استاد مهدی خطیبی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «» پرداخت.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: بحث فقه و فقه معاملات و فقه استنباطی سابقه ای هزار ساله دارد و حتی به زمان خود ائمه علیهم السلام برمی گردد؛ وقتی اصحاب امام باقر علیه السلام از حضرت می پرسند، حضرت علیه السلام با استدلال پاسخ می دادند و استنباط را به شاگردان، آموزش می دادند؛ این روایت به عنوان نمونه بیان می گردد:

«عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ ع أَ لَا تُخْبِرُنِي مِنْ أَيْنَ عَلِمْتَ وَ قُلْتَ إِنَّ الْمَسْحَ بِبَعْضِ الرَّأْسِ وَ بَعْضِ الرِّجْلَيْنِ فَضَحِكَ ثُمَّ قَالَ يَا زُرَارَةُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ نَزَلَ بِهِ الْكِتَابُ مِنَ اللَّهِ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ- فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ‏ فَعَرَفْنَا أَنَّ الْوَجْهَ كُلَّهُ يَنْبَغِي أَنْ يُغْسَلَ ثُمَّ قَالَ- وَ أَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ‏ ثُمَّ فَصَّلَ بَيْنَ الْكَلَامِ فَقَالَ‏ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ‏ فَعَرَفْنَا حِينَ قَالَ- بِرُؤُسِكُمْ‏ أَنَّ الْمَسْحَ بِبَعْضِ الرَّأْسِ لِمَكَانِ‏ الْبَاءِ ثُمَّ وَصَلَ الرِّجْلَيْنِ بِالرَّأْسِ كَمَا وَصَلَ الْيَدَيْنِ بِالْوَجْهِ فَقَالَ‏ وَ أَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ‏ فَعَرَفْنَا حِينَ وَصَلَهَا بِالرَّأْسِ أَنَّ الْمَسْحَ عَلَى بَعْضِهَا ثُمَّ فَسَّرَ ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ ص لِلنَّاسِ فَضَيَّعُوهُ ثُمَّ قَالَ- فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَ أَيْدِيكُمْ مِنْهُ‏ فَلَمَّا وَضَعَ الْوُضُوءَ إِنْ لَمْ تَجِدُوا الْمَاءَ أَثْبَتَ بَعْضَ الْغَسْلِ مَسْحاً لِأَنَّهُ قَالَ‏ بِوُجُوهِكُمْ‏ ثُمَّ وَصَلَ بِهَا وَ أَيْدِيَكُمْ‏ ثُمَّ قَالَ‏ مِنْهُ‏ أَيْ مِنْ ذَلِكَ التَّيَمُّمِ لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّ ذَلِكَ أَجْمَعَ لَمْ يَجْرِ عَلَى الْوَجْهِ لِأَنَّهُ يُعَلَّقُ مِنْ ذَلِكَ الصَّعِيدِ بِبَعْضِ الْكَفِّ وَ لَا يَعْلَقُ بِبَعْضِهَا ثُمَّ قَالَ‏ ما يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ‏ عَلَيْكُمْ‏ فِي الدِّينِ‏ مِنْ حَرَجٍ‏ وَ الْحَرَجُ الضِّيقُ» (كلينى، محمد بن يعقوب، الكافي (ط - الإسلامية) - تهران، چاپ: چهارم، 1407 ق (الكافي (ط - الإسلامية)؛ ج ‏3؛ ص 30)

استاد مهدی خطیبی در ادامه بیان کرد: تربیت شاگردان توسط ائمه اطهار علیهم السلام و ادامه دادن آموزه های اهل بیت علیهم السلام به قوی تر شدن و قوی تر شدن استنباط های فقه شیعه و در نتیجه اکنون از فقه و اصول فقه قوی برخوردار هستیم. اگر مصباح الاصول مرحوم محقق خویی را با کتاب عدة الاصول مرحوم شیخ طوسی مقایسه می کنیم، دو کتابی که هزار سال از یکدیگر فاصله دارند، در می یابیم که مفاهیم، بعد از هزار سال، عمق پیدا کرده اند.

