قهرا این سه جایگاه مهم که در آیه شریفه بیان شده است، یعنی «حفظ ما انزل الله»، «حفظ دین خدا» و «الگو و نمونه بودن در علم و عمل» وظیفه بسیار سنگینی است و این وظیفه در محور اجتهاد و فهم دین خدا و در محور تبلیغ، عمل کردن و عمل شدن به دین خدا در جامعه خودش را نشان می دهد.

استاد رحیم بديعي خوزاني از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «وظیفه عالمان دینی» پرداخت.

این استاد حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: برای ورود به بحث، مقدمه ای را با عنایت به آیه 44 سوره مائده مطرح می کنم:

«إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَ نُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا لِلَّذِينَ هادُوا وَ الرَّبَّانِيُّونَ وَ الْأَحْبارُ بِمَا اسْتُحْفِظُوا مِنْ كِتابِ اللَّهِ وَ كانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَ اخْشَوْنِ وَ لا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا وَ مَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ» (مائده: 44)

استاد بدیعی در ادامه بیان کرد: گر چه آیه در سیاق آیات مربوط به اهل کتاب و مخصوصا پیروان حضرت موسی علیه السلام است، ولی نکاتی که آیه شریفه دارد، مربوط به همه  کسانی است که در سِلک این آیه دینی قرار دارند.

وی افزود: تفسیر این آیه شریفه زمانی دیگر را می طلبد اما اگر بخواهیم از ظاهر این آیه شریفه سخن بگوییم، باید گفت خدای متعال در این آیه شریفه می فرماید: «ما توراتی را که مشتمل بر هدایت و نور است را نازل کردیم که طبق آن پیامبران و هم چنین اوصیای پیامبران و عالمان دینی حکم کنند....»

این استاد حوزه علمیه قم اضافه نمود: منظور از «الأحبار» عالمان دینی است؛ چه اینکه معنای «حبر» اثر نیک است و چون عالمان دینی با قلم های خود اثر نیک را بر جای می گذارند، مقصود از «الأحبار» عالمان دینی است.

وی خاطرنشان کرد: در ادامه آیه شریفه می فرماید: «.... برای آنکه حافظ کتاب الله هستند و الگو و شهید هستند.»

استاد بدیعی خاطرنشان کرد: سه وظیفه مهم برای عالمان دینی اصطیاد می شود.

وظیفه اول: حکم بر طبق کتاب الله

وی در این زمینه بیان کرد: در اینجا حکم به معنای قضاوت یا حکم در معنای معروف خود نیست بلکه منظور هر آن چیزی است که مربوط به دین می شود؛ چه فتوا باشد و چه قضاوت باشد و چه حکم ولایی باشد. پس ویژگی اولیه عالم دینی حکم بر اساس کتاب الله است. انبیاء چنین بودند، اوصیای الهی نیز چنین بودند و قهرا عالمان دینی هم باید چنین باشند.

وظیفه دوم: حفظ کتاب الهی

این استاد حوزه علمیه قم اضافه نمود: حفظ کتاب الهی غیر از حمل کتاب الهی است؛ وقتی که بخواهند کتاب الهی را حفظ کنند، یعنی باید سعی کنند با اجتهاد، آنچه که حکم الهی است را به دست بیاورند و مانع تحریف، کتمان و بدعت در دین بشوند. «بما استحفظوا» معنای جامعی دارد که حفظ کتاب الهی متوقف بر این است که از کتمان، بدعت و تحریف جلوگیری کنیم و این وظیفه بسیار مهمی است.

وظیفه سوم: الگو و نمونه بودن در علم و عمل

 استاد بدیعی بر اساس این فقره از آیه شریفه که می فرماید: « كانُوا عَلَيْهِ شُهَداءَ» خاطرنشان کرد: وظیفه عالمان دینی این است که در علم و عمل بر کتاب الهی شاهد، الگو و نمونه عملی باشند.

وی افزود: از انسان های پاکی که در کتاب های آسمانی معرفی شده اند؛ چون قرآن علاوه بر اینکه بایدها و نبایدها را بیان می کند، نمونه و الگوی بایدها را به انسان نشان می دهد. قرآن کریم نمونه پاکان را چه از سلسله جلیله انبیاء و چه انسان های پاکی که نبی نبودند، به عنوان الگو معرفی می کند.

این استاد حوزه علمیه قم اضافه نمود: قهرا این سه جایگاه مهم که در آیه شریفه بیان شده است، یعنی «حفظ ما انزل الله»، «حفظ دین خدا» و «الگو و نمونه بودن در علم و عمل» وظیفه بسیار سنگینی است و این وظیفه در محور اجتهاد و فهم دین خدا و در محور تبلیغ، عمل کردن و عمل شدن به دین خدا در جامعه خودش را نشان می دهد.

وی در ادامه افزود: وظایف عالمان دینی در محورهای فوق است و اینها بسیار مهم و مسئولیتی سنگین است و شاید به سبب سنگینی این مسئولیت ها است که آیه دو خطر را پیش بینی کرده است، دو خطری که عالمان دینی را تهدید کرده و البته راه حل را هم نشان می دهد.

