به مناسبت 24 ذی القعده، و سالگرد ارتحال یکی از مشاهیر برجسته حوزه های علمیه، یعنی «شریف العلماء مازندرانی» استاد ناصر ابراهیمی از اساتید حوزه علمیه قم به معرفی این عالم برجسته پرداخت.

/270/260/20/

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: محمد شریف بن حسن‌ علی آملی مازندرانی حائری (متوفای ۱۲۴۵ ق)، مشهور به شریف العلماء مازندرانی، از علمای شیعه در قرن سیزدهم هجری قمری بود. وی در حوزه علمیه کربلا تحصیل کرده و از علمایی چون سید علی طباطبایی، سید محمد مجاهد، میرزای قمی، سید صدرالدین محمد جبل عاملی بهره برده است. از او آثار مکتوب جز یک رساله باقی نمانده و بر این باور بود که تربیت شاگردان نخبه، خیلی مهمتر از تالیف کتاب است؛ از این رو آرای علمی او را می ‌توان در آثار شاگردانش یافت.

وی افزود: او را از بنیانگذاران علم اصول و جامع معقول و منقول دانسته ‌اند. حافظه قوی، دقت ‌نظر و سرعت انتقال او در مناظرات، قوت بیان و زیبایی سخن و مهارت در علم جدل را از ویژگی‌های شریف العالماء برشمرده‌ اند. وی بر اثر مرض طاعون در کربلا درگذشت و همان‌جا دفن شد.

استاد ابراهیمی اضافه نمود: محمد شریف در شهر مقدس کربلای معلی متولد شد و پدرش شیخ حسن علی آملی مازندرانی از نیکان روزگار بود. از آنجا که در سال ۱۲۴۵ ق و در دهه پنجم عمر درگذشت، می ‌توان حدس زد که در اواخر قرن دوازدهم به دنیا آمده باشد.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: محمد شریف برای تکمیل تحصیلات به همراه پدر به شهرهای ایران مسافرت کرد. او در هر شهر یک ماه توقف می‌ کرد و در پی استاد و کتاب و مدارس علمیه بر می‌ آمد تا اینکه به مشهد مقدس رسید و بعد از زیارت حضرت رضا (علیه‌ السّلام ) به کربلا مراجعت کرد. او دوباره در جلسه درس استادش سید علی صاحب ریاض حاضر شد، اما احساس کرد که حاصل زیادی برایش ندارد. در همان زمان به مطالعه و مباحثه و تشکیل جلسات درس همت گمارد و از کلاس درسش استقبال شایانی به عمل آمد و دهها تن بر گردش حلقه زدند. اکثر دوران تحصیل میرزا در حوزه علمیه کربلا که در آن عصر کانون توجه عالمان دین و فقیهان ممتاز بود، گذشت.

وی اضافه نمود: شریف العلماء نزد بزرگان برجسته‌ ای در حوزه کربلا تحصیل کرد. برخی از آن مشاهیر عبارتند از:

۱ - سید علی طباطبایی: وی نویسنده ریاض المسائل است. شریف العلماء بیش از نه سال از این عالم فرزانه بهره برد و به حد اجتهاد رسید.

۲-  سید محمد مجاهد پسر سید علی طباطبایی: وی نویسنده مناهل است.

۳-  میرزا ابوالقاسم بن محمدحسن قمی، معروف به میرزای قمی ۱۱۵۱-۱۲۳۱

۴-  سیدصدرالدین محمد جبل عاملی: فرزند سید صدرالدین موسوی عاملی: وی بارها به شریف العلماء توصیه می‌ کرد بیشتر در فقه تعمق و تدبر کند و از تعمق در اصول فقه بپرهیزد.

وی اضافه نمود: این استاد نامدار حوزه‌ های علمیه چنان به اقوال و نظرات فقهای شیعه تسلط داشت که روزی بعد از جلسه مباحثه، صاحب جواهر شاگرد ممتاز او گفت: سبحان الله استاد ما سید صدرالدین چنان بر اقوال و اختلاف انظار تسلط دارد که گویا با تمام طبقات آنان نشسته، بحث کرده و مذاق فقهی و مسلک اصولی آنان را به دست آورده است. به خدا سوگند این یکی از امور شگفت ‌آور است و با وجود ایشان ما هم خود را در ردیف فقیهان می‌ دانیم.

