استاد رضا محققیان گورتانی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «سنگرها یا مبارزه با ابلیس» پرداخت.

مقدمه

این استاد درس خارج حوزه در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: آیا در مقابل تیرهای ابلیس و لشگریان او سپر و وسیله دفاعی وجود دارد؟ آیا می ‌توان به نوعی از این تیرها و تیراندازها نجات پیدا کرد؟

وی افزود: آنچه از آیات قرآن و روایات استفاده می ‌شود، این است که مبارزه با هوای نفس و ازدواج به وقت نیاز و نماز، سنگر است و دعا و درخواست از خدا و گریه در خانه خدا سلاح انسان با ایمان در مبارزه با ابلیس و لشگریان او است. از این رو در ادامه این سنگرها و اسلحه‌ ها را بررسی می‌ کنیم.

سنگر اول: مبارزه و جهاد با نفس

جهاد اکبر

استاد محققیان خاطرنشان کرد:مهمترین وسیله دفاعی در مقابل تیرهای ابلیس و لشگریانش این است که انسان مواظب چشمان خود باشد و به هر آنچه دیدن آن حرام است، نگاه نکند؛ این کنترل چشم و ترک نگاه جهاد و مبارزه با هوای نفس است که از آن تعبیر به جهاد اکبر یا بزرگترین مبارزه می ‌شود.

وی اضافه نمود: در روایت است که پیامبراکرم صلی الله علیه و آله و سلم قومی را به جهاد با کافران فرستاد؛ آنان با موفقیّت و پیروزی به مدینه بازگشتند. پیامبراکرم صلی الله علیه و آله و سلم با خوش آمدگویی به آنان فرمود: آفرين بر گروهى كه جهاد كوچکتر را انجام داده ‌اند، و جهاد بزرگتر بر آنان باقى مانده است، شخصى عرض كرد: ای رسول خدا! جهاد بزرگتر چيست؟ فرمود: جهاد با هواى نفس.

«عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ سلام الله علیه: أَنَّ النَّبِيَّ صلی الله علیه و آله و سلم بَعَثَ بِسَرِيَّةٍ فَلَمَّا رَجَعُوا قَالَ مَرْحَباً بِقَوْمٍ قَضَوُا الْجِهَادَ الْأَصْغَرَ وَ بَقِيَ الْجِهَادُ الْأَكْبَرُ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا الْجِهَادُ الْأَكْبَرُ قَالَ جِهَادُ النَّفْسِ.» (الكافي، ج ‏5، ص: 12)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: در جهاد اصغر دشمن کاملا مشاهده می ‌شود؛ شمشیر و تیرهای آنان دقیق مشاهده می ‌شود و اگر ضربه یا تیری از دشمن به انسان اصابت کرد، اثر آن به صورت زخم و خون سرخ مشاهده می ‌شود؛ ولی در جهاد اکبر، غالبا ابلیس مشاهده نمی ‌شود. در سوره اعراف می خوانیم: «يا بَنِي آدَمَ لا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما لِيُرِيَهُما سَوْآتِهِما إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَ قَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لا تَرَوْنَهُمْ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ‏» اى فرزندان آدم! شيطان، شما را نفريبد، چنان كه پدر و مادرتان را [با فريبكاريش‏] از بهشت بيرون كرد، لباسشان را از اندامشان بر مى‏ كشيد تا شرمگاهشان را به آنان بنماياند، او و دار و دسته ‏اش شما را از آنجا كه شما آنان را نمى ‏بينيد، مى ‏بينند، ما شياطين را سرپرست و ياران كسانى قرار داديم كه ايمان نمى ‏آورند. (اعراف: 27)

استاد رضا محققیان خاطرنشان کرد: تیرهای ابلیس که توسط لشگریان ابلیس شلیک می‌ شوند، مشاهده نمی ‌شود و نیز آثار این تیرها برای همه افراد قابل تشخیص نیست؛ از این رو این جهاد به جهاد اکبر و جهاد بزرگتر توصیف شده است و شروع این جهاد با پیروی نکردن از هوای نفس است.

