شیخ صدوق به سند خود از امام صادق علیه السلام و آن حضرت از پدران خود از رسول خدا صلى الله علیه و آله نقل مى كنند كه آن حضرت فرمود: روا نیست زنى كه به دوران عادت ماهانه بلوغ رسیده موى جلوى سر و گیسوان خود را آشكار كند.

استاد شیخ محمد باقر طاهری آزاد، از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به ادامه بحث در موضوع «حجاب و علل بدحجابی و راه های مبارزه با بدحجابی» پرداخت.

لازم به یادآوری است که در دو قسمت گذشته از گفتگو، استاد طاهری آزاد، به کلیات مبحث اشاره نمود؛ از جمله مباحث طرح شده، تعریف حجاب، تاریخچه حجاب و عفاف، رابطه حجاب و عفاف، فلسفه حجاب و همین طور پوشش زنان عرب قبل از اسلام بوده است. در قسمت سوم گفتگو، به حجاب در اسلام و در ابتدا، حجاب در دیدگاه امامیه پرداخته می شود.

6) حجاب در اسلام

اين استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: از منظر اسلام مسئله حجاب مورد توجه قرار گرفته و با دستورالعمل هایی زن و مرد به سوی این فضیلت اخلاقی فرا خوانده شده اند که در ادامه این موضوع را از دو منظر امامیه و عامه مورد کنکاش قرار می دهیم.

الف: امامیه

1- قرآن

استاد طاهری آزاد افزود: مسئله کنترل نگاه و حفظ آن یکی از این دستورات قرآنی است؛ قرآن کریم به مردان و زنان مؤمن دستور می دهد:

 «قُلْ لِلْمُؤْمِنينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ … وَ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ» (نور: 30 و 31) به مردان مومن بگو چشمان خويش را فرو گيرند… و به زنان مومن بگو که چشمان خويش فروگيرند در قرآن کریم به حجاب در قالب های ذیل اشاره شده است (عفاف در آيات قرآن و نگاهي به روايات، کاظم قاضي زاده، ‌فصلنامه کتاب زنان، شماره 36، 1386.)

وی اضافه نمود: در قرآن كریم، جلباب یكی از پوشش های لازم برای زنان مؤمنین معرفی شده است:

«يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِکَ وَ بَناتِکَ وَ نِساءِ الْمُؤْمِنينَ يُدْنينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلاَبِيبِهِنَّ ذلِکَ أَدْني‏ أَنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحيماً.» (احزاب: 59) ای پیغمبر به زنان و دختران خود و زنان مومنین بگو كه خویش را به چادر فرو پوشند كه این كار برای اینكه آنها به عفت و حرمت شناخته شوند تا از تعرض و جسارت هوسرانان آزار نكشند، بسیار بهتر است و خدا در حق خلق بسیار آمرزنده است. 

واژه های قرآنی که مفهوم حجاب را می رسانند

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: برخی از واژه ها در قرآن هستند که از لحاظ معنا، حجاب را می رسانند. در قرآن کریم وقتی که موضوع حجاب مطرح می گردد، از گونه های مختلف پوشش یاد می شود که در ادامه به این موارد اشاره شده است.

1) زینت    

وی افزود: در قرآن از واژه زینت استفاده شده است. در یک دستور کلی چنین آمده است: «لا يُبْدينَ زينَتَهُنَّ» زن را مأمور می کند که زینت هایش را بپوشاند و اندام و زیبایی های طبیعی و اکتسابی خود را در مقابل چشمان نامحرم قرار ندهد.

استاد طاهری آزاد خاطرنشان کرد: زینت به معنای زیور است که شامل زینت طبیعی (یعنی زینتی که در آفرینش فرد به کار رفته که اساس آن صورت و چهره است) و زینت اکتسابی (یعنی زیبایی که به واسطه لباس، زیورآلات و لوازم آرایشی به دست می آید) می شود. مفسران نیز واژه زینت را به معنای عام دانسته اند که شامل هر دو زینت طبیعی و اکتسابی می شود. (الجامع لاحکام القرآن،‌ محمد قرطبي،‌ بيروت،‌ داراحياء التراث العربي،‌ 1967م.ج 12، ص 226  طباطبايي،‌ محمد حسين،‌ الميزان في تفسير القرآن،‌ بيروت،‌ موسسه الاعلمي، 1417ق. ج 15، ص 111)

2) خمار

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم اضافه نمود: از دیگر پوشش هایی كه در قرآن كریم برای زن معرفی شده است خمار است.

«قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ…وَ لْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلي‏ جُيُوبِهِنّ» (نور: 31) به زنان با ایمان بگو سر و سینه و دوش خود را با مقنعه بپوشانند. 

وی در ادامه بیان کرد: خمار به معنای روسری و سرپوشی است که زن بوسیله آن سرش را می پوشاند. (التحقيق في کلمات القرآن الکريم،‌ حسن مصطفوي، تهران‌، ترجمه و نشر کتاب‌، 1360.ج 3، ص 129)

3) جیوب

استاد طاهری آزاد خاطرنشان کرد: جیوب، جمع جیب به معنای گریبان و دور گردن است. (تاج العروس من جواهر القاموس،‌ محمدمرتضي زبيدي،‌ بيروت،‌ دارالهدايه، ‌1386 ق. ج 2، ص210؛ فيومي، احمد،‌ مصباح المنير،‌ قاهره، مطبعه الاميديه،‌ 1928م، ص 1، ص 115)

وی افزود: یکی از صحابه در بیان معنای این واژه در آیه می گوید: زن سر و سینه و دور گردن و زیر گلوی خود را بپوشاند. (‌مجمع البيان في تفسير القرآن،‌ فضل بن حسن طبرسي،‌ تهران،‌ مکتبه العلميه الاسلاميه، ‌1415. ج 7،  ص 242)

این استاد حوزه علمیه قم اضافه نمود: چگونگی پوشش در آیه «وَ لْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلي‏ جُيُوبِهِنَّ» را مفسران با توجه به فضای فرهنگی عصر نزول تفسیر کرده اند. چون در دوره جاهلی زنان روسری خود را به پشت سر می افکندند؛ به طوری که گردن و بخشی از سینه آنها نمایان می شد، قرآن دستور می دهد که روسری را طوری به گریبان قرار دهند که گردن و سینه آنها را بپوشاند. (روائع البيان،‌ محمدعلي صابوني،‌ بيروت،‌ مؤسسه مناهل العرفان، 1407ق. ج 2، ص  147؛ زمخشری، 1407، 3، 231؛ قرطبی، 1967، 12، 230).

4) جلابیب

استاد طاهری آزاد خاطرنشان کرد: جلابیب، جمع جلباب به معنی جامه ای است از چادر بزرگ تر و از عبا کوچک تر که زن به وسیله آن سر و سینه خود را می پوشاند. (العين، خليل بن احمد فراهيدي، قم،‌ دارالهجره، 1405ق. ج 6، ص132؛ طريحي، فخرالدين،‌ مجمع البحرين،‌ تهران، ‌المکتبه المرتضويه، ‌1395ق. ج2، ص23)

وی افزود: گرچه مفسران در بیان معنای جلباب اختلاف نظر دارند، اما جلباب، لباس بلند و گشادی است که زیبایی های اندام و زینت ها را بپوشاند و زن را از تعرض افراد بیمار دل مصون نگه دارد. (فراهیدی، همان ج 6، ص 132؛ طریحی، همان ج 2، ص 23)

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم اضافه نمود: حجاب از واژه حجب، به معنی پوشانیدن، پنهان کردن، بازداشتن و منع کردن، شرم و حیا آمده که جمع آن حجاب است و یکی از معانیش پرده ها است و از دیگر معانیش: پرده، ستر، نقابی است که زنان چهره خود را بدان پوشانند و چادری که زنان سر تا پای خود را بدان پوشاننده است.  

وی در ادامه بیان کرد: فقها و مفسران نیز مفاد این آیات را وجوب پوشش خاص براى زنان در برابر مردان نامحرم دانسته اند. (احكام القران، احمد جصاص، بیروت، دارالكتاب العربى، [بى تا].ابوبكر جصاص، احكام القران، ج 3، ص 315 ـ 319 و 369 ـ 372; سعید راوندى، فقه القران، ج 2، ص 127 ـ 130 ; فاضل مقداد، كنزالعرفان، ج 2، ص 220ـ224 و احمد اردبیلى، زبده البیان، ج 2، ص 684 ـ 699.)

