به مناسبت آغاز سال تحصیلی حوزه های علمیه استاد سید علی اصغر صفویان از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار نشست دوره ای اساتید به بیان نقطه نظرات و دیدگاه خود در خصوص حوزه و مشکلات آن پرداخت.

/270/260/20/

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: در ابتدا تشکر میکنم از شما که این فرصت را در اختیار بنده گذاشتید. تلاش می کنم نقدها و نظراتم را در بررسی و واکاوی عملکرد و برنامه ها در سه بخش بیان کنم.

بخش اول: نقدهایی در سطح کلان مدیریتی

استاد صفویان در ادامه بیان کرد: حوزه علمیه امروز را نمی توان مانند صد سال پیش و زمان حاج عبدالکریم حائری اداره کرد. در آن زمان به جهت محدود بودن، اگر کسی از شهرستان می آمد، اعاظم حوزه به استقبالش می آمدند و ارتباط استاد و شاگرد بسیار قوی بود؛ اما امروز با شرایط زمانی و تعداد طلاب و محصلین، نیاز به مدیریت کلان منضبط، کارآمد و قوی وجود دارد. ولی آنچه که از دور مشاهده می کنیم، تقریبا در تمام بخش ها ضعف های زیادی وجود دارد. برنامه ها و وضع قوانین باید در راستای حفظ و تقویت ارزش های مشعشع حوزه باشد.

وی افزود: علم را برای علم خواستن و طلب کردن، وظیفه شناسی، تقوا، سنت مباحثه، از ارزش های گرانقیمت حوزه ی ما بود.  سؤالی که مطرح است، این است که آیا قوانین موضوعه این ارزش ها را حفظ و تقویت کرده است؟ متأسفانه جواب تا حدی منفی است. چند درصد طلاب مباحثه می کنند؟ چه کردیم برای حفظ این ارزش ها و تقویت آنها. ممتازینی که نمره خوب می آوردند، تشویق می شوند. آیا طلاب وظیفه شناسی که در طول سال، یک غیبت هم نکرده اند و درس را هم مباحثه و مطالعه کرده اند؛ آیا تشویق می شوند؟ ما نشنیدیم. در حالی که باید این گونه افراد تشویق بشوند. ممکن است کسی استعداد خوبی داشته باشد یا مهارت در پاسخ به سؤالات داشته باشد و در نمره ممتاز شود. ولی لزوما این طلبه، طلبه موفقی نیست.

استاد صفویان تأکید کرد: تدوین برنامه و وضع قوانین، نیاز دارد به افرادی که اولا خود، تجربه لازم و کافی و قوت علمی و حوزوی داشته باشند؛ ثانیا کارشناس و متخصص در برنامه ریزی باشند؛ و صرف وجود استاد مجرب در رأس امور کافی نیست. همه مراکز بزرگ مدیریتی و آموزشی از متخصصین برنامه ریزی استفاده می کنند. و من فکر می کنم در این بخش، تصمیمات، کارشناسی نمی شود و یا کم می شود.

وی اضافه نمود: نکته دیگر آن است که گاهی دیده می شود قوانین حوزه بعضا به صورت بروکراتیک و دیوان سالار و بی ثمر شده است. روز اول شروع درس، برای شهریه یا امور دیگر، برگه دست طلبه می دهید که استاد، حضور مستمر را در درس تأیید کند، این کار چه معنایی می تواند داشته باشد؟!

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: نکته دیگر در این بخش آن است که من فکر می کنم حوزه علمیه مبتلا به سیاست زدگی است؛ قبول داریم که باید عالم به زمان بود. و نباید حوزه بی تفاوت به حوادث و اتفاقات جانبی باشد؛ چنانچه علمای سلف اینگونه بودند و در مقابله با معاهدات ننگین بی تفاوت نبودند؛ خوب هم عمل کردند؛ و یا از باب «النصیحة لأئمة المسلمین» مکاتبات و سفارشاتی هم می کردند؛ اما آنچه امروز مشهود است، طلبه ی سال اولی، بیش از صرف وقت و تمرکز روی دروس، فکرش مشغول به سیاست است و سیاست بازان و باندهای قدرت هم مشغول کار خودشان هستند و سوء استفاده می کنند.

وی افزود: نکته دیگر آن است که استقلال حوزه صدمه دیده است. حوزه باید توسط مراجع عظام و خود حوزویان اداره شود. زمانی حوزه تماما توسط مردم از جهت مالی اداره می شد؛ اکنون به نام حوزه میلیاردها تومان از دولت کمک گرفته می شود و این توهم برای مردم ایجاد شده که خرج حوزه را حکومت می دهد و حتی پرداخت خمس با تردید مواجه شده است. ای کاش حال که ردیف بودجه ها را رسانه ای می کنند، لااقل رسانه ای کنند که کجا خرج می شود و جزئیات را هم بگویند. بگویند مؤسساتی هستند که پروژه های دولتی و حکومتی را تحقیق می کنند و کارگزار هستند؛ بلکه گاهی با ثمن بخس نتیجه زحمت ها را به دولت ارائه می دهند.