استاد بدیعی خاطرنشان کرد: قهرا لبّ دین خدا را نشان دادن، با منافع افراد مختلفی در تضاد است، انسان های دنیا پرست و کسانی که به حقّ خود راضی نیستند، اینها ایجاد مزاحمت و تهدید می کنند و حتی گاهی تهدید خود را عملی نیز می کنند.

وی اضافه کرد: در اینجا است که عالم دینی باید توحید در خشیت داشته باشد؛ «فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَ اخْشَوْنِ» این فراز آیه شریفه، عین کلمه شریفه «لا إله الّا الله» است که اول با نفی ترس از غیر خدا آغاز شده و با ترس از خدا به پایان می رسد؛ یعنی در انجام این رسالت ها باید آنچه که او را می ترساند این است که وظیفه اش را انجام ندهد؛ اما اگر دیگران تهدید و مانع تراشی می کنند، نباید او را از انجام مأموریت باز دارد.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: پیامبران نیز اینچنین بودند؛ به عبارت دیگر ما نمونه های عملی داریم از کسانی که تهمت ها شنیدند و هتاکی شنیدن ها را به جان خریدند و تبعیدها را تحمل کردند؛ ولی برای دین خدا ایستادند و حاضر شدند به آتش بروند و بدنشان ارّه بشود، ولی از انجام وظیفه دینی خود کوتاه نیایند. اوصیای انبیاء نیز چنین بودند و عالمان دینی هم باید اینچنین باشند.

وی افزود: ما نمونه هایی از عالمان دینی داریم که در انجام این رسالت، مصائب های فراوان و سختی ها را از دست دیگران تحمل کردند و گاهی مجبور می شدند برای اینکه کار خودشان را انجام بدهند، هجرت بکنند و آواره شهر و دیارهای مختلف بشوند؛ این نکته بسیار مهمی است.

استاد علی بدیهی در بخش دیگری از گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید خاطرنشان کرد: نکته دومی که ممکن است برای عالمان دینی تهدید باشد، مسأله طمع است. خدای ناکرده نباید صاحبان قدرت و ثروت با تطمیع مانع عمل عالم دینی به وظیفه اش بشوند و خدای ناکرده او را در جهت منافع خودشان با تطمیع سوق بدهند.

وی اضافه نمود: عالمان دینی همان طور که انبیاء وظیفه خودشان را حتی یک وظیفه خود را با تمام دنیا معاوضه نکردند؛ همان دنیایی که به تعبیر آیه شریفه قرآن «ثمن قلیل» است. «وَ لا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا» تطمیع آنها را از وظیفه باز نمی داشت؛ این نکته در رابطه با عالم دینی بسیار مهم است.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: بنابراین، آیه شریفه وظایف مهم عالم دینی و  تهدیدهای عالم دینی را روشن می کند؛ اگر بخواهیم موفقیت داشته باشیم، باید مطالعه کنیم و ببینیم در طول تاریخ، سیره عالمان دینی چگونه بوده است.

وی افزود: عالمان دین هرگز علم دین را ابزار برای دنیا نکرده اند. ابزار برای مقام دنیا نکرده اند. خودشان را سپر دین کرده اند ولی دین را سپر دنیای خود نکرده اند. به مسائل دینی مانند مرجعیت، قضاوت، امامت جمعه و جماعت به عنوان مسئولیت نگاه کرده اند و نه به عنوان طعمه؛ چون واقعا خیلی خطرناک است؛ عالمان دینی اینگونه بودند و هستند که اگر در مظانّ یکی از این مسئولیت ها بودند، نمی لغزیدند و می کوشیدند که اگر افرادی بودند که بتوانند بار این افراد را به دوش بگیرند، مسئولیت را به آنها تحویل می دادند و سعی می کردند که خودشان زیر بار این مسئولیت نروند.

استاد بدیعی خاطرنشان کرد: مسئولیت های بر آمده از حوزه، مانند مسئولیت های سایر امور، همانند مدیر عاملی فلان اداره نیست؛ اگر چه آن مسئولیت هم در جای خودش از اهمیت بالایی برخوردار است، اما باید دانست که اگر هم در آنجا کوتاهی شود، وقت، عمر و ثروت جامعه است که هدر می رود و دنیوی است؛ اما مسائلی مانند مرجعیت، افتاء، قضاوت و بر عهده گرفتن مسئولیت نماز مردم کار سختی است. اینها امتیازاتی نیست که انسان خودش را زیر بار این مسئولیت ها قرار بدهد؛ روش عالمان زاهد اینگونه بوده است.

وی در ادامه بیان کرد: من از استاد بزرگوارم شنیدم که مرحوم آسید احمد خوانساری در قم در دو جا مسئولیت امامت جماعت مهم داشتند؛ بعد از مرحوم آیت الله العظمی حائری یزدی، مؤسس بزرگوار حوزه علمیه قم، می خواستند مرحوم آقای محمد تقی خوانساری هم وارد بشود، می دانید که ایشان مرد بزرگی بودند؛

به سراغ آسید احمد خوانساری رفتند؛ به ایشان گفتند اگر می شود یکی از محله هایی را که مسئولیت امامت جماعت را دارید، به آقای محمد تقی خوانساری بدهید.