وی افزود: اصول به تدرج رشد کرده است؛ در کتب فقهی هم همین امر حکمفرما است. کتب فقهی که در دویست سال اخیر به نگارش در آمده است، عمق و گستره بیشتری پیدا کرده است. به عنوان مثال، در باب طهارت و باب بیع شاهد آن هستیم که علمای اعلام بسیاری از ظرایف علمی و دقایق فقهی و اصولی در آن نمایان کرده اند. از این رو می بینید بحث هایی که در هزار سال مطرح  شده است، عمیق و گسترده است.

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: اما در کنار آن، شاهد مسائلی هستیم که در گذشته مطرح نبوده است و بعضا مباحث آن، در بین علمای معاصر هم پرداخته نشده است و اگر هم پرداخته شده، آن عمق و گستردگی لازم را ندارد. و تنها به بیان کلیاتی اکتفا شده است. دلیلی که بیان می کنند آن است که این موضوعات، نوپدید هستند و روایاتی درباره این موضوعات نداریم و از این رو باید به عمومات و اطلاقات اکتفا نماییم و اگر استفتائی شد، پاسخی بدهیم.

وی اضافه نمود: بیمه از جمله این موضوعات است؛ بیمه عمر، بیمه حوادث و انواع بیمه ها را شاهد هستیم. بیمه یک صنعت بسیار بزرگ شده است. به گونه ای که ظرفیت آن بیش از 300 میلیارد دلار است؛ یعنی بخش قابل توجهی از اقتصاد را می تواند تحت تأثیر قرار بدهد.  در حالی که بیمه تزدیک 100 سال است که مطرح شده است. آیا بیمه عقد مستقل است؟ آیا عقود مستحدثه در شریعت نافذ هستند یا حتما باید آن را برگردانیم به عقودی که توقیفی بوده اند و تعدادشان مشخص است. این موضوع بین فقها اختلافی است.

بیمه

استاد مهدی خطیبی خاطرنشان کرد: در مورد بیمه جزئیاتی مطرح می شود و روز به روز کارشناسان بیمه فرضیات جدید و موضوعات جدید و بحث های جدید مطرح می کنند؛ برای اینکه به نوعی در بازار مشتری ها را جمع کنند؛ اما ما فقط بحث های کلی را مطرح کردیم و گفتیم بیمه در شریعت منطبق بر عقد صلح است؛ یا گفتیم بیمه در شریعت منطبق بر هبه مشروط است؛ یا گفتیم بیمه در شریعت، عقدی مستقل است. بیمه روز به روز تنوع محصولات پیدا می کند و در حوزه به اندازه کافی درباره آن بحث نمی کنیم. در حالی که بسیار دیده می شود که حلال و حرام با هم قاطی می شوند و حق الله و حق الناس در آن به وجود می آید. و مشخص نمی شود که حق با چه کسی است؛ و مباحث فقهی آن به صورت دقیق مطرح نشده است.

وی افزود: اگر شکایتی در بحث بیمه صورت بگیرد، قاضی که بخواهد حکم بدهد، چگونه باید حکم دهد؟ او که همیشه نمی تواند دقت نظر کافی داشته باشد؛ در بسیاری از این دست، مباحث حوزوی است که راهگشای اینگونه بحث ها خواهد بود. درست است که قوانین نوشته شده است؛ اما دقت نظرهای بحث های حوزوی است که در صدور حکم صحیح راهگشا خواهد بود.

بازاریابی شبکه ای

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: این نوع بازاریابی در حدود 100 سال سابقه دارد؛ 1 درصد از بازار عظیم امریکا را به خود اختصاص داده است؛ وقتی صحبت از 1 درصد از بازار امریکا می کنیم، باید بدانیم که تولید ناخالص ملی آنها بیش از 22 هزار میلیارد دلار است؛ یعنی نزدیک به 200 میلیارد دلار سهم بازاریابی شبکه ای در بازار امریکا است.

وی اضافه نمود: بازاریابی شبکه ای حدود 15 سال است که وارد کشور ما شده است؛ و یکی از تجارت های مورد رغبت در بین جوان ها شده است؛ ویژگی های خاصّ خود را دارد؛ کالا را با کمترین قیمت در اختیار مشتری قرار می دهد و واسطه ها در این راه حذف می شود.

استاد خطیبی خاطرنشان کرد: در اینکه آیا اصل بازاریابی شبکه ای با شرکت های هرمی تفاوت دارد یا خیر، مدّتی مورد بحث بود. چرا که می دانیم شرکت های هرمی و گلدکوئیستی به طور واقع، اکل مال به باطل بوده است. یعنی پول مردم را جمع می کردند و آن را به رأس هرم می رساندند و بعد از مدتی می دیدیم که همه پول های زیردست ها خورده می شد. فقها به درستی فتوا دادند که شرکت های هرمی اشکال دارد. دولت هم این شرکت ها را ممنوع کرد.

