چيزى نزد خدا عز و جل بهتر از اين نيست كه از او در خواست شود و آنچه نزد او خواسته شود و كسى نزد خدا عز و جل ناخواه‏ تر نيست از آنكه از عبادتش تكبر ورزد و در خواست نكند آنچه را نزد او است.

به مناسبت فرا رسیدن نهم ذی الحجه، و روز عرفه، استاد علی وطن پرست از اساتید حوزه علمیه قم با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به گفتگو پرداخت.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: ان شاء الله در 5 محور، مسأله اهمیت دعا را مطرح می کنم:

محور اول: دعا در لغت و اصطلاح

محور دوم: جایگاه دعا در دین مبین اسلام

محور سوم: آداب دعا و موانع استجابت دعا

محور چهارم: زمان و مکان دعا

محور پنجم: منابع دعا

محور اول: دعا در لغت و اصطلاح

استاد علی وطن پرست در ادامه بیان  کرد: دعا در لغت، مصدر ثلاثی مجرد، از ماده «دعو، دعا یدعو دعاء» است که ابن فارس در مقاییس اللغه این گونه معنا می کند: دعا یعنی با صدا و کلام، چیزی را به سوی خود متوجه ساختن. «دعو: الدال و العين و الحرف المعتل أصل واحد، و هو أن تميل الشى‏ء إليك بصوت و كلام يكون منك» (ابن فارس، أحمد بن فارس، معجم مقاييس اللغة - قم، چاپ: اول، 1404ق؛ ج ‏2؛ ص 279)

وی افزود: صاحب مصباح المنیر در کتاب خودش دعا را اینگونه معنا کرده است: جدیت و تلاش در درخواست از خدای متعال و رغببت داشتن به هر خیری که نزد خدای متعال است. «دعوت‏: الله (أدعوه‏) (دعاء) ابتهلت إليه بالسؤال و رغبت فيما عنده من الخير» (فيومى، أحمد بن محمد، المصباح المنير في غريب الشرح الكبير - قم، چاپ: دوم، 1414ق؛ ج ‏2؛ ص 194)

این استاد حوزه علمیه قم اضافه نمود: در اصطلاح، معمولا «دعا» را در مقابل «امر» معنا می کنند؛ امر یا دستور، آن است که شخصی که عالی مرتبه است، از شخصی که مرتبه پایینی دارد، درخواست انجام عملی کند؛ مانند اینکه پدر از فرزندش دستور انجام عملی را بدهد؛ در مقابل دعا که شخصی با مرتبه پایین تر انجام یک فعلی را از شخص بلند مرتبه درخواست می کند؛ همان طور که بندگان از خداوند متعال، حاجت می طلبند.

محور دوم: جایگاه دعا در دین مبین اسلام

دعا در قرآن

استاد علی وطن پرست خاطرنشان کرد: کلمه دعا و مشتقاتش در قرآن کریم، 215 بار ذکر شده است که این نشان از اهمیت دعا در نزد خداوند متعال است؛  در قرآن و روایات، دعا به عنوان یکی از راه های ارتباط با خدای متعال و به عنوان برترین عبادت معرفی شده است.

وی در ادامه بیان کرد: خداوند متعال در آیه 186 از سوره مبارکه بقره می فرماید: «وَ إِذا سَأَلَكَ عِبادي عَنِّي فَإِنِّي قَريبٌ أُجيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْيَسْتَجيبُوا لي‏ وَ لْيُؤْمِنُوا بي‏ لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُون‏»

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: مرحوم علامه طباطبایی  در تفسیر المیزان، جلد 1، ص 28 در ذیل این آیه شریفه می فرماید: «این آیه اشاره دارد به این مطلب که خداوند نزدیک به بندگان خودش است و نزدیک ترین راه به خودش را عبادت و دعا قرار داده است.»

وی افزود: خداوند متعال در آیه 60 از سوره مبارکه غافر می فرماید: «وَ قالَ رَبُّكُمُ ادْعُوني‏ أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتي‏ سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرين‏»

استاد وطن پرست خاطرناشن کرد: خداوند متعال در این آیه شریفه وعده اجابت به بندگان خودش را داده است؛ اگر بندگان او را بخوانند و از او حاجت بطلبند.

وی اضافه نمود: در تفسیر این آیه، روایتی از زراره از امام باقر علیه السلام است که حضرت، منظور از عبادت را دعا بیان می فرمایند که افضل عبادات است و مصداق «إِنَّ الَّذينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتي» را کسی می دانند که در دعا و درخواست و طلب از خدای متعال تکبر می ورزد و خودداری می کند.

