استاد ناصر ابراهیمی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار نشست دوره ای اساتید به پاسخ شبهه ای در مورد برده داری در اسلام پرداخت.

/270/260/20/

متن شبهه

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: شبهه ای مطرح می کنند تحت این عنوان که اگر مي ‌گوييد اسلام با برده ‌داري مخالف است، ما در تاريخ اسلام به مواردي برمي‌ خوريم كه پيامبر صلّي الله عليه و آله و سلم و ائمه عليهم السّلام غلام و كنيز داشتند. در قرآن نيز به اين امر اشاره شده است كه كنيز جزء ما يملك ارباب است و هر نوع استفاده حتي جنسي مي‌ تواند با آن داشته باشد؛ و اينها تناقض است و اينها با حق آزادي انسان‌ ها مغاير است.

نقد و بررسي:

نفي عبوديت غير خدا در اسلام

استاد ناصر ابراهیمی در ادامه بیان کرد: ترديدي نيست كه اسلام با هر گونه عبوديت و بندگي محض جز در برابر خدا، به مخالفت برخاسته و ارباب و صاحب اختيار مطلقي جز خدا را براي بندگان نمي‌ شناسد.

وی افزود: در سوره مبارکه آل عمران آمده است:

«قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى‏ كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمْ أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَ لا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَ لا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ» بگو اي اهل كتاب... جز خداوند را نپرستيم و براي او شريكي قايل نشويم و هيچ يك از ما ديگري را به جاي خداوند ارباب و صاحب اختيار خود قرار ندهد. (آل عمران: 64)

این استاد حوزه علمیه قم اضافه نمود: حتي در آيه ‌اي به صراحت ارباب‌ بودن پيامبران را براي مردم و عبوديت بندگان الهي را  در برابر آنان، نفي مي‌ كند. در سوره مبارکه آل عمران می خوانیم:

«وَ لَا يَأْمُرَكُمْ أَن تَتَّخِذُواْ المَلَئكَةَ وَ النَّبِيِّنَ أَرْبَابًا  أَ يَأْمُرُكُم بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنتُم مُّسْلِمُونَ» و نيز نَسِزد كه به شما فرمان دهد كه: فرشتگان و پيامبران را خدايان خود گيريد. آيا [چنين انسان والايى كه داراى نبوّت و حكمت است‏] شما را پس از آنكه تسليم [خدا و فرمان‏ ها و احكام او] شده ‏ايد، امر به كفر مى ‏كند؟ (آل عمران: 80)

وی اضافه نمود: در سوره مبارکه توبه، قرآن كريم با سرزنش عملكرد اهل كتاب مي ‌فرمايد:

«اتخَّذُواْ أَحْبَارَهُمْ وَ رُهْبَنَهُمْ أَرْبَابًا مِّن دُونِ اللَّهِ وَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَ مَا أُمِرُواْ إِلَّا لِيَعْبُدُواْ إِلَهًا وَاحِدًا  لَّا إِلَاهَ إِلَّا هُوَ  سُبْحَنَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ» آنان (یهود و نصاری) دانشمندان و راهبانشان و مسيح پسر مريم را به جاى خدا به خدايى گرفتند در حالى كه مأمور نبودند، مگر اينكه معبود يگانه را كه هيچ معبودى جز او نيست بپرستند؛ منزّه و پاك است از آنچه شريك او قرار مى‏ دهند. (توبه: 31)

استاد ابراهیمی در ادامه خاطرنشان کرد: بنابراين در اسلام، اصل بر آزادي انسان‌ ها از بندگي يكديگر و عدم سلطه كسي بر ديگري است. امام علي عليه السّلام خطاب به فرزندش امام حسن مجتبي مي ‌فرمايد: "بنده غير خدا مباش، زيرا خداوند تو را آزاد آفريده است".(نهج البلاغه، نامه 31، بند 87، ص 128)

وی افزود: با اين حال بايد ديد تعامل و برخورد اسلام با مسئله برده‌داري چگونه بوده و وجود برخي بردگان در خدمت مسلمانان چه طور قابل توجيه است.

اسلام در برخورد با بردگي

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه در ادامه بیان کرد: اسلام در محيطي ظهور كرد كه در آنجا مانند ساير سرزمين ‌ها، برده ‌داري به گونه ‌اي ستمگرانه شيوع داشت. تجارت برده امري متعارف و راه‌ هاي برده‌ گيري در ميان عرب جاهلي همانند ديگر اقوام گوناگون بود. افراد، گاه به دليل عدم توانايي در پرداخت دين، ارتكاب جرم و يا در جريان يورش‌ ها و غارت ‌ها به زور به بردگي كشيده مي ‌شدند.