استاد ابراهیمی خاطرنشان کرد: شریف العلماء عالمی هوشمند و دارای حافظه قوی و دقت‌ نظر و سرعت انتقال بود. در مناظره از قوت بیان و زیبایی سخن برخوردار بود و با هر کس مباحثه یا مناظره داشت، به‌طور قطع بر او غلبه می‌کرد و در علم جدل مهارتی کامل داشت. شیوه درسی او به این صورت بود که بعد از تدریس یکی از شاگردان ممتاز خود را مأمور می ‌کرد همان درس را بار دیگر تقریر کند تا اگر ابهامی بود، رفع گردد. بعد شاگردانش را در گروه‌ های پنجاه نفره و صد نفره تقسیم می‌ کرد تا در یک شبانه ‌روز همان درس را بحث و تحریر کنند. به دید و بازدید علاقه زیادی نداشت و معمولا از تشریفات ویژه علمایی خودداری می ‌کرد. هنگامی که مسئله‌ ای از وی سؤال می ‌شد، نه تنها به پاسخ مسئله فقهی تسلط کامل داشت، بلکه مسائل مرتبط با موضوع را هم در صورت لزوم بیان می ‌کرد.

وی افزود: شریف العلماء بر خلاف سایر عالمان و دانشمندان اثری مکتوب از خود بر جای نگذاشت؛ جز یک رساله در موضوع «مبحث امر الآمر مع علمه بانتفاء شرطه» که از مباحث علم اصول فقه است. بر این باور بود که تربیت شاگردان نخبه خیلی مهمتر از تألیف کتاب است، زیرا آفریدن آثاری ارزشمند توسط محققان فرزانه حاصل زحمات اساتید آنان است. او در پاسخ یکی از شاگردانش می ‌گفت: «وظیفه من تربیت طلاب و تعلیم متعلمین است و آنچه شما شاگردان تالیف می ‌نمایید، در حقیقت زحمات مرا به بار نشانده ‌اید». معروف است که یکی از شاگردانش به نام شیخ علی در جلسه درس می ‌گفت: شریف العلماء در ضوابط چنین می ‌گوید. ضوابط الاصول تألیف یکی از شاگردان شریف العلماء است. هدف ایشان از این سخن این بود که تألیفات شاگردان در حقیقت مملو از نظرات و افکار اساتید است.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: آن استاد دو نوع درس داشت، یکی عمومی بود و دیگری درس تخصصی برای شاگردان فاضل. شیخ محمدحسن آل یاسین از شاگردان ممتاز وی در خاطراتش می ‌گوید: «ما به درس اصول آن بزرگ مرد در مدرسه حسن خان حضور می‌ یافتیم. در آنجا مقابل کرسی درس ایشان بیش از هزار نفر زانو می ‌زدند که صدها نفر از آنان از عالمان کامل همانند شیخ مرتضی و فاضل دربندی که او را افتخار تمام علمای گذشته و برتر از آنان می‌ دانستند، نشسته بودند.»

وی اضافه نمود: گرچه شریف العلماء نظریات خود را در قالب اثری مستقل ارائه نکرد، اندیشه ‌های فقهی و اصولی وی را می ‌توان در لابه لای آثار شاگردانش مشاهده کرد. علماء فقه در بحث معاملات مسئله بیع فضولی مطرح می‌ کنند و اینکه آیا چنین معامله‌ ای صحیح و شرعی است یا نه؟ آنان در ضمن این بحث به نظر مشهور شریف العلماء هم توجه می‌ کنند و بحث بدون طرح نظر او را ناقص می ‌دانند. شیخ مرتضی انصاری در کتاب ارزشمند مکاسب در ذیل بحث عقد فضولی و کاشف یا ناقل بودن اجازه مالک اصلی (که بعد از عقد صادر می‌ شود) نظر استادش شریف العلماء را با عنوان «کشف حکمی» طرح می ‌کند.  نظریه دیگری از ایشان در کتاب مجمع الرسائل آمده است. صاحب جواهر در این رساله می‌ نویسد: تقلید میت حتی تقلید ابتدائی آن اگر اعلم و اتقی باشد، جایز است. این رؤی توسط شاگردان شریف العلماء همانند صاحب ضوابط عنوان شده که با توجه به برخی از مبانی وی از استادش شریف العلماء گرفته است.

