«غضّ بصر» با «غمض عين» متفاوت است. «غمض» به معناي فرو بستن است که با کلمه عين همراه مي شود، نه کلمه بصر. شهيد مطهري «با مبناي فلسفي خود نگاه را به دو دسته «استقلالي» و «آلي» تقسيم مي کند. «در نگاه استقلالي» يعني اين که نگاه کردن به کسي يا چيزي براي خوب تماشا کردن و ورانداز کردن و براي ارزيابي آن باشد؛ اما «نگاه آلي» يعني نگاه کردني که خودش هدف نيست، بلکه به عنوان مقدمه و وسيله سخن گفتن است.بر اين اساس، امر الهي به زنان و مردان مؤمن، پرهيز از نگاه استقلالي است نه نگاه آلي؛ يعني پرهيز کردن از نگاهي که هدفش صرفاً تماشا کردن و لذت بصري بردن و چشم چراني است

استاد شیخ محمد باقر طاهری آزاد، از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به ادامه بحث در موضوع «حجاب و علل بد حجابی و راه های مبارزه با بد حجابی» پرداخت.

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در چهار قسمت گذشته از گفتگو، بعد از پرداختن به کلیات بحث، به حجاب در اسلام، از دیدگاه فقهای امامیه و اهل تسنن اشاره نمود.

 فصل دوم: انواع حجاب  

وی در پنجمین قسمت از گفتگو به بیان انواع حجاب پرداخت و در بخش نخست به حجاب ظاهری اشاره کرد.

الف: حجاب ظاهری

1. حجاب چشم

استاد شیخ محمد باقر طاهری آزاد خاطرنشان کرد: از اقسام حجاب ظاهری، حجاب چشم است. در قرآن کریم از حجاب چشم این گونه یاد شده است: «قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ ...» (نور: 30) به مردان مؤمن بگو: چشمان خود را [از آنچه حرام است] فرو بندند ....، «وَ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِن...» (نور: 31) و به زنان باايمان بگو: چشمان خود را از آنچه حرام است فرو بندند...

وی افزود: شهيد مطهري با تأمل در لغت عرب مي فرمايد: «غضّ بصر» با «غمض عين» متفاوت است. «غمض» به معناي فرو بستن است که با کلمه عين همراه مي شود، نه کلمه بصر. شهيد مطهري «با مبناي فلسفي خود نگاه را به دو دسته «استقلالي» و «آلي» تقسيم مي کند.

«در نگاه استقلالي» يعني اين که نگاه کردن به کسي يا چيزي براي خوب تماشا کردن و ورانداز کردن و براي ارزيابي آن باشد؛ اما «نگاه آلي» يعني نگاه کردني که خودش هدف نيست، بلکه به عنوان مقدمه و وسيله سخن گفتن است.

بر اين اساس، امر الهي به زنان و مردان مؤمن، پرهيز از نگاه استقلالي است نه نگاه آلي؛ يعني پرهيز کردن از نگاهي که هدفش صرفاً تماشا کردن و لذت بصري بردن و چشم چراني است.» (مسئله حجاب، مرتضي مطهري.. تهران: نشريه انجمن اسلامي. 1353  ص 124 و 123)

 بصر نيز در لغت عرب به ابزار بينايي، يعني چشم گفته مي شود و هم به حس بينايي و گاهي نيز به دلالت التزامي به معناي علم دلالت دارد. (قاموس قرآن، علي اکبر قريشي.. تهران : د ارالکتب الاسلاميه ، 1378 ، ج 5، ج 1  ص 195)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: از مطالب یاد شده نکات ذيل را مي توان بدست آورد:

1_ امر جداگانه نه به مردان و زنان مؤمن به خاطر تأکيد اين امر .         
2_  تقدم امر به مردان پيش از زنان؛ در اين دستور مشترک ابتدا مردان مورد خطاب الهي قرار گرفته اند و پس از آنان زنان؛ و اين امر شايد دلالت بر ضرورت و اولويت اين نوع از حجاب در ميان مردان داشته است .

3_ تعلق گرفتن امر به مردان و زنان مشروط به شرط ايمان است و لازمه ايمان مردان و زنان مؤمن پرهيز از چشم چراني است؛ در حقيقت بخشي از ايمان افراد مؤمن در گرو پاک داشتن چشمشان از آلودگي ها، لذت هاي حرام و آلودگي هاي بصري است .

استاد شیخ محمد باقر طاهری آزاد خاطرنشان کرد: حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم در زمينه نگاه و حرمت آن مي فرمايند: «از نگاه بعد از نگاه بپرهيز؛ زيرا نگاه اول از آن توست و ناخواسته است اما نگاه دوم به زيان توست و عمدي است و نگاه سوم ويران گر است. (ميزان الحکمه، محمد محمدي ري شهري. .ترجمه حميد رضا شيخي. قم: دارالحديث ، 1377، ج 13 ص 325)

وی در ادامه به کلامی از امام صادق عليه السلام اشاره نمود که در این زمینه مي فرمايند: «نگاه بعد از نگاه،  بذر شهوت در دل مي کارد و اين خود براي به گناه کشاندن و به فتنه انداختن صاحبش کافي است.» (همان)

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم اضافه نمود: آن چه به «غض بصر» کمک مي کند، در نظر گرفتن قدرت خداوندي است که از نهاني هاي انسان، آگاه است و ادراک و مشاهده عظمت و جلال خداوند در دل، ياور انسان در حفظ چشم از نگاه به محرمات الهي است.