وی افزود: در سوره نور یک بار به مردان خطاب نموده است که به آنچه حرام است، نظر نکنید: «قُلْ لِلْمُؤْمِنينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَ يَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِكَ أَزْكى‏ لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبيرٌ بِما يَصْنَعُونَ» به مؤمنان بگو چشم‌ هاى خود را (از نگاه به نامحرمان) فروگيرند، و عفاف خود را حفظ كنند؛ اين براى آنان پاكيزه ‏تر است؛ خداوند از آنچه انجام مى ‏دهيد، آگاه است. (نور: 30)؛ و یک بار به زنان خطاب نموده که به آنچه حرام است، نظر نکنید: «وَ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَ يَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ» و به زنان با ايمان بگو چشم‌ هاى خود را (از نگاه هوس‏آلود) فروگيرند، و دامان خويش را حفظ كنند. (نور: 31)

آثار مبارزه با نفس و ترک نگاه حرام

این استاد درس خارج حوزه در ادامه بیان کرد: در ابتدای امر ممکن است کنترل چشم و نگاه نکردن به نامحرم کمی دشوار باشد، ولی با اهمیّت دادن به نماز و مراقبت آهسته آهسته این کار آسان می ‌شود و هر قدر به نماز اهمیّت بیشتر داده شود، این کار آسان‌ تر می ‌شود تا جایی که به یک باره خود چشم همین که نامحرمی بیاید بسته می ‌شود و از نگاه خودداری می ‌کند؛ نظیر وقتی که چشم احساس می‌ کند که مثلا شاخه درختی یا حشره ‌ای می ‌خواهد به آن برخورد کند، چشم فورا و خود به خود بسته می ‌شود؛ با حضور نامحرم چشم نیز به این صورت سریع عمل می ‌کند.

استاد محققیان خاطرنشان کرد: از این مرتبه که فراتر رود، بر اثر مراقبت و توجه به نماز به آنجا می ‌رسد که تیرهای ابلیس که توسط نامحرم شلیک می ‌شود را مشاهده می ‌کند و آثار آن تیرها را کاملا احساس می‌ کند و نیز دوست ‌دختر یا دوست ‌پسر را که شمشیری بر دست دارد و با شمشیر در حال قطع کردن ریشه و اساس ایمان طرف مقابل است را با این کیفیّت مشاهده می ‌کند و به فرمایش پیامبراکرم صلی الله علیه و آله و سلم می ‌رسد که فرمود: چشم خود را از نامحرم حفظ كنيد تا عجائب را مشاهده كنيد. «قَالَ النَّبِيُّ صلی الله علیه و آله و سلم غُضُّوا أَبْصَارَكُمْ تَرَوْنَ الْعَجَائِبَ.» (نوري، ميرزا حسين، مستدرك الوسائل، ج: 14 ص: 269)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: او با نگاه نکردن به نامحرمان و استفاده نکردن از چشم ظاهر در راه حرام به جایی می ‌رسد که چشم باطن و برزخی او در همین دنیا بینا می ‌گردد و تیرهای ابلیس و لشگریان او را مشاهده می ‌کند و آثار آن تیرها را نیز کاملا درک می نماید.

خوب شوهر داری جهاد زنان

استاد محققیان گورتانی خاطرنشان کرد: یکی از اموری که در نجات از تیرهای ابلیس و لشگریانش بسیار مؤثر است، داشتن همسر شایسته است که یکدیگر را از تیرهای لشگر ابلیس محافظت کنند و نیازهای جنسی یکد‌یگر را برآورده کنند تا نیاز به نگاه حرام نباشد.

وی  افزود: امام کاظم سلام الله علیه در این باره می ‌فرماید: جهاد زن خوب شوهرداری کردن است به این که حرف او را اطاعت کند و خود را برای او زینت کند. «عَنْ أَبِي إِبْرَاهِيمَ سلام الله علیه قَالَ: جِهَادُ الْمَرْأَةِ حُسْنُ التَّبَعُّلِ.‏» (الكافي (ط - الإسلامية)، ج ‏5، ص: 507)

وی افزود: آری این کار زن جهاد اصغر نیست و ثواب آن ثواب جهاد اصغر نیست بلکه این کار زن جهاد اکبر و ثواب آن، ثواب عظیم جهاد اکبر است. حال چرا این امر جهاد اکبر شمرده شده است؛ زیرا زن در این مورد هم با هوای نفس خود مخالفت نموده و هم با ابلیس مبارزه نموده است و چون جهاد با هوای نفس و جهاد با ابلیس دشوارتر از جهاد با کافران است از این رو این جهاد را جهاد اکبر و ثواب آن را بیشتر از جهاد اصغر دانسته‌ اند.