وی اضافه نمود: در چنين محيطي قوانين حكيمانه اسلام با سياست تدريجي تحديد راه‌ هاي برد‌ه گيري و حركت به سوي لغو كامل آن عرضه گرديد. آيات قرآن كريم از همان ابتدا نزول در مكه به تبيين احكام خاص درباره بردگان و تشويق و تحريض مسلمانان به آزاد‌سازي آنان اختصاص يافت. آيات 11 تا 13 از سوره بلد كه از سوره‌ هاي دوران مكه مي ‌باشد، آزاد كردن يك برده را به عبور آدمي از گردنه‌ هاي سخت تشبيه نموده و آن را ستوده است.

«فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ (11) وَ مَا أَدْرَئكَ مَا الْعَقَبَةُ (12) فَكُّ رَقَبَةٍ» (13) پس شتابان و با شدت به آن گردنه سخت وارد نشد (11) و تو چه مى‏ دانى آن گردنه سخت چيست؟ (12) آزاد كردن برده (13)

تحديد راه‌ هاي برده ‌گيري

استاد ناصر ابراهیمی خاطرنشان کرد: نخستين حركت اسلام، مسدود ساختن راه ‌هاي برده‌ گيري و انحصار آن به تنها موردي بود كه در آن شرايط، گريزي از آن نبود و آن مورد مربوط به اسيران جنگي بود كه البته با حفظ شرايط و مقررات خاص، آن را پذيرفت. (آيت الله مصباح يزدي، دين و آزادي، مركز مطالعات و پژوهش‌ هاي حوزه علميه قم، 1381، ص 49)

وی افزود: وظيفه اوليه مسلمانان در برخورد با اسيران جنگي آزاد ساختن آنان با اخذ تاوان و يا حتي بدون آن بود. امّا چنان چه در مواردي آزادسازي اسراي جنگي بنا به مصالحي ممكن نبود، در آن صورت اسلام تحت شرايط خاصي به برده گرفتن آنان رضايت مي‌ داد. زيرا به جاي آن كه اسيران را در اردوگاه ‌ها به كارهاي اجباري وادارند و يا در محيطي دور از اجتماع به نام زندان محبوس سازند، بهترين شيوه آن بود تا آنان را بين مسلمانان تقسيم نموده و تحت ضوابط و مقررات معيني در كنار خانواده‌ هاي مسلمانان زندگي كنند؛ با اين شيوه هم بستر تربيتي خوبي براي آشنايي آنها با معارف و فرهنگ اسلامي فراهم مي ‌شد و هم به تدريج زمينة آزادي چنين اسيراني به صورت‌ هاي گوناگوني مهيا مي‌ گشت.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: به ناچار در شرايطي كه امكان نگهداري شايسته و مراقبت و تربيت اسراي جنگي در مكاني به نام زندان وجود نداشت و از طرفي آزادسازي آنان نيز به مصلحت جامعه اسلامي نبود، تقسيم آنان بين خانواده ‌هاي مسلمان با سفارش به رفتاري شايسته و انساني با آنان، در روندي كه در نهايت به آزادي آنان مي ‌انجاميد، بهترين گزينه ممكن به حساب مي‌ آمد.

وی افزود: روزگاري كه در عربستان و ديگر مناطق جهان و به خصوص کشورهاي اروپايي با وحشيانه‌ ترين شيوه‌ ها اسيران را مورد آزار و شكنجه قرار مي‌ دادند، قرآن كريم مسلمانان را به لزوم رفتاري انساني با اسيران امر فرمود، شكنجة اسيران ممنوع شد، از به فحشاء كشاندن زنان اسير جلوگيري به عمل آمد و... .

«وَ لْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يجِدُونَ نِكاَحًا حَتىَ‏ يُغْنِيهُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ  وَ الَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ فَكاَتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيرًا  وَ ءَاتُوهُم مِّن مَّالِ اللَّهِ الَّذِى ءَاتَئكُمْ  وَ لَا تُكْرِهُواْ فَتَيَاتِكُمْ عَلىَ الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تحَصُّنًا لِّتَبْتَغُواْ عَرَضَ الحَيَوةِ الدُّنْيَا  وَ مَن يُكْرِههُّنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِن بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَّحِيمٌ» و كسانى كه [وسيله‏] ازدواجى نمى ‏يابند، بايد پاكدامنى پيشه كنند تا خدا آنان را از فضل خود توانگرشان سازد. و كسانى از بردگانتان كه درخواست نوشتن قرارداد [براى فعاليت اقتصادى و پرداخت مبلغى به مالك خود براى آزاد شدن‏] دارند، اگر در آنان [براى عقد اين قرارداد] شايستگى سراغ داريد با آنان قرارداد ببنديد، و چيزى از مال خدا را كه به شما عطا كرده است به آنان بدهيد، و كنيزان خود را كه مى ‏خواهند پاكدامن باشند، براى به دست آوردن متاع ناچيز و زودگذر زندگى دنيا به زنا وادار مكنيد، و هر كه آنان را وادار [به زنا] كند، به يقين خدا پس از مجبور شدنشان [نسبت به آنان‏] بسيار آمرزنده و مهربان است. (نور: 33)

استاد ناصر ابراهیمی خاطرنشان کرد: در عين حال اسلام با وضع قوانين مختلف مثل قانون استيلاد، مكاتبه و آزاد‌سازي بندگان به عنوان كفارة برخي گناهان و غيره، راه را براي آزاد ساختن تدريجي آنان هموار ساخت.