وی افزود: اما باید بدانیم که بازاریابی شبکه ای اگر چه تا حدودی شبیه عملکرد شرکت های هرمی است، اما اساسا با آن شرکت ها تفاوت دارد. در اینجا طرف، کالا را تولید و توزیع می کند؛ افرادی را معرفی می کنند که آنها در توزیع کالا مشارکت دارند و پورسانتی را هم دریافت می کنند. البته در بین فقها محل بحث است که آیا پورسانت دریافتی درست است یا خیر. برخی از فقها در دریافت پورسانت اشکال وارد کرده اند.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: در فاصله دریافت نظر قطعی فقها، ببینید که شرکت های بازاریابی چقدر توسعه پیدا کرده اند. بنده در موضوع شناسی احکام، مدیر گروه فقه الاقتصاد هستم. هر از چند گاهی به من پیام می رسانند که شرکت های بازاریابی مجددا تغییر پیدا کرده اند؛ و حکم آن را می پرسند. این گونه شرکت ها مدام به فکر آن هستند که جلوتر بروند و ما پا به پای آنها حرکت نمی کنیم. اگر استفتاء کنند یا مجبوریم بنا بر احتیاط عمل کنیم یا بگوییم آقا در این زمینه فتوا و نظری ندارد؛ به مرجع دیگری مراجعه کنید. نتیجه اش شیوع همان حرف در میان عامه مردم است که از دفتر مراجع، هر چیز جدیدی ایجاد می شود، در حکم اولیه می گویند اشکال دارد، اما بعد از مدتی می گویند اشکال ندارد.مگر در دفتر مراجع چند نفر کار می کنند و چند نفر می توانند به انبوه مسائلی که در این رابطه است، برسند و حکم آن را بیان کنند. لازم است در هر یک از این زمینه ها به صورت موشکافانه موضوع شناسی صورت بپذیرد تا هر یک از مراجع بتوانند به خوبی فتوا و نظرشان را بیان نمایند.

وی افزود: موضوع شناسی کار حوزه ها است؛ کار همین طلبه هایی است که در حوزه ها کارها و خدماتی انجام می دهند؛ نباید مختص باشیم به همان روشی که در قبل از انقلاب انجام می دادیم؛ امروزه نظام و کشور اسلامی را اداره می کنیم و ادعا می کنیم این کشور بر اساس فقه امامیه پیش می بریم. اما با این حال هنوز حکم بسیاری از مباحث را نتوانستیم تبیین کنیم.

بیت کوین

استاد مهدی خطیبی خاطرنشان کرد: یکی دیگر از مسائلی که باید به خوبی موضوع شناسی بشود و حکم آن مشخص گردد، بیت کوین است. سال ها است که از ما می پرسند؛ در خرید و فروش آن اشکال وارد است یا خیر. اکثر فقها گفتند اشکال دارد. بعضی از فتاوای آقایان مبتنی بر این است که هنوز نمی دانند بیت کوین دقیقا چیست. گاه موضوع را به خوبی می شناسیم و فتوا را بر آن پیاده می کنیم؛ اما گاه موضوع، هنوز، به خوبی برای فقیه تبیین نشده است؛ چگونه فتوا بدهد که اشکال ندارد. از این رو احتیاط می کند و می گوید دست نگاه دارید. با این حال هم نمی گوید حرام است. می گوید: اشکال دارد؛ چرا که هنوز برای او مشخص نشده است که ماهیت آن، دقیقا چیست. از این رو نمی تواند فتوا بدهد. لازم است که اساتید فاضل و طلبه های مبرّز وارد بحث موضوع شناسی بشوند و این بار را به دوش بگیرند و موضوع را به خوبی برای فقها تبیین نمایند.