توبه و بازگشت

استاد محققیان در ادامه خطاب به جوانان خاطرنشان کرد: جوان عزیز اگر تیری از تیرهای ابلیس و لشگریان او به قلب تو اصابت کرد یا اگر تا به حال تیرانداز لشگر ابلیس بوده ‌ای! فورا توبه کن و با توبه و استغفار اثر آن تیر سیاه ابلیس را از بین ببر.  

وی افزود: روایت شده است که ابلیس براى حضرت يحيى سلام الله علیه مجسم شد و به او گفت: می ‌خواهی تو را نصیحت کنم؟ حضرت یحیی فرمود: نمي ‌خواهم؛ ولى از کار خود با انسان ‌ها به من گزارش بده.

ابلیس گفت: فرزندان آدم نزد ما سه دسته هستند:

يك دسته از آنها از همه سخت‏ ترند، گاهی به سراغ يكى از آنها می ‌رویم و با زحمت او را به سوی گناهى می‌ كشيم؛ ولی او با توبه و استغفار همه زحمت ما را تباه می ‌سازد، باز بار دیگر به سراغ او می ‌رویم و دوباره با استغفار و توبه به راه مستقیم باز می ‌گردد، ما نه از او نااميد می ‌شويم تا رهایش کنیم و نه به موفقیّت و پیروزی می‌ رسیم و خلاصه دائما از دست او رنج می ‌بريم.

يك دسته از انسان‌ ها هم در دست ما، چون توپ در دست كودكان شما است و ما به هر طرف بخواهيم، آنها را می بریم و رنج و زحمتى براى ما ندارند،

و دسته سوم انسان‌ ها مانند تو معصوم هستند كه ما هيچ اثرى در آنها نداريم و کاری نمی‌توانيم انجام دهیم.

«حَيَاةُ الْحَيَوَانِ، قَالَ وَهْبُ بْنُ الْوَرْدِ بَلَغَنَا أَنَّ إِبْلِيسَ تَمَثَّلَ لِيَحْيَى بْنِ زَكَرِيَّا ع فَقَالَ لَهُ أَنْصَحُكَ فَقَالَ لَا أُرِيدُ ذَلِكَ وَ لَكِنْ أَخْبِرْنِي عَنْ بَنِي آدَمَ فَقَالَ هُمْ عِنْدَنَا ثَلَاثَةُ أَصْنَافٍ صِنْفٌ مِنْهُمْ أَشَدُّ الْأَصْنَافِ عِنْدَنَا نُقْبِلُ عَلَى أَحَدِهِمْ حَتَّى نَفْتِنَهُ فِي دِينِهِ وَ نَسْتَمْكِنَ  مِنْهُ فَيَفْزَعُ إِلَى الِاسْتِغْفَارِ وَ التَّوْبَةِ فَيُفْسِدُ عَلَيْنَا كُلَّ شَيْ‏ءٍ نُصِيبُهُ مِنْهُ ثُمَّ نَعُودُ إِلَيْهِ فَيَعُودُ إِلَى الِاسْتِغْفَارِ وَ التَّوْبَةِ فَلَا نَيْأَسُ مِنْهُ وَ لَا نَحْنُ نُدْرِكُ مِنْهُ حَاجَتَنَا فَنَحْنُ مَعَهُ فِي عَنَاءٍ وَ صِنْفٌ هُمْ فِي أَيْدِينَا بِمَنْزِلَةِ الْكُرَةِ فِي أَيْدِي صِبْيَانِكُمْ نَتَلَقَّفُهُمْ كَيْفَ شِئْنَا قَدْ كُفِينَا مَئُونَةَ أَنْفُسِهِمْ وَ صِنْفٌ مِنْهُمْ مِثْلُكَ مَعْصُومُونَ لَا نَقْدِرُ مِنْهُمْ عَلَى شَيْ‏ء.» (بحار الأنوار (ط - بيروت)، ج ‏60، ص: 265)

مبارزه با لشگر ابلیس

این استاد درس خارج حوزه در ادامه بیان کرد: در جهاد اصغر و مبارزه با لشگر کافران در قرآن فرمود: «وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ» هر نيرويى در قدرت داريد، براى مقابله با دشمنان‏، آماده سازيد. در جهاد اکبر و مبارزه با ابلیس و لشگریان او به سنگر و سلاح نیاز است نماز و روزه سنگر است؛ ولی دعا و گریه اسلحه است. سنگر انسان را موقّت حفظ می ‌کند، ولی سلاح دشمن را نابود یا اسیر می‌ کند.

