استاد احسان زاهری از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به تفسیر سوره کوثر پرداخت.

این مفسر قرآن کریم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: در این سوره شریفه بیان شد که خداوند متعال به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، «کوثر» عطا فرموده است. و از حضرت می خواهد تا به شکرانه آن، «فصلّ لربّک» فقط برای خالق و مربّی و ذات باری تعالی نماز را اقامه کند.

این استاد حوزه علمیه قم افزود: خداوند متعال از حبیبش می خواهد «و انحر»؛ در معنای نحر به «ذبح شتر» هم اشاره شده است؛ در اينجا دو تفسير ديگر براى آيه فوق ذكر شده است:

1- منظور از جمله "وَ انْحَرْ" رو به قبله ايستادن به هنگام نماز است، چرا كه ماده "نحر" به معنى گلوگاه است؛ سپس عرب آن را معنى "مقابله با هر چيز" استعمال كرده است، و از این رو مى‏گويند "منازلنا تتناحر" يعنى: "منزل هاى ما در مقابل يكديگر است".

2- منظور بلند كردن دست ها به هنگام تكبير و آوردن آن در مقابل گلوگاه و صورت است.

وی اضافه نمود: در فتاوا هم آمده است دست ها بسته و روی ران باشد؛ با شروع تکبیرة الاحرام، دست ها بلند می شود و کف دست رو به قبله تا محاظی گوش یا گودی گردن بالا می آید و سپس با ختم الله اکبر، بر جای اول بر می گردد.

استاد زاهری خاطرنشان کرد: در روایات مکررا این مطلب مهم، بیان شده است بنابر یک تفسیر، منظور بلند كردن دست ها به هنگام تكبير و آوردن آن در مقابل گلوگاه و صورت است، در حديثى مى ‌خوانيم: هنگامى كه اين سوره نازل شد پیغمبر اکرم صلی‌ الله‌ علیه ‌و آله‌ و سلم از جبرئیل سؤال فرمود: اين "نحيره" اى كه پروردگارم مرا به آن مامور ساخته چيست؟

جبرئيل عرض كرد: اين نحیره نيست، بلكه خداوند به تو دستور مى‌ دهد هنگامى كه وارد نماز مى ‌شوى، موقع تكبير، دست ها را بلند كن، و همچنين هنگامى كه رکوع مى‌ كنى يا سر از ركوع برمى ‌دارى، و يا سجده مى ‌كنى، چرا كه نماز ما و نماز فرشتگان در هفت آسمان همين گونه است، و براى هر چيزى زينتى است، و زينت نماز بلند كردن دست ها در هر تكبير است. (تفسیر نمونه، ناصر مکارم شیرازی، ج ‌۲۷، ص ۳۷۳-۳۷۴؛ به نقل از: مجمع البيان، جلد 10 صفحه 550)

«روي عن مقاتل بن حيان عن الأصبغ بن نباتة عن أمير المؤمنين (ع) قال لما نزلت هذه السورة قال النبي ص لجبريل (ع) ما هذه النحيرة التي أمرني بها ربي قال ليست بنحيرة و لكنه يأمرك إذا تحرمت للصلاة أن ترفع يديك إذا كبرت و إذا ركعت و إذا رفعت رأسك من الركوع و إذا سجدت فإنه صلاتنا و صلاة الملائكة في السماوات السبع فإن لكل شي‏ء زينة و إن زينة الصلاة رفع الأيدي عند كل تكبيرة»

وی افزود:  از این رو امام صادق علیه السلام در تفسیر این آیه با دست مبارکش اشاره کرد و دست ها را بالا آورد و به پایین آورد؛ در حالی که کفِ دست ها رو به قبله بود. «عن جميل قال قلت لأبي عبد الله (ع) «فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَ انْحَرْ» فقال بيده هكذا يعني استقبل بيديه حذو وجهه القبلة في افتتاح الصلاة» (مجمع البيان، جلد 10 صفحه 550)

استاد احسان زاهری خاطرنشان کرد: اين نعمت عظيم و خير فراوان، شكرانه عظيم لازم دارد، هر چند شكر مخلوق هرگز حق نعمت خالق را ادا نمى‏ كند، بلكه توفيق شكرگزارى خود نعمت ديگرى است از ناحيه او؛ از این رو مى ‏فرمايد: اكنون كه چنين است «پس براى پروردگارت نماز بخوان و قربانى كن» (فصل لربك و انحر). بخشنده نعمت، اوست؛ بنابراين، نماز و عبادت و قربانى كه آن هم نوعى عبادت است، براى غير او معنى ندارد. اين عمل، در برابر اعمال مشركان است كه براى بت ها سجده و قربانى مى ‏كردند، در حالى كه نعمت هاى خود را از خدا مى‏ دانستند!

وی اضافه نمود: در روایت آمده است: چون إِنَّا أَعْطَیْنَاکَ الْکَوْثَرَ بر رسول خدا صلی الله علیه و آله نازل شد، امام علی علیه السلام به ایشان عرض کرد: «الْکَوْثَرَ چیست ای رسول خدا»؟

ایشان فرمود: «نهری است که خداوند مرا به آن گرامی داشته است».