وی افزود: حضرت رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم مي فرمايند: «بسته شدن چشم ها از حرام عامل بازدارنده خوب و توانمندي است براي تهذيب نفس و پاک کردن دل از خواهش هاي نفساني.» (ميزان الحکمه، محمد محمدي ري شهري..ترجمه حميد رضا شيخي. قم : دارالحديث ، 1377 ، ج 13  6317)

استاد طاهری آزاد خاطرنشان کرد: تأمل در اين دستور الهي و سخنان معصومين، حرمت روابط اجتماعي و حفظ خانواده را تداعي مي کند که اسلام مي خواهد جامعه اي سالم و بدور از حرام داشته باشد تا همه اقشار بدور از جنسيت بتوانند با امنيت و مصونيت؛ در جامعه وظایف خود را به نحو احسن انجام دهند .

حیای چشم

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: در این داستان به اهمیت حیای چشم اشاره شده است. در تفسیر روح البیان نقل شده است: «در شهری سه برادر بودند که برادر بزرگ ده سال مؤذن مسجدی بود که روی مناره مسجد اذان می گفت، و پس ازده سال از دنیا رفت.

برادر دومی هم چند سال این وظیفه را ادامه داد تا عمر او هم به پایان رسید.

به برادر سومی گفتند: این منصب را قبول کن و نگذار صدای اذان از مناره قطع شود، وی قبول نمی کرد.

گفتند: اگر بپذیری پول زیادی برایت خواهیم داد!

گفت: صد برابرش را همه اگر بدهید، من حاضر نمی شوم.

پرسیدند: مگر اذان گفتن بد است؟

گفت: نه ولی در بالای مناره حاضر نیستم اذان بگویم. 

علت را پرسیدند؛ گفت: این مناره جایی است که دو برادر بدبخت مرا بی ایمان از دنیا برده، چون در ساعت آخر برادر بزرگم بالای سرش بودم و خواستم سوره یس بخوانم تا آسان جان دهد، مرا از این کار منع می کرد.

برادر دومم نیز با همین حالت از دنیا رفت.

 برای یافتن علت این مشکل، خداوند به من عنایتی کرد و برادر بزرگم را در خواب دیدم که در عذاب بود.

گفتم: دست از تو بر نمی دارم مگر اینکه بدانم به چه دلیل شما دو نفر بی ایمان از دنیا رفتید؟

گفت: زمانی که به مناره می رفتیم، با بی حیائی نگاه به درون خانه ها و ناموس مردم می کردیم و این مسئله فکر و دلمان را به خود مشغول می کرد و از خدا غافل می شدیم، برای همین عمل شوم، بد عاقبت و بدبخت شدیم. (روایت ها و حکایت ها ص 105)

2. حجاب «عفاف» زبان

استاد شیخ محمد باقر طاهری آزاد در بخش دیگری از گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به حجاب و عفاف زبان پرداخت.

وی افزود: تبيين روشن وحي در باب نحوه سخن گفتن زنان مؤمن با مردان، يکي از مهمترين ابعاد حجاب است که در قرآن ذکر شده است که حتي لحن سخن گفتن زنان را در بُعد روان شناسانانه مدّ نظر قرار داده است.

حجاب در گفتار

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: در آيات شريفه قرآن کريم مؤکداً در مورد نحوه گفتار زنان به نامحرم است؛ آنجا که مي فرمايد: با خضوع در گفتار سخن نگوييد که بيمار دل طمع ورزد، بلکه شايسته و متعارف سخن گوييد .«فلا تَخضَعنَ بالقَول فَيطمَعَ اَلَّذي في قَلِبه مَرَضٌ وَ قُلنَ قَولاً مَعروفاً» (سوره احزاب، آيه 32)

وی اضافه نمود: مخاطب نخست آيه شريفه، زنان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم هستند و سپس تمام زنان مؤمن؛ علامه طباطبايي مي نويسد: «معناي خضوع در کلام آن است که در برابر مردان آهنگ سخن گفتن را نازک و لطيف کنند تا دل او را دچار ريبه وخيال هاي شيطاني نمود، شهوتش را برانگيزند و در نتيجه آن مردي که بيمار دل است به طمع بيفتد و منظور از بيماري دل، نداشتن نيروي ايمان است؛ آن نيرويي که آدمي را از ميل به سوي شهوات حرام باز مي دارد.» (الميزان في تفسير القرآن، محمد حسين طباطبايي.. تهران: دارالکتب الاسلاميه . 1398 ق ، ج 16 ص 482)