وی افزود: در مورد دعا در روایات آمده است که پیامبراکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: دعا سلاح مؤمن است و نیز فرمود: بر شما باد که از سلاح پیامبران استفاده کنید به حضرت عرض کردند سلاح پیامبران چه بود؟ فرمود: سلاح پیامبران دعا بود.

«عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ سلام الله علیه قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم الدُّعَاءُ سِلَاحُ الْمُؤْمِن‏» ؛ عَنِ الرِّضَا سلام الله علیه أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ لِأَصْحَابِهِ‏ عَلَيْكُمْ بِسِلَاحِ الْأَنْبِيَاءِ فَقِيلَ وَ مَا سِلَاحُ الْأَنْبِيَاءِ قَالَ الدُّعَاءُ.» (الكافي (ط - الإسلامية)، ج ‏2، ص: 468)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: استعاذه و پناه بردن به خدا از دست شیطان نوعی دعا است و در واقع استفاده از سلاح دعا است. روایتی را قبلا ذکر کردیم لکن به جهت تناسب و اهمیّت آن دوباره ذکر می‌ کنیم.

وی اضافه نمود: امام باقر سلام الله علیه در این باره می ‌فرماید: ابلیس برخی از لشگریان خود را شب از هنگامی که هوا تاریک می‌شود به میدان مبارزه می‌فرستد و برخی را از هنگامی که صبح گاهان می‌خواهد هوا روشن شود به میدان مبارزه می ‌فرستد و پیامبر خدا می‌فرمود: بسیار در این دو ساعت ذکر خدا را بگوئید و بسیار در این دو ساعت به خدا پناه ببرید از شر ابلیس و لشگریان ابلیس.

«عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ سلام الله علیه قَالَ: إِن‏إِبْلِيسَ‏ إِنَّمَا يَبُثُّ جُنُودَ اللَّيْلِ مِنْ حِينِ تَغِيبُ الشَّمْسُ إِلَى مَغِيبِ الشَّفَقِ وَ يَبُثُّ جُنُودَ النَّهَارِ مِنْ حِينِ يَطْلُعُ الْفَجْرُ إِلَى مَطْلَعِ الشَّمْسِ وَ ذَكَرَ أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ سلام الله علیه كَانَ يَقُولُ أَكْثِرُوا ذِكْرَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِي هَاتَيْنِ السَّاعَتَيْنِ وَ تَعَوَّذُوا بِاللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ شَرِّ إِبْلِيسَ‏ وَ جُنُودِهِ‏.»(وسائل الشيعة، ج ‏6، ص: 496)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: یکی دیگر از اسلحه‌ های مؤمن، گریه از ترس خدا است. امیرالمؤمنین سلام الله علیه در دعای کمیل چنین تعلیم داد که به خدا بگو: خدایا! رحم کن به کسی که سرمایه او امید به فضل تو و سلاح او گریه است و چیز دیگری ندارد. «ارْحَمْ مَنْ رَأْسُ مَالِهِ الرَّجَاءُ وَ سِلَاحُهُ‏ الْبُكَاءُ» (الإقبال بالأعمال الحسنة (ط - الحديثة)، ج ‏3، ص: 337)

تسامح و تساهل یا صلح با ابلیس و لشگریانش

استاد رضا محققیان گورتانی خاطرنشان کرد: انسان مؤمن در مقابل لشگریان تیرانداز ابلیس حق مسامحه و تساهل ندارد او وظیفه دارد که ابتدا با نرمی افراد بدحجاب را متذکر سازد که مواظب باشید آلت دست ابلیس نشوید مواظب باشید جزء تیراندازهای لشگر ابلیس نشوید و پس از آن اگر سخن نرم مؤثر واقع نشد با نهی از منکر و شدّت در سخن گفتن آنان را مجبور کنند که حجاب و عفاف را رعایت کنند و ما در شریعت چیزی به نام تساهل در مقابل گنهکار نداریم و حقیقت تسامح و تساهل به صلح یک طرفه با ابلیس و لشگریان او است یعنی ابلیس و لشگر او در حال تیراندازی هستند و یک لحظه از جنگ دست برنمی ‌دارد، ولی فردی که سکوت می‌ کند و به وظیفه خود عمل نمی ‌کند، در واقع از مبارزه با دشمن خود که ابلیس باشد دست برداشته است.