استاد صفویان خاطرنشان کرد: نکته دیگر تحول در حوزه است، که امروزه نقل مجالس است.قبول داریم که نقدهایی در درسی نبودن یا منسوخ بودن بعض روشها یا مبانی وجود دارد و در مواردی نیازمند تغییر و تحول هستیم ولی نباید به اسم تحول میراث علمی و ماندگار سلف را ضایع کنیم و جایگزین خوبی هم ارائه ندهیم در خصوص کتب درسی، بنده به عنوان کسی که از شرح امثله تا کفایه تمام کتب درسی حوزه را تدریس کردم نظرات خاص در هر بخش دارم که اینجا مناسب نیست بیان کنم ولی نباید جایگزین دستوری و بخشنامه ای باشد و جمعی کتابی را با اشکالات فراوان تدوین کنند و هیچکس هم مسئولیت اشکالات را به عهده نگیرد و با دستورالعمل و وضع مشوق های مختلف به حوزه تحمیل کنیم

وی افزود: طرفداران تحول باید زحمت تدوین کتاب را متقبل بشوند اگر قوت لازم را داشت خودش در حوزه جا باز میکند مثل اصول فقه مرحوم مظفر ره و حلقات شهید صدر ره گر چه اشکالی که مطرح است کتاب هایی که جایگزین کتب سنتی شده اند مگر به روش جدید تدریس میشود؟! مثلا مطول و مختصر را حذف کردید بجای آن تلخیص جواهر البلاغه را گذاشتید که فقط فهرست بلاغت خوانده میشود و آنهم باز روش تدریس، سنتی است یعنی  کتابی که برای دانشگاه و روش جدید تدوین شده با تمرین و تدریب ولی به شکل سنتی و قدیم تدریس ، خوانده میشود

بخش دوم: نظراتی در رابطه با بخش های مختلف مدیریتی

استاد صفویان در بخش دیگری از گفتگو با خبرنگار نشست دوره ای اساتید به بیان دیدگاه هایشان در مورد بخش های مختلف مدیریتی پرداخت.

اخلاق

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: به صراحت می گوییم که در حوزه، اخلاق رو به افول و سستی است. باید به اخلاق خیلی بیشتر توجه بشود. اگر اخلاق از حوزه گرفته بشود، از حوزه چیزی باقی نمی ماند. اخلاق در طلبگی اصل اولی است. نیاز به معاونت تهذیب کارآمد داریم. اساتید متخلق که بعضا خانه نشین هستند را به کار بگیرید و در مدارس استفاده کنید. باید تذکر بدهیم که در جذب اساتید همه دروس باید به این اصل مهم توجه بشود. مع الأسف در مدارس و جاهایی که استاد توسط مدیریت تعیین می شود، نه اهتمام لازم به کیفیت علمی و توان علمی است و نه اهتمام لازم به  تأثیر بخشی استاد در اخلاق می شود.

امتحانات

استاد صفویان خاطرنشان کرد: امتحانات، یکی از مهمترین فیلترهایی است که اگر به خوبی اجرا بشود، تضمین کننده کیفیت درسی حوزه خواهد بود؛ حتی اگر حضور و غیابی هم نباشد. اما الآن امتحانات کتبی و شفاهی نه به شکل قدیم است و نه فنی و امروزی. شنیدم یکی از بزرگان، چند ورقه امتحانی حوزه علمیه قم را به صورت گزینشی مشاهده فرمودند و فرموده باشند معلوم است هم طلبه ها ضعیف هستند و هم اساتید و ممتحنین.

