واژه عید، از عود و بازگشت گرفته شده است. عید قربان هم بازگشت به جریانی است که پس از چند هزار سال اتفاق افتاده است.آن واقعه ای که بین جناب ابراهیم خلیل الله علیه السلام و فرزندشان در حدود بیش از 3000 سال  پیش اتفاق افتاد. این  اتفاق چه پیامی دارد که مشمول زمان نمی شود و هر سال باید یادمان باشد و از خاطر نرود و به عنوان عود و عید و بازگشت آن را مدّ نظر داشته باشیم.

به مناسبت فرا رسیدن عید بزرگ اسلام، عید سعید قربان، استاد محمد هدایتی از اساتید حوزه علمیه قم با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به گفتگو پرداخت.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: این عید را که یکی از دو عید رسمی همه مسلمان ها است، تبریک عرض می کنم.

وی افزود: واژه عید، از عود و بازگشت گرفته شده است. عید قربان هم بازگشت به جریانی است که پس از چند هزار سال اتفاق افتاده است.آن واقعه ای که بین جناب ابراهیم خلیل الله علیه السلام و فرزندشان در حدود بیش از 3000 سال  پیش اتفاق افتاد. این  اتفاق چه پیامی دارد که مشمول زمان نمی شود و هر سال باید یادمان باشد و از خاطر نرود و به عنوان عود و عید و بازگشت آن را مدّ نظر داشته باشیم.

استاد محمد هدایتی در ادامه بیان کرد: به قول مقام معظم رهبری که فرمودند: «اگر به حکمت مندرج در عید قربان توجه شود، خیلی از راه ها برای ما باز می شود. در عید قربان، یک قدردانی بزرگ الهی نهفته است، از پیامبر برگزیده‌ حضرت حق، حضرت ابراهیم علیه‌السّلام که آن روز ایثار کرد. بالاتر از ایثار جان، در مواردی ایثار عزیزان است. او در راه پروردگار، به دست خود عزیزی را قربان می کرد؛ آن هم فرزند جوانی که خدای متعال بعد از عمری انتظار، در دوران پیری به او داده بود؛ که فرمود: «الحمد للَّه الّذی وهب لی علی الکبر اسماعیل و اسحاق». خدای متعال این دو پسر را در دوران پیری، لابد بعد از یک عمر انتظار و اشتیاق، به این پدر داده بود؛ امید فرزند هم دیگر بعد از آن نداشت. سید شهیدان همه‌ عالم، حضرت ابا عبد اللَّه ‌الحسین علیه الصّلاة و السّلام، که خود مظهر ایثار و مظهر شهادت است، در دعای شریف عرفه از این حادثه یاد می کند؛ «و ممسک یدی ابراهیم عن ذبح ابنه بعد کبر سنّه و فناء عمره»؛ این در دعای مبارک امام حسین در عرفه است که دیروز مؤمنین موفق شدند، این دعا را خواندند.» (عید قربان، سال 1389)

نکته اول: گذشت و ایثار

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: به نظر من چند نکته اخلاقی در این واقعه و در این جریان قابل ملاحظه است. اولین نکته، درباره گذشت و ایثاری است که در این صحنه نسبت به پدر و فرزند اتفاق افتاده است؛ پدری که پس از سال ها انتظار و اشتیاق و دعا از پروردگار متعال تقاضای فرزند داشته است. خداوند فرزندی را در سنّ پیری «علی الکِبر» فرزندی را به ایشان عطا می کنند؛ آن هم فرزندی صالح.

وی افزود: البته اختلاف است هم بین اهل سنت و ما، و هم بین شیعه که این فرزند، اسماعیل بودند یا جناب اسحاق، هر کدام باشد، فرزند عزیز یگانه دردانه جناب ابراهیم خلیل الله در آن سنّ پیری است. این امر قربانی را جناب ابراهیم خلیل الله از خداوند متعال دریافت می کنند و حاضر می شوند و از این عزیز کرده گذشت می کنند.