دعا در روایات

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: در روایات ما هم به مسأله دعا بسیار اشاره شده است؛ مرحوم کلینی در کتاب شریف کافی، جلد 2، صفحه 466، فصلی را به دعا اختصاص داده است. من به برخی از این روایات که در ابواب مختلف بیان شده، اشاره می کنم:

حنان بن سدیر  از پدرش  روایت می کند که به امام باقر علیه السلام گفتم: كدام عبادت بهتر است؟ در پاسخ فرمود: چيزى نزد خدا عز و جل بهتر از اين نيست كه از او در خواست شود و آنچه نزد او خواسته شود و كسى نزد خدا عز و جل ناخواه‏ تر نيست از آنكه از عبادتش تكبر ورزد و در خواست نكند آنچه را نزد او است.

«محمد بن يحيى عن أحمد بن محمد عن محمد بن إسماعيل و ابن محبوب جميعا عن حنان بن سدير عن أبيه قال: قلت لأبي جعفر علیه السلام أي‏ العبادة أفضل‏ فقال ما من شي‏ء أفضل عند الله عز و جل من أن يسئل و يطلب مما عنده و ما أحد أبغض إلى الله عز و جل ممن يستكبر عن عبادته و لا يسأل ما عنده» (كلينى، محمد بن يعقوب، الكافي (ط - الإسلامية) - تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق، ج 2، ص 466)

استاد علی وطن پرست خاطرنشان کرد: در روایات دیگر از دعا، تعبیرات دیگری بیان شده است؛ مانند «سلاح المؤمن»، «عمود الدین»، «نور سماوات و الارض»، «مفتاح کل رحمة»، رمز رستگاری و تعبیرات دیگر ...

وی افزود: در روایتی از امام صادق علیه السلام است که حضرت می فرماید: «الدعاء یردّ القضاء و لو ابرم ابراما» دعا قضا و قدر الهی را بر می گرداند؛ حتی اگر قضا و قدر حتمی شده باشد.  نکته لطیفی از این روایت استفاده می شود، آن تأثیر شگرف و قابل توجه دعا در سرنوشت انسان است که حتی سرنوشت حتمی که خداوند فارغ از مسأله دعا برای بندگان خودش، قضا  و قدر کرده و حتمی فرموده، با دعای انسان می تواند برگردد و آن سرنوشت عوض بشود.

به مناسبت فرا رسیدن نهم ذی الحجه و روز عرفه، استاد علی وطن پرست از اساتید حوزه علمیه قم در ادامه گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به ادامه بحث در موضوع «پنج محور در اهمیت دعا» پرداخت.

محور سوم: آداب دعا

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای دومین قسمت از گفتگو خاطرنشان کرد: در بسیاری  از کتب دینی به آداب دعا پرداخته شده که به علت ضیق مجال، تنها به برخی از آنها اشاره می کنم

1. هنگام دعا با وضو و طهارت باشد.

2. رو به قبله باشد.

3. قبل از دعا دو رکعت نماز به جا بیاورد.

4. با بسم الله و حمد و ثنای الهی دعای خود را شروع کند.

5. همراه با خضوع و تضرع به درگاه خدای متعال باشد.

6. حسن ظن به خداوند داشته باشد.

7. نعمت های خداوند را متذکر بشود و شکر آن را بجا بیاورد.

8. اقرار به گناهان و کوتاهی خودش در بندگی خداوند متعال داشته باشد.

استاد وطن پرست در این رابطه خاطرنشان کرد: از آنجا که خداوند متعال، حکمتش بر این قرار گرفته است که «ابی الله ان یجری الامور الا باسبابها» با سبب، دعا و درخواست خودش را به درگاه الهی بطلبد؛ و  چه سبب و واسطه ای بهتر از اهل بیت علیهم السلام نزد خداوند متعال، که در جایگاه منیع و رفیع هستند.

9. انسان بر دعای خودش اصرار کند و در تلاش در راه وصول به آن حاجت خودش باشد.

وی افزود: امیرالمؤمنین علیه السلام در حکمت 337 نهج البلاغه فرمودند: دعا کننده بدون عمل و تلاش، مانند تیر انداز  بدون زه است. و  هیچ اثر و فایده ای در این دعا مترتب نخواهد شد.

«و قال علیه السلام:‏ الداعي بلا عمل كالرامي بلا وتر»

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در همین رابطه خاطرنشان کرد: مناسبت است که انسان از خداوند آنچه که خیرش است را مطالبه کند؛ چرا که خداوند متعال است که عالم به خیر و شرّ بندگانش است و بنده صلاح خودش را نمی داند؛ همان طور که خداوند متعال در آیه 216 از سوره بقره اشاره می کند که شاید ظاهر چیزی را، انسان بد بداند؛ اما در واقع خیر او در آن است؛ و شاید ظاهر شیئی را خوب بداند؛ ولی در واقع شرّ انسان بر آن شیء باشد.

«كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتالُ وَ هُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَ عَسى‏ أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَ عَسى‏ أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ»

وی افزود: خوب  است از باب دفع دخل مقدر به نکته ای اشاره کنم؛ ممکن است کسی شبهه ای در ذهنش مطرح بشود که گاهی از خداوند متعال خیلی درخواست می کنیم، حاجت می طلبیم؛  با اینکه  خداوند متعال وعده اجابت هم داده، اما یا به تأخیر می افتد یا برآورده نمی شود.

استاد وطن پرست خاطرنشان کرد: خداوند متعال اگر چه کریم و رحیم است؛ اما حکیم هم هست؛ گاهی وقتی بنده ای حاجتی را می طلبد، در برآورده نشدن آن، حکمتی نهفته است که خداوند متعال، خیر بنده را در عدم برآورده شدن حاجت آن بنده می بیند. از این رو باید توجه کرد که کرم و رحمت خدا حکمت خدا را نقض نمی کند. اگر حاجتی برآورده نشد، محمل حکمت، نکته خوبی است که انسان آرامش پیدا کند و دوباره خود را به خداوند متعال متصل کند که «حتما حکمتی نهفته است که خداوند آن را برآورده نکرده است.» و از این رو احساس آرامش روحی او باز  مستدام بماند.

10- صلوات فرستادن قبل و بعد دعا

11- انسان دعا را منحصر در بلا  و شدت نکند.

وی در ادامه بیان کرد: اینگونه نباشد که وقتی گرفتار بلا شد، دست به دعا بردارد؛ بلکه دوران رخا و راحتی هم دست به درگاه خدا بردارد که دعایش در هنگام سختی هم سریع تر مستجاب بشود.

12. از دیگران بخواهد که برای او دعا کنند.

این استاد حوزه علمیه قم در همین رابطه خاطرنشان کرد: در کتاب الجواهرالسنیه که کلیات حدیث قدسی است، در باب هفتم ص ۱۴۶ آمده خداوند به موسی علیه السلام وحی کرد:‌ ای موسی، مرا با زبانی بخوان که گناه نکرده است.

موسی عرض کرد: خداوندا! آن زبان را از کجا بیاورم؟

خطاب آمد: با زبان دیگری مرا دعا کن.

13. ابتدا برای  دیگران دعا کند و بعد برای خودش.

استاد وطن پرست خاطرنشان کرد: در علل الشرائع روایتی آمده است که امام حسن مجتبی علیه السلام می فرماید: شب جمعه مادرم فاطمه سلام الله علیها را در محراب نماز خود دیدم که در نماز خود، تا صبح مشغول به رکوع و سجود، مؤمنین و مؤمنات را دعا می کرد؛ اسم آنها را می برد؛ ولی برای خودش دعا نمی کرد.

امام حسن مجتبی علیه السلام به مادر عرض کرد: مادرم چرا برای خودتان دعا نکردید.

وجود مقدس حضرت فاطمه سلام الله علیها فرمود: «الجار ثم الدار»

«145.  باب العلة التي من أجلها كانت فاطمة ع تدعو لغيرها و لا تدعو لنفسها

حدثنا علي بن محمد بن الحسن القزويني المعروف بابن مقبرة قال حدثنا محمد بن عبد الله الحضرمي قال حدثنا جندل بن والق قال حدثنا محمد بن عمر المازني عن عبادة الكليبي عن جعفر بن محمد عن أبيه

عن علي بن الحسين عن فاطمة الصغرى عن الحسين بن علي عن أخيه الحسن بن علي بن أبي طالب علیهم السلام قال: رأيت أمي فاطمة علیها السلام قامت في محرابها ليلة جمعتها فلم تزل راكعة ساجدة حتى اتضح عمود الصبح و سمعتها تدعو للمؤمنين و المؤمنات و تسميهم و تكثر الدعاء لهم و لا تدعو لنفسها بشي‏ء

فقلت لها يا أماه لم لا تدعين لنفسك كما تدعين لغيرك

فقالت يا بني الجار ثم الدار.»

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: در روایت نقل شده است که دعا برای دیگران آثاری دارد؛ از جمله اینکه:

کینه را از بین می برد.

موجب نزول روزی و دفع  بلا می شود

موجب پاک شدن انسان از گناهان می شود.

14. دعایش را با این ذکر پایان دهد: «ما شاء الله  لا حول و لا قوة الا بالله العلی العظیم»

این نکته را هم باید در نظر گرفت که برخی از امور مانع استجابت دعا می شود. و انسان مؤمن باید از این موارد اجتناب کند که ان شاء الله در قسمت آینده به بیان آن خواهیم پرداخت.

/270/260/20/