمندان علوم قرآنی، سوره احزاب كه متعرض حوادث سال پنجم هجرى است چهارمین یا پنجمین سوره اى است كه در مدینه بر پیامبر اكرم صلوات الله و سلامه علیه نازل شد و سوره نور نیز بعد از سوره نصر كه بعد از صلح حدیبیه [سال ششم هجرى] و قبل از فتح مكه [ماه رمضان سال هشتم ]در مدینه بر پیامبر نازل شده است.» (البرهان، محمد زركشى،  جچ1، بیروت، دار الفكر، 1408 ق)

وی اضافه نمود: عایشه مى گوید: اسماء دختر ابى بكر در حالى كه پوششى نازك بر تن داشت بر پیامبر صلى الله علیه و آله و سلم وارد شد. پیامبر صلى الله علیه و آله و سلم از وى روى گرداند و به وى فرمود: اى اسماء! وقتى زن به سنى رسید كه عادت ماهانه براى او اتفاق مى افتد، جایز نیست كه جز صورت و دست وى تا قدرى بالاى مچ در معرض دید دیگران قرار گیرد.» (الدر المنثور، جلال الدین سیوطى، ج5  بیروت، دار الفكر، 1403 ق. ص 251)

استاد طاهری آزاد خاطرنشان کرد: قبل از غزوه طائف دو نفر كه عموم مردم «غیر اولى الاربه (مردى كه از زن بى نیاز است) به حساب مى آوردند، جمال و وضع ظاهرى زنى از اهالى طائف را تعریف مى كردند كه چنین و چنان است. پیامبر خدا صلى الله علیه و آله سخن ایشان را شنید و درباره این دو نفر فرمود: مى بینم كه شما دو نفر به زنان تمایل دارید (غیر أولى الأربه نمى باشید) آنگاه دستور داد آن دو را به محلى به نام «عرایا» تبعید كردند.» (فتح البارى شرح صحیح البخارى، ابن حجر عسقلانى، بیروت، دار المعرفه للطباعه و النشر، [بى تا]. ص 274)

وی افزود: این قضیه حاكى از آن است كه قبل از فتح طائف كه در شوال سال هشتم هجرى اتفاق افتاد، مسئله حجاب و رعایت حریم زنان مطرح بوده است.

کسانی که محرم هستند

استاد شیخ محمد باقر طاهری آزاد در ادامه گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید خاطرنشان کرد: برخی از افراد نسبت به زنان محرم هستند و از این رو زنان می توانند زینت خود را در مقابل آنان ظاهر سازند که در ادامه به آنها اشاره می گردد:  

1 - شوهران

وی افزود: یکی از کسانی که برای زنان محرم هستند، شوهران هستند. خداوند در قرآن در مورد شوهران اینگونه فرمود: «و لا یبدین زینتهن الا لبعولتهن» زنان ظاهر نکنند زینت خود را مگر برای شوهران خود.

2-  پدران

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: زنان برای پدران خود نیز محرم هستند خداوند در این باره فرمود. «أو آبائهن»، که آباء جمع اب و اب به معنای پدر است و بالفظ جمع فرموده چه اینکه ممکن است زنی دارای چند پدر باشد مانند پدر و پدر پدر و بالاتر از آن، برای تمام آنان ظاهر کردن زینت عیب ندارد، البته این حکم برای تمام زنان است.

3 – پدر شوهر

وی اضافه نمود: برای پدر شوهر و هر چه بالا رود، محرم هستند؛ چنانچه در این آیه قرآن فرمود: «أو آباء بعولتهن» که برای پدرشوهر و پدرپدر شوهر و بالاتر عیب ندارد زینت خود را ظاهر سازند.

4 - فرزندان

استاد طاهری آزاد خاطرنشان کرد: از جمله کسانی که برای زنان محرمند و می توانند زینت خود را آشکار سازند، فرزندان بوده اند. چنانچه در قرآن به این موضوع اشاره شده است: «أو أبنائهن» برای فرزندان خود عیب ندارد زینت خود را ظاهر کند.

5 - فرزندان شوهر

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: زنان برای فرزندان شوهران، از همسر قبلی که دارد، نیز محرم هستند. در قرآن کریم به این موضوع اشاره شده است «أو ابناء بعولتهن»

6 - برای برادران

وی افزود: زنان برای برادران خود نیز محرم هستند که می توانند زینت خود را در حضور ایشان آشارکار سازند:  «أو إخوانهن»

7 - فرزندان برادر  

استاد طاهری آزاد خاطرنشان کرد: زنان برای فرزندان برادر نیز محرم هستند چنانچه در این آیه قرآن به این مطلب اشاره شده است: «أو بنی إخوانهن» (برای فرزندان برادران)

8 - فرزندان خواهر

وی اضافه نمود: زنان به فرزندان خواهر هم محرم هستند. در قرآن اینگونه آمده است: «أو بنی أخواتهن»