حضرت علی علیه السلام عرض کرد: «به‌ راستی که نهری شریف است. آن را برای ما ای رسول خدا وصف فرما»!

ایشان فرمود: «البتّه ای علی! کوثر نهری است که به زیر عرش خداوند متعال جاری است. آبش سفیدتر از شیر و شیرین­تر از عسل و نرمتر از کره است. سنگ ­های اطرافش از زبرجد و یاقوت و مرجان است و گیاهش زعفران است و خاکش از مشک تیزبوی است و پایه­ هایش به زیر عرش خداوند است که یادش بلند مرتبه و با شکوه باد.

سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله دست بر پهلوی امیرمؤمنان علیه السلام زد و فرمود: «ای علی! این نهر برای من است و برای تو و برای دوستداران تو پس از من».

«قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ بِلَالٍ الْمُهَلَّبِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْبَغْدَادِيُّ قَالَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّلْتِ (هو أبو جعفر محمّد بن الصلت بن الحجاج الأسدى مولاهم الكوفيّ الأصمّ و ثقه أبو حاتم، روى عن أبي كدينة - مصغرا- يحيى بن المهلب البجليّ، و روى عنه محمّد بن إسماعيل البخارى، و يعنى بعطاء ابن السائب) قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو كُدَيْنَةَ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ قَالَ‏:

لَمَّا نَزَلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ قَالَ لَهُ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ علیه السلام مَا هُوَ الْكَوْثَرُ يَا رَسُولَ‏ اللَّهِ‏

 قَالَ نَهَرٌ أَكْرَمَنِيَ اللَّهُ بِهِ

قَالَ عَلِيٌّ علیه السلام إِنَّ هَذَا النَّهَرَ شَرِيفٌ فَانْعَتْهُ لَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ

قَالَ نَعَمْ يَا عَلِيُّ الْكَوْثَرُ نَهَرٌ يَجْرِي تَحْتَ عَرْشِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مَاؤُهُ أَشَدُّ بَيَاضاً مِنَ اللَّبَنِ- وَ أَحْلَى مِنَ الْعَسَلِ وَ أَلْيَنُ مِنَ الزُّبْدِ (نرم تر از کَرِه است) حَصَاؤُهُ (سنگریزه های این چشمه و نهر از ...) الزَّبَرْجَدُ وَ الْيَاقُوتُ وَ الْمَرْجَانُ- حَشِيشُهُ الزَّعْفَرَانُ (گیاهان اطراف این نهر از  زعفران است ) تُرَابُهُ الْمِسْكُ الْأَذْفَرُ قَوَاعِدُهُ تَحْتَ عَرْشِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ-

ثُمَّ ضَرَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم يَدَهُ عَلَى جَنْبِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام وَ قَالَ يَا عَلِيُّ إِنَّ هَذَا النَّهَرَ لِي وَ لَكَ وَ لِمُحِبِّيكَ مِنْ بَعْدِي»

(مفيد، محمد بن محمد، الأمالي (للمفيد) - قم، چاپ: اول، 1413ق؛ ص 294)

استاد احسان زاهری خاطرنشان کرد: سوره کوثر یکی از معجزات است؛ چرا که خبر از آینده داده است؛ در مکه ای که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در فشار شدید بودند و سال ها در شعب ابی طالب ماندند و تحمل می کردند؛ مسلمان ها آزاد نبودند که در کنار کعبه عبادت کنند و مورد شکنجه و جسارت قرار می گرفتند؛ در ایامی بود که پسرهای رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم، قاسم و طاهر (عبدالله) از دنیا می رفتند و تهمت ها می شنید. به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم «ابتر» می گفتند؛ ابتر به حیوانی می گفتند که دم آن بریده است! این بیان را برای جسارت به رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم بیان می کردند.  در این دوران، این سوره خبر از نسل فراوان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم می دهد؛ نسلی که از فاطمه زهرا سلام الله علیها خواهد آمد.

وی افزود: نسل پربرکت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بسیار گسترده شده است و بسیاری از علما و مراجع عظام یا میرزا هستند، یعنی وجود سیادت را از مادر دارند، یا سید هستند و سیادت را از پدر یا پدر و مادر دارند. این وجودات بسیار کثیر که قابل شمارش نیست، آثار و خیرات و برکات فراوانی دارند. اینگونه نیست که دشمن فکر کند نسل پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم قطع بشود و استمرار راه نباشد؛ خداوند می فرماید: «ما به تو کوثر عطا کرده ایم و نسل کثیری را به تو می دهیم. بلکه دشمن تو است که ابتر است.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: و در آخرين آيه اين سوره با توجه به نسبتى كه سران شرك به آن حضرت مى‏ دادند، مى ‏فرمايد:" تو ابتر و بلا عقب نيستى، دشمن تو ابتر است"! «إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ»

وی اضافه نمود: "شانئ" از ماده" شنئان" (بر وزن ضربان) به معنى عداوت و كينه- ورزى و بد خلقى كردن است،" و" شانئ" كسى است كه داراى اين وصف باشد.