استاد طاهری خاطرنشان کرد: در محدوده دلالت آیات زیر، نیز بین مفسران اختلاف است.

«یا نِسَاء النَّبِى لَسْتُنَّ كَأَحَد مِّنَ النِّسَاء إِنِ اتَّقَیتُنَّ فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَیطْمَعَ الَّذِى فِى قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلًا مَّعْرُوفًا»

«وَقَرْنَ فِى بُیوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِیةِ الْأُولَى وَأَقِمْنَ الصَّلَاةَ وَآتِینَ الزَّكَاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ...»

«یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُیوتَ النَّبِى إِلَّا أَن یؤْذَنَ لَكُمْ إِلَى طَعَام غَیرَ نَاظِرِینَ إِنَاهُ وَلَكِنْ إِذَا دُعِیتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذَا طَعِمْتُمْ فَانتَشِرُوا وَلَا مُسْتَأْنِسِینَ لِحَدِیث إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ یؤْذِى النَّبِى فَیسْتَحْیى مِنكُمْ وَاللَّهُ لَا یسْتَحْیى مِنَ الْحَقِّ وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِن وَرَاء حِجَاب ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَ قُلُوبِهِنَّ وَ مَا كَانَ لَكُمْ أَن تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَ لَا أَن تَنكِحُوا أَزْوَاجَهُ مِن بَعْدِهِ أَبَدًا إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ عِندَ اللَّهِ عَظِیمًا.. (احزاب آیات 32ـ33 و 53 )

تاریخ نزول سوره احزاب و نور

استاد شیخ محمد باقر طاهری آزاد در ادامه بیان کرد: به اتفاق دانشمندان علوم قرآن سوره هاى نور و احزاب از سوره هاى مدنى قرآن هستند.

وی افزود: بر اساس نقل بسیارى از دانشمندان علوم قرآن سوره احزاب كه متعرض حوادث سال پنجم هجرى است، چهارمین یا پنجمین سوره اى است كه در مدینه بر پیامبر اكرم صلوات الله و سلامه علیه و آله نازل شد و سوره نور نیز بعد از سوره نصر كه بعد از صلح حدیبیه [سال ششم هجرى] و قبل از فتح مكه [ماه رمضان سال هشتم] در مدینه بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نازل شده است. (المیزان، محمد حسین طباطبایى، ج 20، ص 376ـ377; البرهان، محمد زركشى، بیروت، دار الفكر، 1408 ق. البرهان، محمد زركشى، ج 1، ص 251; الاتقان، عبدالرحمان سیوطى، [بى جا، بى تا]. الاتقان، جلال الدین سیوطى، ج 1، ص 41 و 43; التمهید، محمد هادى معرفت، ج 1، ص 106ـ 107.)

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم اضافه نمود: محققان تاریخ اسلامى نیز معتقدند كه سوره نور به طور تقریبى در سال هشتم هجرى آغاز شد، زیرا این سوره بعد از سوره نصر كه در سال هشتم نازل شد و در تاریخ نقل شده كه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم بعد از این سوره دو سال در قید حیات بود و سوره نور بعد از سوره احزاب كه نزول آن از آغاز سال پنجم شروع شد، نازل شده است.

وی افزود: به روایت ابن عباس چندین سوره بین زمان نزول سوره نور و احزاب فاصله شده است. (حدیث الافك، جعفر مرتضى عاملى، ص 129 «و الظاهر ان سوره النور قد ابتدا نزولها فى السنة الثامنة على وجه التقریب لأنّها نزلت بعد سورة النصر و سوره النصر نزلت فى سنة ثمان فقد ورد أن النبّى عاش بعدها سنتین فقط و بعد الأحزاب التى ابتدا نزولها فى سنة خمس و بینها و بین سورة النور حسب روایة ابن عباس عده سور» و نیز ر.ك: همان، ص 137.)

2-- شواهد روایى

استاد طاهری آزاد خاطرنشان کرد: شواهد روایى متعددى نیز گویاى این نكته اند كه حجاب در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم واجب شد و آن حضرت با كسانى كه خود را با وضعیت جدید وفق نداده بودند و هنوز از پوشش مرسوم گذشته (دوره جاهلیت) استفاده مى كردند، برخورد مى كرد و به آنها تذكر مى داد.