وی افزود: نمی دانم چقدر این استناد درست است؛ ولی مضمونش را قبول دارم. وقتی ما که در وسط میدان هستیم، می بینیم که بعضا نمونه سؤال مورد مطالعه قرار می گیرد و افراد ضعیف، نمره خوب می آورند، دلیل روشنی است که امتحانات، استاندارد لازم را ندارند. امتحان باید نمایشگر فهم ممتحن از کتاب و مورد امتحان باشد. امتحان لمعه با امتحان احکام و رساله باید فرق داشته باشند. کسی که سؤال را به گونه ای طرح می کند که امتحان دهنده با خواندن رساله فارسی هم ازعهده ی امتحان بر بیاید، این امتحان اشکال دارد.اگر امتحان سیوطی است، باید به گونه ای طرح سؤال شود که هدایه خوان از پاسخ آن بر نیایند.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: قبول کنیم طراحی سؤالات برای نظم جدید حوزه مشکل دارد. طرح سؤال تستی به شکل امروزی که در امتحانات لحاظ می شود و حتی بدون نمره منفی، علمی نیست. سؤالات همین لمعه را که در کنکور ارشد فقه و مبانی حقوق مطرح می شود را ببینید که چگونه است. اگر از پایه اول این دقت ها صورت بگیرد، قطعا طلبه تلاش و دقت و مباحثه می کند. متأسفانه با اطلاعی که دارم، تصحیح اوارق هم دلسوزانه و با دقت نیست. یکی از اساتید مصحح می گفتند هر چه نمره بیشتری بدهیم، هم مدیریت راضی است و هم طلاب راضی هستند و هیچ کس شاکی نیست. آیا حوزه ای که باید وظیفه محور باشد، اینگونه است؟

آموزش

استاد صفویان خاطرنشان کرد: در بخش آموزش چند نکته رئیسی لازم است تا بیان شود. تعطیلات حوزه زیاد است. در دنیا هر روزه اتفاقاتی پیش می آید. لازم نیست حوزه اعتراضات خود را با تعطیلی دروس ابراز کند. مرحوم آیت الله العظمی بروجردی رضوان الله علیه تلگراف تخریب قبور بقیع را وسط درس دریافت نمود. گریه کردند و درس را ادامه دادند و فرمودند وظیفه دیگری نداریم. گاهی می شود تجمع های اعتراضی در ساعات غیر درسی برگزار بشود. چه اشکالی دارد که بعد از نماز ظهر یا پنجشنبه ها باشند. حتی دانشگاه ها هم همین طور هستند. نباید گذاشت افراد غیر مرتبط یا مرتبطی که متأثر از خارج حوزه هستند، دروس را به تعطیلی بکشانند. حتی در میلاد ائمه علیهم السلام لازم نیست تعطیل شوند.

وی افزود: سامانه انتخاب واحد منظم و معقول نیست. چه مرکز آموزشی یک ماه یا بیشتر بعد از شروع دروس سامانه ثبت درس باز است. همه جا، چند روز قبل از شروع درس، انتخاب واحد انجام می شود؛ بعد از سه یا چند هفته یک یا دو روز، فرصت حذف و اضافه می دهند. ما روش خوب خودمان و علمای سلف را که وظیفه محوری بود، کنار گذاشتیم. روش دیگران و دانشگاه را که حضور و غیاب و ترم و واحد بود، گرفتیم؛ همین را هم خوب اجرا نمی کنیم؛ اصلش را گرفتیم؛ لوازمش را رها کردیم.

مالی و معیشت حوزه

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: همه می دانیم که امروز طلاب و اساتید با مشکلات مالی بسیار زندگی می گذرانند. باید به صورت جدی مراجع عظام حفظهم الله و مدیریت حوزه فکری بکند. طلبه ای که پاره وقت درس می خواند، به جایی نمی رسد. وقتی طلبه باید برود اسنپ کار کند و یا در رستوران ها ظرف بشوید و یا گچ کاری و نقاشی کند، بعد، شرکت در درس داشته باشد، نباید توقعی برای تلاش و فهم طلبه داشت؛ به ناچار، ریش هر کسی متأسفانه به جایی بند شده است. اگر جلوی ریخت و پاش ها گرفته شود و هر روز توسعه های غیر ضرور داده نشود، بخشی از مشکلات کم می شود. در هر کوچه ای مؤسسه ای زده می شود و از جاهای مختلف کمک گرفته می شود، و به اسم حوزه این کار انجام می شود؛ و بیشتر آنها، خروجی مفید چندانی نداشته اند. شهید اول رضوان الله تعالی علیه، شهید ثانی رضوان الله تعالی علیه به تنهایی تألیفات گرانبهایی داشتند؛ آیا این مؤسسات به این همه مخارج چنین تألیفاتی داشته اند؟

بخش سوم: توصیه هایی به طلاب عزیز

استاد صفویان خاطرنشان کرد: عزیزان ،شما به برنامه ها و پاس کردن دروس، قانع نشوید. اگر همین شکل موجود هم خوب خوانده بشود، تا حدی مفید است. مواظب اتلاف وقت ها باشید. هر رشته حوزوی را که علاقه مند هستید و می خواهید ادامه بدهید، حتی برای امام جماعت مسجد، 10 پایه حوزه را خوب بخوانید.  استاد خوب انتخاب کنید و سعی کنید محدوده های باقی مانده را در تعطیلات بخوانید. قبول داریم که مشکلات معیشتی زیاد است؛ اما باید به سیره علمای سلف اقتدا کنیم.