وی در ادامه بیان کرد: آقای مدرسی از اساتید برجسته حوزه و از فقهای شورای نگهبان کتابی تحت عنوان فقه رمز ارزها تألیف کرده اند. که امسال چاپ شده است؛ این کار بسیار پسندیده و بجایی است و این کتاب می تواند به عنوان یک مبنا قرار بگیرد و اگر یک فقیه بخواهد در زمینه فقه رمز ارزها تحقیقی انجام دهد، می تواند این کتاب را مبنای کار خود قرار دهد و با یک نظر از این کتاب موافق باشد و. با نظر دیگر، مخالف باشد و دلیلش را بیان نماید و به این ترتیب کار را پیش ببرد و توسعه بدهد.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: اینکه تنها با مکاسب و رسائل شیخ اعظم بخواهیم کار را ادامه بدهیم، نمی تواند مفید باشد و نمی توانیم پاسخگوی نیازهای جامعه باشیم. البته به این معنا نیست که به طور کلی مکاسب و رسائل شیخ اعظم را رها کنیم؛ بلکه می بینیم برخی از اساتید حتی تا چهار درس تدریس می کنند. در کنار این درس ها به مباحث جدید هم اشاره کنند؛ ولو یک شاگرد هم رغبت کند تا این مباحث را پی بگیرند. بالاخره شاگردان علاقمند همدیگر را پیدا کنند و این بحث ها را پی بگیرند و به غنای بحث ها بیفزایند.

متاورس (Metaverse)

استاد مهدی خطیبی خاطرنشان کرد: هر روز در موضوع شناسی احکام یک بحث جدیدی پیدا می شود. امروزه شاهد آن هستیم که زمین هایی را در فضاهای مجازی خریداری می کنند. به کمک متاورس یا فرا جهانی، در فضای مجازی زمین های مجازی را خرید و فروش می کنند؛ یعنی شهری طراحی شده است با مساحتی، و در آنجا محیط کسب و کار راه می اندازند و هر کس در هر کجای جهان که بخواهد وارد شهرهای مجازی بشود، با کمک از عینک هایی سه بعدی وارد این شهر می شود. در آنجا مغازه هایی است؛ به عنوان مثال اگر از یک لباسی خوشش آمد، در آنجا لباس را امتحان می کند، اگر از آن لباس خوشش آمد، سفارش می دهد و آن لباس را برای او می آورند. همه کارها بر اساس اینترنت و فضای مجازی صورت می گیرد.

ازدواج در فضای مجازی

وی افزود: این امور تبعاتی را هم به همراه دارد؛ امروزه بحث ازدواج در فضای مجازی مطرح می شود. تا دیر بجنبیم، کلّ فضای کشور را می گیرد. ما باید خودمان را آماده کنیم و آقایان و اساتید معظم باید وارد این عرصه بشوند؛ حالا از طلبه ها نمی شود زیاد انتظار داشت؛ آنها مشغول درس خواندن هستند؛ اما اساتیدی که چندین سال مشغول تدریس هستند، باید وارد عرصه بشوند؛ چرا که خلأ موضوع شناسی و خلأ در حکم این موضوعات چشم گیر است.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: پر سؤال ترین موضوعات، در زمینه رمز ارزها است. طبق گزارش بانک مرکزی حدود یک میلیون نفر، به صورت مستقیم در این زمینه مشغول به فعالیت هستند و 5 میلیون نفر هم به صورت پاره وقت در این زمینه مشغول فعالیت هستند؛ این فضا، فضای خطرناکی است و ممکن است کلّ پول ها را از بین ببرد. این احتمال هم هست که نظر ما منفی باشد؛ اما بعد از مدتی ببینیم که همه جهان را رمز ارز فرا گرفته است و ما چاره ای از استفاده از آن نداشته باشیم. همه مردم به آن سمت بروند و ما بمانیم و فتوای خودمان!

فارکس

استاد مهدی خطیبی خاطرنشان کرد: فارکس یا مبادله ارزها بازاری است که بسیاری از مردم در آن فعالیت می کنند؛ با این حال ما موضوع شناسی دقیقی در این زمینه نداریم؛ مقاله چندانی هم نداریم و تنها چند عدد مقاله دانشگاهی صورت گرفته است. کتابی هم نوشته شده است؛ اما مؤلف این کتاب بیان کرد آن چیزی را که نوشته است، نسبت به زمان حاضر، بسیار تحول ایجاد شده است. این فضاها وجود دارد و مردم هم از ما جواب می خواهند و اساتید حوزه ان شاء الله وارد این میدان بشوند و با موضوع شناسی مناسب، بتوانیم حکم آن را به دست بیاوریم.

/270/260/20/