مرحوم آسید احمد خوانساری بیان کردند: «هر کجا را که شما می خواهید، به ایشان تحویل بدهید.» به همین راحتی!

این استاد حوزه علمیه قم افزود: مرحوم آسید احمد خوانساری در فیضیه و در یکی از مساجد بزرگ مسئولیت امامت جماعت را به عهده داشتند؛ به همین راحتی مسئولیت را تقدیم می کنند؛ اگر فرد لایقی پیدا شده است و می تواند مسئولیت را به عهده بگیرد، چرا بخل بورزیم!؟ آیا هدف، رسیدن به دنیا است؟! این که نیست. اگر کسی پیدا شده است و می تواند این مسئولیت را بر عهده بگیرد چرا تحویل ندهیم؛ این ویژگی ها است که می تواند انسان را ممتاز کند و در دل ها جای دهد.

استاد رحیم بدیعی خاطرنشان کرد: من شنیدم که مرحوم آیت الله العظمی مؤسس در اواخر نمی توانستند برای نماز جماعت تشریف بیاورند؛ به مرحوم صدر فرمودند: دیگری را انتخاب بفرمایید.

وی در همین زمینه افزود: در جایگاه مرحوم مؤسس قرار گرفتن یعنی در مظنّه مرجعیت و زعامت حوزه قرار گرفتن؛ این عالمان بزرگ که به مسئولیت به عنوان طعمه نگاه نمی کردند؛ اگر کسی دیگر هست برود، آن را انجام بدهد؛ چرا ما زیر بار آن مسئولیت برویم؛ انسان عاقل که زیر بار مسئولیت های سنگین نمی رود. چون توان خروج از آن تکالیف سخت است و گاهی انسان می لغزد.

وی اضافه نمود: بله! اگر زمانی مسئولیت در شخصی منحصر شد و کسی دیگر نیست، در آن زمان، حجت تمام است؛ اما اگر می دانم که دیگرانی هستند که می توانند از عهده این مسئولیت برآیند و لایق هستند، چرا به قبول آن مسئولیت راضی شویم؟ به جای آن به دنبال تحقیق و درس خودمان برویم.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: خدا شیخ مرتضی حائری را رحمت کند؛ از ایشان نقل می کنند که می فرمود: «وقتی به من می گویند فتوا بدهم، مو به تن من سیخ می شود.»

وی افزود: دنیا ارزشمند نیست؛ آیه شریفه می فرماید: «و لا تشتروا بأیاتی ثمنا قلیلا» اگر در معاد و قیامت مو را از ماست بیرون می کشند، دقت بیشتری می طلبد؛ خیلی کار سختی است که انسان خدای ناکرده هدف از تحصیل علوم دینی را بدست آوردن مسئولیت قرار بدهد؛ خیلی سخت است.

استاد رحیم بدیعی خاطرنشان کرد: این آیه شریفه هم وظایف را مشخص کرده است و هم تهدیدها را بیان نموده است؛ باید در زندگانی کسانی که این مسئولیت ها را به خوبی انجام داده اند و کسانی که در مقابل این تهدیدها خوش درخشیدند، مطالعه کنیم.

وی اضافه نمود: حالا که خدا توفیق داده است و در جایگاهی قرار گرفته ایم که جایگاه انبیاء و بعد اوصیای الهی بوده است، باید بدانیم که این جایگاه، جایگاه بلندی است. خدا ما را در این راه قرار داده است؛ باید خیلی مواظبت کنیم. اگر ره آورد این راه فوق العاده است، تهدیدها هم بسیار مهم است.

وی افزود: ان شاء الله با توجه به این آیه شریفه و مقدمه ای که عرض شد در سه بعدِ عملی، علمی و تبلیغ دین خدا مطالبی را عرض می کنیم؛ با توجه به سیره عالمان دینی و الگوهای موفق؛ از کسانی که از زمان معصومین علیهم السلام تاکنون این وظیفه مهم را به دوش گرفتند؛ اگر چه به صورت مطلق نه، اما در حد توانشان انسان های موفقی بودند؛ ما از جهتی که زحماتی را کشیدند و میراثی به جا گذاشتند، باید با ذکر یاد و نام آنها شکرگزار آنها باشیم.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: اگر زندگینامه آن بزرگان و روش های آنها را بخوانیم، روش هایی که در انجام وظایف دینی موفق بودند، بزرگترین سپاسگزاری از زحمت های آنها است و اگر نکته ای از زندگی آنها را نقد می کنیم، روحشان شاد می شود؛ آنها می خواهند دین خدا ترویج بشود؛ نمی خواهند آراء خودشان حاکم شود؛ آن بزرگواران در پی این نبودند و قهرا شاد می شوند اگر عالمی بیاید و با تحقیق و تدقیق به مطالب جدیدی برسد که ان شاء الله در مطالب آنها اشاره ای خواهیم داشت؛ خداوند ان شاء الله عمل به وظایف و مصونیت در برابر تهدیدهای این مسئولیت خطیر را به همه ما عنایت بفرماید.

/270/260/20/