استاد ناصرابراهیمی خاطرنشان کرد: شریف العلما در مقام تدریس گوی سبقت را از همگان ربوده بود. وی صدها مجتهد مسلم و دانشمند برجسته تربیت کرد. در اینجا به برخی از آنان اشاره می‌ کنیم:

۷.۱ - سید ابراهیم قزوینی؛ سید ابراهیم قزوینی (نویسنده ضوابط الاصول): وی در سال ۱۲۶۴ از دنیا رفت. پدرش از اهالی خمین بود. سید ابراهیم بعد از شریف العلماء مدتی کرسی تدریس استادش را اداره کرد و ۷۰۰ تا ۸۰۰ شاگرد مبرز داشت.

۷.۲ – آخوند ملا اسماعیل یزدی

۷.۳ - ملا آقای دربندی «فاضل دربندی»: او فقیهی اصول، متکلمی محقق و در علوم معقول و منقول مهارت تمام داشت. در فتنه بابیه در کربلا مجروح شد و خود را به تهران رساند. ناصرالدین شاه و مردم از علم و دانش و سخنرانی‌های پرشور وی استقبال کردند. منبرها و روضه‌ هایش معروف است. در روز عاشورا با حرارت خاصی مقتل امام حسین (علیه‌السلام) را می‌ خواند و به شدت عزاداری می ‌کرد و مردم عزادار از منبرهای وی استقبال شایانی می ‌کردند. برخی از آثار فاضل دربندی عبارت است از: خزائن الاصول، عناوین الادله در علم اصول، خزائن الاحکام، شرح منظومه بحرالعلوم، القوامیس، القواعد در رجال، جوهر الصناعه در اسطرلاب، الفن الاعلی در علم کلام و از همه مشهورتر کتاب اکسیر العبادات فی اسرار الشهادات (اسرار الشهادة) است.

۷.۴ - سعید العلماء بارفروش مازندرانی: هنگامی که شیخ انصاری توسط صاحب جواهر به عنوان مرجع اعلم شیعیان معرفی شد و او را به جانشینی خود برگزید، شیخ انصاری به سعید العلماء پیام فرستاد که «وقتی ما با هم در حوزه کربلا به درس شریف العلماء می ‌رفتیم، تو از من عالم ‌تر و فهیم ‌تر بودی، الآن تو برای پذیرش جانشینی صاحب جواهر برای مرجعیت شیعیان از من شایسته تری!» سعید العلماء در پاسخ شیخ انصاری پیام داد: «حرف تو صحیح است، اما تو در این مدت مشغول به درس و تدریس و مباحثه بوده ‌ای، ولی من به حل مسائل اجتماعی و معنوی مردم اشتغال داشتم و از درس و مسائل علمی دور افتاده ‌ام، پس تو برای مرجعیت اولویت داری.»

۷.۵ - سیدمحمدشفیع جاپلقی بروجردی: او نویسنده کتاب‌های ارزشمند روضة البهیه، مناهج الاحکام، مرشد العوام و القواعد الشریفه است؛ که در سال ۱۲۸۰ از دنیا رفت. آقا محمدشفیع از اساتید دیگری همچون سید محمدباقر شفتی، ملا احمد نراقی و آقا سید محمد و آقا سید مهدی فرزندان آسید علی صاحب ریاض نیز بهره برد.