9 - زنان خودمانی مسلمان

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: زنان می توانند برای زنان خودمانی یعنی مسلمان، زینت خود را آشکار سازند؛ چنانچه در این آیه اشاره شده است «أو نسائهن»

وی افزود: امام صادق علیه السلام فرمود: خوب نیست زن مسلمان نزد زن یهودی و نصرانی زینت خود را،  ظاهر کند، چون آنان نزد شوهران خود می گویند آنچه را که دیده اند. «لا ینبغی للمراة ان تنکشف بین یدی الیهودیة و النضراینة فانّهن یصفن ذلک لازواجهن» (تفسیر نورالثقلین، عروسی حویزی بن جمعه ج 3 ص 593 – در قرن 13)

استاد طاهری آزاد اضافه نمود: بنابراین زن مسلمان حجاب خود را برای زنان یهودی و نصرانی باید حفظ کند و زینت خود را نشان ندهد، از آیه فوق استفاده می شود که زنان مسلمان حق ندارد شمایل زن نامحرم را برای شوهر خود بگوید و شوهر خود را به جمال و زیبائی زن نامحرم، آگاه نمایند.

10 - غلامان

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: زنان می توانند، زینت خود را نزد غلامان «أو ما ملکت أیمانهن» عیبی ندارد زینت خود را نزد غلام خود که سابقاً خرید و فروش می شدند آن کسانی که اسیر گرفته بودند ظاهر کنند.

وی در ادامه بیان کرد: در زمان نزول این آیه قرآن، رسم بود که برای انجام کارهای خانه کسی را به عنوان غلام می خریدند و بر او مالکیت پیدا می کردند و این رسم را اسلام به تدریج ملغی اعلان نمود و پیشوایان اسلام این گونه افراد را می خریدند و آزاد می کردند و امروزه گرچه به صورت سابق غالمی وجود ندارد ولی در سایه تکنولوژی و زندگی ماشینی غلامی و بردگی مدرن به وجود آمده که سرمایه داران و صاحبان شرکت های چند ملیتی، تمام توان کارگران را در اختیار گرفته اند و همانند بردگان از ایشان استفاده می کنند و بدون اینکه کارگر بفهمد که دارد توسط سرمایه داران، استثمار می شود و همانند یک برده در اختیار اهداف مادی و تولیدی نظام سرمایه داری، قرار گرفته است.

11 - ابلهان وسفیهان

استاد طاهری آزاد خاطرنشان کرد: همراهان که تمایل جنسی ندارند، مانند ابلهان و سفیهان، در قرآن کریم آمده است: «أو التابعین غیر أولی الإربة»

12 - کودکان

وی افزود: زنان نسبت به کودکان نیز می توانند زینت خود را ظاهر سازند، البته منظور کودکانی هستند که از غریزۀ جنسی زنان آگاهی ندارند. قرآن کریم می فرماید: «أو الطفل الذین لم یظهر علی عورات النساء»

این استاد حوزه علمیه قم اضافه نمود: در پایان آیه خداوند اینگونه در باره زنان می فرماید: «و لا یضربن بأرجلهن لیعلم ما یخفین من زینتهن و توبوا الی الله جمیعاً أیَّهَ المؤمنون لعلکم تفلحون» (سوره نور:32) و هنگام راه رفتن پای خود را به زمین نزنند تا زینت پنهانشان دانسته شود و صدای خلخال که بر پا دارند، به گوش رسد و همگی بسوی خدا باز گردید ای مؤمنان تا رستگار شوید.

وی در ادامه بیان کرد: علامه طباطبائی (ره) در توضیح آیه می گوید: بر اینکه فرمود: «و لا یبدین زینتهن الا ما ظهر منها کلمه ابداء؟ اظهار است و مراد از زینت زنان، مواضع زینت است، زیرا اظهار خود زینت از قبیل گوشواره و دست بند، حرام نیست پس مراد از اظهار زینت، اظهار محل آنها است. خدای تعالی از این حکم، آنچه را که ظاهر است استثناء کرد و در روایت آمده که مقصود از آنچه ظاهر است صورت و دو کف دست و قدم ها است: «و لیضربن بخمرهن علی جیوبهن»

 کلمه خمر به دو ضمه جمع خمار است و خمار آن جامعه ای است که زن سر خود را با آن می پیچد و زاید آن را به سینه اش آویزان می کند و کلمۀ جیوب جمع جیب به فتح جیم و سکون یاء است که معنایش معروف است و مراد از جیوب سینه ها است و معنایش این است که به زنان دستور بده تا اطراف مقنعه ها را به سینه های خود انداخته، آن را بپوشانند.» (تفسیرالمیزان، علامه سید محمد حسین طبا طبایی  ج 15 ص 157)

لینک قسمت قبلی مصاحبه:

https://www.neshasteasatid.com/node/5306

/270/260/20/