استاد هدایتی خاطرنشان کرد: بی شک اگر جناب ابراهیم علیه السلام این گذشت و ایثار را مرتکب شدند، قبل از اینکه تیغ بخواهند بر گلوی فرزندشان بگذارند، باید بارها تیغ بر منیّت و نفس  خودشان گذاشته باشند تا به این درجه رسیده باشند و بتوانند از عزیز خودشان گذشت  کنند.

وی اضافه نمود: اساسا تعالی بدون گذشت ممکن نیست. نکته اصلی همه ابتلائات و امتحانات همین  گذشت و ایثار است. گذشت از جان، از مال، از آبرو، از عزیز و از هر چیزی که از آدم سخت می آید و نیازمند ایثار است.

نکته دوم: صحنه مملوکانه

استاد محمد هدایتی در ادامه گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید که به مناسبت عید سعید قربان انجام می گیرد، خاطرنشان کرد: نکته دوم که به نظر می رسد، غلبه عبودیت و اطاعت در این جریان بر تصور اخلاقی در مقام امر  الهی است.

وی افزود: بنا است به فرموده خداوند، قتل  نفسی، آن هم نفس بی گناه توسط پدر نسبت به فرزند انجام بگیرد. خود خداوند متعال  فرمودند: «من قتل نفسا بغیر نفس» مذمت و توبیخ کردند که جانی را بی علت بستانند. در آیه شریفه می خوانیم:

«مِنْ أَجْلِ ذَٰلِكَ كَتَبْنَا عَلَىٰ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الْأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا ۚ وَلَقَدْ جَاءَتْهُمْ رُسُلُنَا بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ بَعْدَ ذَٰلِكَ فِي الْأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ» بدین سبب بر بنی اسرائیل حکم نمودیم که هر کس نفسی را بدون حق و یا بی‌ آنکه فساد و فتنه ‌ای در زمین کرده، بکشد، مثل آن باشد که همه مردم را کشته، و هر کس نفسی را حیات بخشد (از مرگ نجات دهد) مثل آن است که همه مردم را حیات بخشیده. و هر آینه رسولان ما به سوی آنان با معجزات روشن آمدند؛ سپس بسیاری از مردم بعد از آمدن رسولان باز روی زمین بنای فساد و سرکشی را گذاشتند. (مائده:  32)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: اما در این جریان که خداوند ابراهیم علیه السلام را مأمور به این قتل کردند، در اینجا آن نکته عبودیت و اطاعت خیلی ویژه می شود. بنده، مملوک است و از خودش هیچ ندارد و بی چون و چرای کامل  است؛ حتی نسبت به ارزش های اخلاقی که مورد تصور خودش است.

وی اضافه نمود: باید بداند هر چند به حسب ظاهر ممکن است، یک انسان از آن جهت که انسان است انجام بدهد، ناپسند است، اما در بارگاه الهی و در پیشگاه پروردگار هیچ جای چون و چرا نیست و عبودیت اقتضاء می کند که این امر بدون هیچ تأملی انجام بگیرد. ما این صحنه بی تأمل و صحنه مملوکانه نسبت به پرورودگار متعال را از حضرت ابراهیم خلیل الله مشاهده می کنیم. به نظرم این صحنه به مراتب پررنگ تر است از آن صحنه ای است که نسبت به گذشت و ایثار عرض کردم.

استاد هدایتی خاطرنشان کرد: در اینجا با عبودیت محض روبرو هستیم؛ امروزه و در جهان امروز، کسانی که  به نقد دین در حوزه اخلاق می پردازند، یکی از اشکالاتشان که به طور صریح هم گفتند، همین جریان جناب ابراهیم و حضرت اسماعیل یا حضرت اسحاق علیهم السلام است، خلاف اخلاق می دانند؛ اما وقتی صحبت از «عبودیت و اطاعت» بیاید، مسأله قابل حل است  و برای چنین پیامبری هم مانند حضرت ابراهیم علیه السلام حل شده است.