۷.۶ - شیخ مرتضی انصاری: شیخ اعظم در چهار سالی که در حوزه کربلا حضور داشت، از محضر شریف العلماء کمال بهره را برد. همچنین در سفر دوم خود به عتبات عالیات که به دنبال اساتید فن در شهرهای مختلف سیر کرده بود، آموختنی‌ های لازم را به ‌گونه شایسته از محضر استاد فراگرفت. شیخ انصاری اندیشه‌ های این استاد را در مکاسب و رسائل نقل کرده است. اساسا شریف العلماء برجسته‌ ترین مربی شیخ انصاری است، شالوده افکار شیخ در اکثر مسائل از مکتب او شکل گرفته است. شیخ انصاری با آن عظمت علمی هرگاه کسی ـ حتی یکی از کوچک‌ ترین شاگردانش ـ در مجلس درس سخنی می ‌گفت، به دقت به آن گوش می‌ داد او در خاطرات خود در این رابطه می ‌گوید: «در ایام تحصیلم در خدمت شریف العلماء بر ذهن و ادراک و حافظه خود خیلی اعتماد داشتم، به ‌گونه ‌ای که هرگاه در مطلبی تعمق می‌ کردم و چیزی را در می یافتم، اگر خلاف آن را از استادم می ‌شنیدم، بدان توجهی نمی ‌کردم، بلکه به تمام بیانات استاد نیز گوش نمی‌ دادم، ولی اکنون طوری شده‌ ام که هرگاه کمترین شاگردم هر سخنی بگوید گوش می‌ سپارم تا حرفش را تمام کند، زیرا تجربه کردم و بعض افکار خود را به واسطه سخن یکی از شاگردان مبتدی باطل دید.»

۷.۷ - شیخ محمدحسن آل یاسین کاظمینی: او همان شخصیت بزرگواری است که امام زمان (علیه‌السلام) در ملاقات با حاج علی بغدادی تصریح فرموده بود: «شیخ محمد حسن وکیل من است، حقوق ما را به ما می‌رساند»

۷.۸ - امیر سید حسن مدرس: وی نویسنده شرح مختصر النافع و استاد میرزای شیرازی است.

۷.۹ - مولی عبدالعظیم بن محمد لواسانی: نویسنده « الاجتهاد و التقلید» است. او این اثر را در کربلا و هنگام تحصیل در حوزه درس شریف العلماء در سال ۱۲۴۲ ق نوشت.

۷.۱۰ – سید علی موسوی قزوینی: نویسنده ینابیع الاحکام فی معرفة الحلال و الحرام و متوفی ۱۲۹۸ ق.

۷.۱۱ - مولی حاج محمد مشهدی: نویسنده اصول الفقه و متوفی ۱۲۵۷ ق وی از صاحب ریاض و کاشف الغطاء نیز بهره‌ها برد.

۷.۱۲ - شیخ محمدعلی بن قاسم آل کشکول حائری: کتاب الکمال منتهی المقال را به دستور استادش شریف العلماء نوشته و کتاب دیگر وی در رجال به نام حدیقة النظار، فی مشیخة الفقیه و التهذیب و الاستبصار می‌باشد.

۷.۱۳ - شیخ محمدحسین بن عباسعلی طالقانی قزوینی حائری: نویسنده بدائع الاصول.

۷.۱۴ - مولی عبدالرحیم بن علی اصفهانی نجف‌آبادی: از شاگردان برجسته شریف العلماء از مدرسان پرآوازه و مرجع خاص و عام در حوزه علمیه اصفهان بود. کتاب حدائق الاصول را در سال ۱۲۸۶ ق منتشر کرد و شیخ محمد نبی تویسرکانی مولف لئالی الاخبار از شاگردان صاحب اجازه اوست.

۷.۱۵ - آخوند ملا صالح مازندرانی جوباری اصفهانی: نویسنده کواشف الحجب است.

۷.۱۶ - مولی عبدالخالق یزدی: مولف کتاب مصائب الائمه و عالمی مدرس و خطیب بود. در سال ۱۲۶۸ ق وفات کرد و کتاب مناقب المعصومین و بیت الاحزان وی چاپ شده است.

۷.۱۷ - شیخ جعفر شوشتری نجفی: مولف الخصائص الحسینیه و منهج الرشاد.

۷.۱۸ - ملا زین‌العابدین گلپایگانی: در سال ۱۲۱۸ ق متولد شد و در ۱۲۸۹ ق از دنیا رفت. تحصیلات خود را در اصفهان آغاز کرد و از شیخ محمدتقی اصفهانی نویسنده حاشیه معالم بهره گرفت. با هجرت به کربلا به محضر درس شریف العلماء و صاحب فصول رسید. آنگاه برای تکمیل مراتب علمی در حوزه علمیه نجف حاضر شد و از درس شیخ علی بن جعفر کاشف‌الغطاء بهره برد. شرح دره بحرالعلوم، صلاة المسافر، التحقیق فی شرح اسماء الله الحسنی، الانوار القدسیة فی الفضائل الاحمدیه از آثار اوست.