وی افزود: منظور از «استيلاد» آن است كه اگر زني مملوك، از مولاي خود صاحب فرزندي مي‌ شد، پس از وفات مولي، آن زن بلافاصله آزاد مي ‌گرديد.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: «مكاتبه» قانوني است كه مطابق آن، هر بنده ‌اي مي‌توانست با مالك خود قراردادي منعقد ساخته و به موجب آن در برابر مبلغي كه به تدريج به مولايش مي‌پردازد خويشتن را آزاد سازد.

وی اضافه نمود: آيه 32 از سوره نور به تشريح همين مسأله پرداخته است:

«وَ أَنكِحُواْ الْأَيَامَى‏ مِنكمْ وَ الصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكمْ وَ إِمَائكُمْ  إِن يَكُونُواْ فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ  وَ اللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ» [مردان و زنان‏] بى‏ همسرتان و غلامان و كنيزان شايسته خود را همسر دهيد اگر تهيدست‏ اند، خدا آنان را از فضل خود بى‏ نياز مى‏ كند و خدا بسيار عطا كننده و داناست.  (نور: 32)

استاد ابراهیمی خاطرنشان کرد: از سوي ديگر بايد به اين نكته نيز توجه داشت كه از ديدگاه اسلام بنده يا آزاد بودن به عنوان ملاك نقصان يا برتري شمرده نمي‌ شود. هر چند سعي اسلام آن بود تا به طرق مختلف بردگان را از راه ‌هاي گوناگون از قيد اسارت رهايي بخشد، امّا در همان مدت اسارت و بندگي نيز مسلمانان حق نداشتند آنان را به صرف بنده بودن از خود پست‌ تر دانسته و يا مورد اهانت و تحقير قرار دهند.

وی افزود: بندگاني كه گاه در ظاهر تحت عنوان غلام يا كنيز پيامبر و ائمه عليهم السلام قرار مي‌ گرفتند، در واقع عضوي از اعضاي خانواده آنان تلقّي شده و هيچ تفاوتي با ساير آزادگان اهل منزل حتي به لحاظ كار و فعاليت نداشتند و در واقع صرفاً در ظاهر تحت عنوان كنيز يا غلام قرار مي‌ گرفتند. اين وضعيت به گونه ‌اي بود كه حتي وقتي آن بزرگواران تصميم به آزاد ساختن آنان مي ‌گرفتند، آن بردگان غالباً از پذيرش آن اكراه داشتند.

نتيجه گيري:

استاد ناصر ابراهیمی خاطرنشان کرد: آن چه در جمع‌ بندي از مطالب فوق مي‌ توان گفت اين است كه برده ‌داري در تمام مذاهب و اقوام گوناگون گذشته امري متعارف و معمول بوده است، به طوري كه انسان ‌هاي آزاد را به طرق مختلف به بردگي كشانده و آنان را از بسياري مواهب الهي محروم مي ‌ساختند.

وی اضافه نمود: قطعا روح اسلام با چنين چيزي سازگار نبوده است. اسلام تنها آن بخشي از اين قانون متعارف را امضاء نمود كه در يك فرايند ناگزير جنگي عده ‌اي به اسارت در مي‌ آمدند. در وضعيتي كه شرايط آزادسازي همه اسيران فراهم نبود، بهترين شيوه به جاي محبوس ساختن آنان اين بود كه اسلام اجازه دهد اسيران جنگي در ميان خانه ‌هاي مسلمانان تقسيم گردند تا مدتي به صورت برادرانه و كاملاً انساني با مسلمانان زندگي كنند و سپس بر طبق قوانين مختلف در اسلام به تدريج زمينه آزاد‌سازي آنان فراهم گردد. غلام و كنيزاني نيز كه در اختيار مسلمانان يا رسول الله و ائمه اطهار قرار داشتند از اين قسم بودند بردگان و اسيراني كه هيچ گاه اين وضعيت نمي ‌توانست آزادي روحي و كرامت انساني و ذاتي آنان را به اسارت در آورد؛ ولي با اين وجود اسلام با تدوين قوانين مختلف راه آزادي كامل آنان را نيز به تدريج فراهم ساخت.