نکته سوم:

استاد محمد هدایتی خاطرنشان کرد: در این جریان، باز غلبه اخلاق را در مقام اجراء و در فرآیند افکار انسانی می توانیم مشاهده بکنیم؛ یعنی وقتی که جناب ابراهیم علیه السلام این دستور را از خداوند متعال دریافت کردند، عبودیت و بنده بودنشان را به خوبی انجام دادند، تحویل گرفتند و مصمّم بر انجام شدند؛ این مرحله انجام و کار انسانی، کاری است که باید جناب ابراهیم علیه السلام نسبت به فرزندشان انجام بدهند، و به دست یک انسان انجام می گیرد، این کار انسانی حضرت ابراهیم علیه السلام خالی از رنگ اخلاقی و صبغه ارزشی و توجه به ارزش های اخلاقی نبود.

وی اضافه نمود: این طور نبود که حضرت ابراهیم علیه السلام به نحو سلطه گری و بی چون و چرایی تعامل با حضرت اسماعیل علیه السلام داشته باشد و بدون اینکه او را در جریان بگذارند و او را آماده بکنند، این کار را انجام بدهند؛ بلکه کاملا اخلاقی و این عمل را تصمیم به انجام می گیرند.

آیات در سوره صافات مفصل ترین آیاتی است که پیرامون همین موضوع آمده،

«فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قالَ يا بُنَيَّ إِنِّي أَرى‏ فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ ما ذا تَرى‏ قالَ يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُني‏ إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرينَ (102) فَلَمَّا أَسْلَما وَ تَلَّهُ لِلْجَبينِ (103) وَ نادَيْناهُ أَنْ يا إِبْراهيمُ (104) قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنينَ (105) إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبينُ (106) وَ فَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظيمٍ (107) وَ تَرَكْنا عَلَيْهِ فِي الْآخِرينَ (108) سَلامٌ عَلى‏ إِبْراهيمَ (109) كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنينَ (110) ...»

وی افزود: از این آیات استفاده می شود خوابی که حضرت ابراهیم علیه السلام دیدند، حاوی دستور و امر پروردگار بود؛ از این رو جناب اسماعیل به پدر عرض می کند که «افعل ما تؤمر»؛ یعنی باید این خواب  اطاعت بشود و به وقوع بپیوندد و عملیاتی بشود؛ اما در راستای این عمل، جناب ابراهیم خلیل الله، فرزند خودش را در جریان می گذراند؛ آن هم با با عباراتی بسیار زیبا و اخلاقی و عطوفانه.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: در آیه است «فانظر ماذا تری»؛ وقتی که حضرت ابراهیم علیه السلام جریان خوابشان را به فرزندشان می گویند و جناب اسماعیل را در جریان این خواب می گذارند، «فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قالَ يا بُنَيَّ إِنِّي أَرى‏ فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ»، بعد به فرزندشان می گویند: «فانظر ماذا تری» ببین چگونه در نظرت می آید. خیلی عبارت زیبایی است. یعنی مایل هستند که جناب  اسماعیل علیه السلام این دستور و جریان را با اختیار کامل بپذیرند؛ و با معرفت و فهم زیبایی آن را دریافت بکند.

وی اضافه نمود: از این رو جناب اسماعیل علیه السلام همین کار را کردند؛ آن را به خوبی دریافت کردند؛ و به پدر پاسخ می دهند که باشد و حتما انجام بده «قالَ يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُني‏ إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرينَ» من هم به پدر وعده صبر می دهم.  یعنی همان طور که پدر به طور اخلاقی فرزند خودش را در جریان این دستور قرار دادند، پسر هم با پدر تعامل اخلاقی می دهد و وعده صبر می دهد که ان شاء الله من از صابرین خواهم بود.

استاد هدایتی خاطرنشان کرد: بنابراین در مسیر اطاعت و گونه اجرای اوامر الهی ما هم نباید غافل از نکات اخلاقی و ظرافت های ارزشی بشویم و اوامر پروردگار را حتما با یک ملاحظات به مرحله اجرا بگذاریم.

وی افزود: ین سه نکته ای بود که من به نظرم رسید از این آیات، و درباره موضوع عید قربان می توانیم استفاده کنیم و امیدوارم که برای همه  ما راهگشا باشد و بتوانیم این پدر و فرزند را در مسیر عبودیت و بندگی و اطاعت و یک زندگی خوب اخلاقی الگوی خوبی قرار بدهیم.

/270/260/20/