وی افزود: مرحوم محقق کاظمی رضوان الله تعالی علیه که مرحوم شیخ علیه الرحمه از ایشان در رسائل زیاد نام می برند، در کاظمین با زن و بچه در یک اتاق زندگی می کرد. نقل می کنند که میرزای قمی وقتی به نجف سفر نمود، به دیدار محقق کاظمی در کاظمین رفتند که با ایشان رفاقتی از قبل داشتند. وقتی مهمان محقق کاظمی بودند، صدای بی قراری بچه ای را شنیدند. وقتی میرزا از احوال بچه جویا شد، محقق کاظمی فرمودند: ما یک اتاق بیشتر نداریم؛ وقتی شما تشریف آوردید، زوجه و طفل من بیرون رفتند و الآن در آفتاب هستند؛ سبب گریه بچه گرمای هوا است. وقتی میرزا به ایران برگشتند، قصه را برای فتحعلی شاه تعریف کرد. به فتحعلی شاه گفتند دیدار این عالم بزرگ و زاهد بزرگترین هدیه من از عراق بود. پادشاه دستور داد نماینده اش در کاظمین با مقدار زیادی هدیه به خانه محقق کاظمی برود. وقتی نماینده فتحعلی شاه در زد و محقق کاظمی در را باز کردند و سخن نماینده را شنیدند، گفتند ما نیازی به کمک پادشاه نداریم. بعد شروع به گریه کردند که «خدایا من چه گناهی کردم که اسمم پیش ظالمین برده شده است؟»

استاد سید علی اصغر صفویان خاطرنشان کرد: الگوی ما طلبه ها این بزرگان هستند؛ امیدوارم همه ما موفق باشیم در تحصیل رضایت الهی و پاسدار خوبی برای مذهب و دین باشیم. به نظر می رسد که در حوزه وظیفه اصلی خود را کمتر مورد توجه قرار می دهیم و به مسائل فرعی بیشتر توجه می کنیم؛ وظیفه اصلی حوزه های علمیه، تفقه دین و تبلیغ مذهب و دین است. در این جهت اگر انتقادی باشد، انتقاد را می پذیریم. اما قرار نیست که در هر بخش، همانند پزشکی و روان شناسی حلال مشکل باشیم. من زیبنده نمی دانم که یک طلبه دوربین فیلمبرداری به دست بگیرد و فیلم بسازد؛ اگر چه ممکن است مردم از این کار خوششان بیاید، اما زیبنده طلبه حوزه نیست . امروزه شبهات  فراوانی در اعتقادات  در تاریخ، در احکام و در سایر مسائل مطرح می کنند. و کسی نیست که پاسخ بدهد و یا بگوییم اقلا اهتمام لازم نیست.طلبه و روحانی که پزشک می شود، به نظر من وظیفه اصلی خودش رو رها کرده  یا دست کم گرفته است؛ این چه افتخاری است که روحانی و معمم وقتش را صرف سگ های ولگرد کند و دست نوازش به سر و روی سگ بکشد؛ هر چند جامعه برایش هورا بکشند.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: اگر درس های سطوح تا پایه دهم به خوبی خوانده شود، قدرت تحلیلی  خوبی به طلبه می دهد که بتواند شبهه را درک کند و پاسخ آن را بیان نماید. اما معتقد هستم که درس ها به خوبی خوانده نمی شود. اگر کسی از اول تا آخر لمعه را به دقت و خوب بخواند، می تواند جوابگوی بسیاری از مشکلات فقهی و احکام مبتلا به باشد. تا در فقه متداول و سنتی کارآمد نشدیم، نمی توانیم در مسائل جدید با پیچیدگی های بیشتر آن، حل مشکل داشته باشیم و کارآمد باشیم. اگر این نکته مورد توجه قرار نگیرد، ممکن است که حتی دین به انحراف کشیده شود. البته باید توجه داشته باشیم که فقه سنتی به خوبی معرفی نشده است؛ به عنوان مثال، علامه حلی اعلی الله مقامه در مورد حکم پیوند سر به بدن صحبت کرده است؛ و هنوز که هنوز است، این بحث، در دنیا مطرح نشده است؛ اما فقهای قدیم ما به آن توجه کرده اند. باید مباحث فقه قدیم را که به پاسخ نیازهای امروزی پرداخته است، برجسته سازی نماییم. نباید منفعلانه به حل مشکلات روز بپردازیم. استادی که تازه درس خارج را شروع کرده است، اگر به بیان مسائل مستحدثه بپردازد، من به این رویه بدبین هستم. البته بیشتر نگرانی من بابت آن است که متاسفانه پایه ی علمی طلبه ها ضعیف است و در این دروس شرکت می کنند و نمی توانند به چالش بکشانند .

و اللهم وفقنا لما تحب و ترضی