استاد طاهری آزاد خاطرنشان کرد: بنا به نظر شهيد مطهري «مسئله جواز استعماع صداي زن جزء مسلمات است و دليل آن سيره قطعي رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و ائمه اطهار عليهم السلام است و دليل ديگر آن سيره قطعي و رايج ميان مسلمانان است.» (مسئله حجاب، مرتضي مطهري .. تهران: نشريه انجمن اسلامي. 1353 ص 243)

وی افزود: ايشان از مرحوم آيت الله طباطبايي يزدي در عروة الوثقي نقل مي کنند: «لا بأس صوت الاجنبيه ما لم يکن تلذذ و لا ريبه من غير فوق بين الاعلي و البصير و إن کان الاحوط الترک فيغير مقام الضروره و يحرم عليها اسماع الصوت الذي فيه تهييج للسامع بتحسينه و ترقيقه. قال تعالي: «فَلا تَخصَعنَ بِالَقول الَّذي في قَلِبه مَرَض.» شنيدن صداي زن در صورتي که تلذّذ و ريبه نباشد، جايز است ولي در عين حال مادامي که ضرورت نيست ترک آن بهتر است و بر زن حرام است که بخواهد صوت خود را نازک کند و نيکو سازد، به طوري که تحريک آميز باشد؛ چنان که خداي متعال در قرآن خطاب به زنان پيغمبر صلی الله علیه و آله و سلم مي فرمايد: در حرف زدن صدا را نازک و مهيج نکنيد که موجب طمع بيمار دلان گردد.» (همان: 243 و 242)

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: علامه طباطبايي معتقد است: «آيه مذکور در مجموعه آياتي قرار دارد که به همسران رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم مربوط است و به آنان تذکر مي دهد که از دنيا و زينت آن جز عفاف و رزق کفاف بهره اي ندارد؛ البته در صورتي است که بخواهند همسر او باشند وگرنه مانند ساير مردم اند.» (تفسیر المیزان، سید محمد حسین  طبا طبایی، همان .. ص  476)

وی اضافه نمود: به بيان ديگر شارع مقدس با نهي زنان از خضوع در گفتار با نامحرم، آنان را به حصار امن تقوا دعوت نموده است تا خود و جامعه را از مصايب بي تقوايي و بي پروايي ايمن نگه دارند؛ چرا که نوع سخن گفتن زن از بي حجابي و بد حجابي فيزيکي اغوا کننده تر است و به همين دليل، خداوند متعال همسران پيغمبر صلی الله علیه و آله و سلم را به طريق اولي از آن نهي کرده است.

استاد شیخ محمد باقر طاهری آزاد خاطرنشان کرد: نکته ديگر در آيه شريفه اين است که اگر مردي داراي تقواي قلب باشد، حتي کلامي چنين آلوده به دعوت هاي باطل دلش را به هوس نمي اندازد؛ چرا که آيه شريفه مي فرمايد: «فيطمع الذي في قَلبه مرضٌ» (سوره احزاب ، آيه 32) يعني اگر زني بي تقوايي کند و حجاب در گفتار را رعايت ننمايد، تنها مردان بيماردل هستند که در دام شيطان مي افتند و مردان با تقوا در قلعه ايمان در امانند .

توصیف زیبایی

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: این داستان حکایت از سخنانی دارد که مخالف عفت و پاکی در گفتار بوده است. در زمان حضرت رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم دو نفر به نام های (هیث) و (ماتع) در مدینه زندگی می کردند.

این دو آدم های هرزه ای بودند و همواره سخنان زشت می گفتند و مردم را می خنداندند و عفت کلام را رعایت نمی کردند. روزی این دو با یکی از مسلمانان سخن می گفتند و رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم در چند قدمی آنها، سخن آنها را می شنید که می گفتند: «هنگامی که به شهر طائف هجوم بردید و آنجا را فتح نمودید، در آنجا در کمین دختر عیلان ثقفی باش، او را اسیر کرده و برای خود نگه دار که او زن خنده رو، درشت چشم، جا افتاده، کمر باریک و قد کشیده است. هرگاه می نشیند با شکوه جلوه می کند و هرگاه سخن می گوید، سخنش دلربا و جذاب است، رخ او چنین و چنان است...

آن دو با توصیفات مسلمانان را تحریک کردند؛ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: من گمان ندارم که شما از مردانی که میل جنسی به زنان دارند باشید، بلکه به گمانم شما افراد سفیهی که میل جنسی ندارند باشید (یعنی عنین) و از این رو زیبایی های زنان را (بدون آنکه خود لذت ببرید) به زبان می آورید و موجب آلودگی های دیگران می شوید.

آنگاه پیامبر آنان را به سرزمین «غرابا» تبعید کرد. (حکایت های شنیدنی محمد محمدی اشتهاردی، ج 3، 1383، انتشارات علامه  ص 89)

لینک قسمت قبلی مصاحبه: https://www.neshasteasatid.com/node/5663

/270/260/20/