۷.۱۹ - سید حسین کوه کمری تبریزی (سید حسین ترک): در یکی از روستاهای تبریز متولد شد و بعد از گذراندن مقدمات در زادگاه خویش، سطح را در تبریز در محضر میرزا احمد امام جمعه به پایان برد و سپس در کربلا به حلقه درس شریف العلماء مازندرانی پیوست. از دروس سید ابراهیم قزوینی و شیخ محمدحسن اصفهانی در کربلا و از شیخ علی کاشف الغطاء و شیخ محمدحسن صاحب جواهر در نجف نیز بهره‌مند گردید.

استاد ناصر ابراهیمی خاطرنشان کرد: شریف العلماء مازندرانی در میان علماء و دانشمندان و اساتید حوزه‌ های علمیه جایگاه ویژه‌ ای داشت. میرزا محمد تنکابنی می ‌گوید: «محمدشریف مازندرانی، سرآمد فقیهان و اسوه دانشمندان، از مؤسسین علم اصول، و استاد فحول، یگانه زمان، آفتاب سپهر علم منقول و مهتاب اسمان دانش اصول بود. روزگار وی و درخت پرثمر ابرار، نظیر چنین درخت پرباری را بخود ندیده است در مجلس درس او بیش از هزار نفر عالم و دانشمند متفکر حضور می یافتند.

سید محسن امین می‌نویسد: «شریف العلماء استاد علما و مربی فقها نادره دوران و اعجوبه زمان بود. نظیر او کمتر دیده شده است. او عمر خود را در تربیت طلاب سپری کرد و فرصتی برای تالیف و تصنیف نداشت. قوه حافظه و دقت نظر و سرعت انتقال او در مناظرات فوق تصور بود. روان و گویا سخن گفتن و ویژگی‌های فردی‌اش وی را در تدریس، مناظره و علم جدل متبحر ساخته بود»

شیخ عباس قمی نیز درباره او می ‌گوید: «او استاد فقیهان بزرگ شیعه و مربی طلاب جلیل ‌القدر است. از بنیانگذاران علم اصول و جامع معقول و منقول، نادره دوران و یگانه زمان بود که خداوند متعال او را از سرچشمه ‌های رضوان سیراب کند و در درجات عالی بهشت جای دهد.»

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: شریف العلماء در سال ۱۲۴۵ ق، دهه پنجم عمر خود، در اثر مرض طاعون از دنیا رفت. بعد از وفات وی، پیکر پاکش با شکوه تمام و با شرکت جمیع طبقات تشییع شد.او را در کربلای معلی زادگاه خویش و در سرداب خانه ‌اش به خاک سپردند.

منزل وی نزدیک باب القبله در کوچه‌ ای بن بست قرار داشت. از او فرزندی بجای مانده بود که به فاصله اندکی بعد از فوت پدر در همان سال از دنیا رفت و نسلش دوام نیافت، اما فرزندان روحانی وی که امروزه در حوزه‌های علمیه از آموزه‌ ها و افکار وی بهره می‌ برند، فراوانند.یکی از شاگردان صاحب فصول که در هنگام رحلت شریف العلماء در کربلا بود، چنین گزارش داده: «الیوم ۲۴ شهر ذی قعده سنه ۱۲۴۶ ق در کربلا خلق بسیار مردند که جناب شریف العلماء ملا شریف مازندرانی ملقب به آخوند مطلق الیوم با زنش و یک دختر و یک پسرش از دنیا رفت و روزی تخمینا دویست و پنجاه تا سی صد نفر از طاعون می ‌میرند.» بعد از وفات شریف العلماء، حوزه علمیه کربلا رو به افول نهاد و مرکزیت خود را در میان حوزه ‌های علمیه از دست داد و دانش آموختگان، به حوزه نجف روی آوردند و در اطراف صاحب جواهر جمع شدند.