وی اضافه نمود: با توجه به روایات از محضر امام صادق علیه السلام سؤال شد: آیا بازوان زن هم جز زینت های ممنوع محسوب می شود، که خداوند تبارک در قرآن فرموده است: زنان نباید آنها را آشکار بکند؟ حضرت فرمودند: از صورت زن غیر از آن مقداری که مقنعه می پوشاند، بقیه (اگر دیده شود) زینت ممنوع است و از دستان آن قسمت بالاتر از مچ زینت است» (کلینی، کافی، 1365ش، دار الکتب الاسلامیة، تهران، ج 5)

این استاد حوزه علمیه قم افزود: در روایاتى از سوى رسول خدا صلى الله علیه و آله محدوده حجاب بیان شده است. به عنوان نمونه در روایتى آمده است كه نمایان ساختن تمام بدن براى زوج رواست و سر و گردن را مى توان در برابر پسر و برادر آشكار كرد، اما در برابر نامحرم باید از چهار پوشش استفاده كرد: پیراهن (درع)، روسرى (خمار)، پوششى وسیع تر از روسرى كه بر روى سینه مى افتد.» (مجمع البحرين، فخرالدين طريحي،‌ تهران، ‌المکتبه المرتضويه، ‌1395ق. ج 2، ذیل واژه جلباب)

وی در ادامه بیان کرد: ذیل واژه جلباب آمده است (جلباب) و چادر (ازار)» (مجمع البيان في تفسير القرآن،‌ فضل بن حسن طبرسي،‌ تهران،‌ مکتبه العلميه الاسلاميه، ‌1415.ج 7،  ص 271)

استاد طاهری آزاد خاطرنشان کرد: شیخ صدوق به سند خود از امام صادق علیه السلام و آن حضرت از پدران خود از رسول خدا صلى الله علیه و آله نقل مى كنند كه آن حضرت فرمود: روا نیست زنى كه به دوران عادت ماهانه بلوغ رسیده موى جلوى سر و گیسوان خود را آشكار كند.» (من لایحضره الفقیه، محمد صدوق، ج3،  قم، جامعه مدرسین، 1404 ق. ص 467.)

وی افزود: هم چنین درروایتى آمده است كه پیامبر خدا صلى الله علیه و آله با جابر بن عبدالله انصارى به خانه فاطمه علیها السلام رفتند. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم اجازه ورود خواست و فرمود: «من و كسى كه همراه من است وارد شویم؟»

حضرت فاطمه سلام الله علیها فرمود: «روسرى بر سر ندارم»؛

 پیامبر خدا صلى الله علیه و آله فرمود: قسمت اضافه روپوش خود را بر سر خود بگیر» و بعد پیامبر (صلى الله علیه و آله) و جابر بر حضرت زهرا سلام الله علیها وارد شدند». (بحار الانوار، محمد باقر مجلسى، تهران، دارالكتب الاسلامیه، [بى تا]. ج 21)    

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم اضافه نمود: برخى روایات نشان مى دهد، زنانى كه خود را با وضع جدید تطبیق نداده بودند، مورد اعتراض قرار مى گرفتند.

وی در این راستا به بیان روایتی پرداخت: عایشه مى گوید:

 «دخلت على ابنة أخى لامى عبدالله بن طفیل مزینه فدخل النبى صلى الله علیه وآله فأعرض فقالت عائشه یا رسول االله إنّها ابنه أخى وجاریة: فقال:اذا عركت المرأة لم یحلّ لها أن تظهر إلاّ وجهها».

دختر عبدالله بن طفیل كه برادر مادرى من بود، درحالى كه زینت كرده بود، به خانه ام آمد. در همان هنگام پیامبر صلى الله علیه و آله نیز وارد شد و هنگامى كه او را دید از او روى برگرداند.

عایشه گفت: یا رسول الله! این دختر، بردار زاده من و خردسال است!

پس پیامبر فرمود: هنگامى كه زن به دوران عادت ماهانه رسید، بر او جایز نیست كه جز روى خود موضع دیگرى را نمایان كند.» (جامع البیان فى تاویل القرآن، محمد طبرى، بیروت، دار الكتب العلمیه، 1420 ق.  ص 305)

لینک قسمت دوم مصاحبه:https://www.neshasteasatid.com/node/5306

/270/260/20/