استاد زاهری خاطرنشان کرد: بیان شده که " ابتر" در اصل به معنى" حيوان دم بريده" است و انتخاب اين تعبير از سوى دشمنان اسلام به منظور هتك و توهين بود، و تعبير" شانئ" بيانگر اين واقعيت است كه آنها در دشمنى خود حتى كمترين ادب را نيز رعايت نمى‏ كردند، يعنى عداوتشان آميخته با قساوت و رذالت بود، در حقيقت قرآن مى‏ گويد: اين لقب خود شما است؛ نه پيغمبر اكرم صلی الله علیه و آله و سلم.

وی افزود: واقعیت هم چنین شده است؛ اکنون، چه خبری از ابوجهل ها و ابولهب ها و فرزندان دشمنان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم است. در واقع این سوره معجزه ای بود که در زمان خفقان و اختناق، خبر از این خبر بزرگ داده است.  خداوند به وسیله سه سوره انشراح و ضحی و کوثر به پیامبر خود، دلداری داد. امروز شناخته شده است که جایگاه پیامبر و اهل بیت علیهم السلام چگونه است؛ به طوری که در کل این جهان و در تمام قاره ها، پنج مرتبه و در بعضی مناطق شیعه سه مرتبه در اوقات نماز، در مأذنه ها «اشهد ان لا اله اله الله و اشهد ان محمدا رسول الله» بیان می شود و نام او بلند آوازه است.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: فرزندان او نیز بلند آوازه اند؛ میرزای شیرازی بزرگ، مرحوم مدرس، مرحوم آیت الله کاشانی، مرحوم آیت الله العظمی بروجردی، مرحوم آیت الله العظمی امام خمینی، و آیت الله حکیم با آن تعداد از فرزندان و نسل پر برکتش که ده ها تن از خاندان او به شهادت رسیدند، آیت الله سیستانی حفظه الله، همه از سادات هستند و جهان از نام پیامبر و فرزندان و آثار او، همه جا را فرا گرفته است. این، کوثر است؛ و در ادامه می فرماید: «ان شانئک هو الأبتر» دشمنان تو در کار و مسیرشان و در بت پرستی شان و در قربانی کردنشان برای بت ها دم بریده و برچیده شدند و ریشه کن گردیدند.

وی اضافه نمود: به شکرانه آن نعمت عظیم، باید از جهت اعتقادی و قلب و باور و دل و از جهت انجام واجبات و ترک محرمات و انجام مستحبات به گونه ای عمل کنیم که از محبین و شیعیان و در زمره کوثر باشیم. هر کس جزء امت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، چه از سادات و چه غیر سادات باشد، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم به او افتخار می کند؛ چه اینکه در حدیثی شریف می خوانیم: «انی اباحی بکم الأمم حتی بالسقط» من به امتم مباحات می کنم؛ حتی آنها که از جنین ساقط شدند و در این عالم دنیا نبودند و فقط عالم رحم را گذرانده اند.

استاد میرزا احسان زاهری کاشانی خاطرنشان کرد: از این رو باید زینتی برای محمد و آل محمد باشیم؛ زینت بودن با اعتقادات صحیح و اعمال صحیح و انجام واجبات و ترک محرمات است؛ چه اینکه گاه می بینیم بچه ای کاری می کند که شِین و موجب سرافکندگی پدر و مادر و قوم خود می شود. به گونه ای زندگی کنیم که با دیدنمان به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و دین اسلام جسارتی صورت نگیرد؛ از این رو اگر کسی کاری کند که موجب بشود غیر مسلمان ها به پیامبر و آل پیامبر و اسلام اهانت کنند، گناه به گردن کسی است که کار را آغاز کرده است.

وی افزود: در سوره مبارکه انعام می خوانیم که (به معبود) کسانی که غیر خدا را می ‌خوانند دشنام ندهید، مبادا آنها (نیز) از روی (ظلم و) جهل، خدا را دشنام دهند! اینچنین برای هر امّتی عملشان را زینت دادیم؛ سپس بازگشت همه آنان به سوی پروردگارشان است؛ و آنها را از آنچه عمل می‌ کردند، آگاه می ‌سازد (و پاداش و کیفر می‌ دهد)

«وَ لاَ تَسُبُّوا الَّذِينَ‌ يَدْعُونَ‌ مِنْ‌ دُونِ‌ اللَّهِ‌ فَيَسُبُّوا اللَّهَ‌ عَدْواً بِغَيْرِ عِلْمٍ‌ کَذٰلِکَ‌ زَيَّنَّا لِکُلِ‌ أُمَّةٍ عَمَلَهُمْ‌ ثُمَ‌ إِلَى‌ رَبِّهِمْ‌ مَرْجِعُهُمْ‌ فَيُنَبِّئُهُمْ‌ بِمَا کَانُوا يَعْمَلُونَ‌» (انعام: 108)

استاد زاهری خاطرنشان کرد: همه باید یکپارچه بر طبق آیه شریفه «فصلّ لربّک» عبادت خداوند متعال را بجا آوریم و این صفوف را مستحکمتر کنیم و در مقابل دشمنان یکپارچه باشیم. ان شاء الله.

/270/260/20/