قرآن برای اینکه مردم با حقایق علوم و معارف آشنا شوند و تحت تاثیر اینها قرار بگیرند، طوری این مسائل را بیان می کند که مورد توجه عموم مردم باشد که عمدتا آمادگی درک مسائل خیلی عمیق و پیچیده را ندارند.

به گزارش خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، درس اخلاق هفتگی آیت الله محمد تقی مصباح یزدی، چهارشنبه شب در دفتر مقام معظم رهبری در قم برگزار شد.

خلاصه بیانات استاد برجسته اخلاق حوزه که بعد از قرائت آیاتی از قرآن مجید ایراد شد به شرح زیر است:

قبل از هر چیز فرارسیدن دهه مبارک فجر که سالگشت طلوع مجدد خورشید اسلام  است را تبریک عرض می نمایم.

بحث ما در هفته های گذشته در مورد روش تعلیم دادن قرآن و ویژگی های آن بود. موادی که مورد آموزش قرآن قرار می گیرد، یا مستقیما معرفی سعادت انسان ها است و یا اسباب و وسایل آن را معرفی می کند. اولویت دادن به چیزهایی است که منفعتش برای انسان بیشتر است و جهلش بیشتر موجب ضرر و خسارت می شود. این یک زنجیره ای از معارف و علوم و آموزه هایی است که نهایتا منتهی به قرب خدا می شود.

قرآن برای اینکه مردم با حقایق علوم و معارف آشنا شوند و تحت تاثیر اینها قرار بگیرند، طوری این مسائل را بیان می کند که مورد توجه عموم مردم باشد که عمدتا آمادگی برای درک مسائل خیلی عمیق و پیچیده را ندارند. روش قرآن به گونه ای است که از طرح مسائل به گونه ای که شبهه انگیز باشد استفاده نمی کند و بیان بسیار ساده ای نیز دارد. البته برای کسانی که سطح فکری شان بالاتر است، اشاراتی و راههایی قرار داده است تا آن ها هم بی بهره نمانند. روش تربیت پیامبر و ائمه علیهم السلام هم همین گونه بوده است، آنها یک کلاس عمومی داشته اند و مطالب را یکسان بیان می کردند اما برای برخی اشخاص یک مطالب خاصی را بیان می کردند و تاکید هم داشتند که به دیگران نگویید. در کتاب اصول کافی چندین روایت نقل شده است که اگر جناب ابوذر می دانست که در قلب جناب سلمان چه چیزهایی است، ابوذر او را تکفیر می کرد. «لو علم ابوذر ما فی قلب سلمان لکفره» و در برخی روایات دارد که «لقتله». بعد می گوید که «ولقد آخا رسول الله صلى الله علیه و آله و سلم بینهما» با اینکه پیامبر بین آنها عقد اخوت بسته بود. با این همه اصل بیان قرآن همین بیان ظاهری است که متوجه عموم مردم است. «هُدىً لِلنَّاسِ وَ بَیناتٍ مِنَ الْهُدى‏ وَ الْفُرْقان.»

بسیاری از روش هایی که در قرآن مورد استفاده قرار گرفته چیزهایی است که ما آنها را جدل می نامیم و در قرآن از آن زیاد استفاده شده و به پیامبر صلى الله علیه و  آله و سلم هم گفته شده تا از آن استفاده کند. «ادْعُ إِلِى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ». اساس دعوت حکمت است که خود مطلب، بیانی حق و محکم باشد. اما برای اینکه بر مردم تاثیر داشته باشد احتیاج دارد به یک نوع بیان دیگری که اسمش موعظه است. یعنی توجه دادن به منافعی که به این کار متربت می شود یا ضررهایی که در ترکش است.

انسان طوری آفریده شده که اگر بیان فلسفی به او القا شود، خسته می شود. اما بیان هایی هست که شاید از نظر منطقی آن قوت را نداشته باشد، اما می تواند به گونه ای بیان شود که تاثیر زیادی داشته باشد. ما همه معتقدیم که قیامت و معاد خواهد بود. آیات صریح قرآن هست که می گوید:«کُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُم بَدَّلْنَاهُمْ جُلُوداً غَیْرَهَا». پوست های جهنمیان از بین می رود و خدا دوباره پوست می رویاند تا مجددا عذاب شوند. «فِي سِلْسِلَةٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا فَاسْلُكُوهُ». با زنجیرهایی که طولش هفتاد ذراع است آنها را  می بندند. این آیات صریح قرآن است که همه می دانیم. بیان تفصیل جهنم که یک تصور خیالی از آن در ذهنمان ایجاد می کند، تاثیرش بسیار بیشتر از بیان کلی است. روح انسان طوری ساخته شده که از  قضایای حسی بیشتر اثر می پذیرد تا که قضیه انتزاعی.

در مقابلش نعمت ها است این که گفته شود «فِى الجَنَّةِ ما لا عَينٌ رَأَت وَلا اُذُنٌ سَمِعَت وَلاخَطَرَ عَلى قَلبِ بَشَرٍ» در بهشت چیزهایی است که هیچ چشمی ندیده و هیچ گوشی نشنیده است، خیلی انگیزاننده نیست. اما قرآن می فرماید: «مثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيهَا أَنْهَارٌ مِّن مَّاء غَيْرِ آسِنٍ وَأَنْهَارٌ مِن لَّبَنٍ لَّمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَأَنْهَارٌ مِّنْ خَمْرٍ لَّذَّةٍ لِّلشَّارِبِينَ وَأَنْهَارٌ مِّنْ عَسَلٍ مُّصَفًّى» در بهشت نهرهایی از عسل و شیر لذیذ و گوارا است که مزه اش هم تغییر نمی کند. در کنار این نهرهای شیر و عسل نهر شراب است که لذت بخش است اما سکر آور نیست. اگر به ما بگویند نعمت های بهشتی خیلی عالی است در ما انگیزه ای ایجاد نمی کند.

بیشتر بیانات استدلالی قرآن برای مقابله با مشرکین است. علاوه بر استدلالات، داستان هایی دارد که کسانی با الهام الهی چگونه بحث کردند. «أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَآجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رِبِّهِ آن آتَاهُ اللّهُ الْمُلْكَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِـي وَيُمِيتُ قَالَ أَنَا أُحْيِـي وَأُمِيتُ قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَإِنَّ اللّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ» این آیات شرح صحبت های حضرت ابراهیم علیه السلام و نمرود است. این چگونه بحثی است، این همان است که نوعی جدل در منطق نامیده می شود. جدل آن استحکام بحث برهانی را ندارد. اما، طرف را زود قانع می کند. اگر صد تا برهان صدیقین هم می آوردند نمرود اظهار پذیرش نمی کرد.

به عنوان نمونه دیگر، خداوند در قرآن می فرماید: «اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ» خداوند نور آسمان و زمین است. بعد در ادامه برای اینکه مردم بفهمند می فرماید: «مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍ مُّبَارَكَةٍ زَيْتُونِةٍ» آن نور مثل چراغی است که از روغن زیتون افروخته می شود و چنین و چنان است.

در خیلی از مباحثاتی که بین ائمه علیهم السلام و شاگردانشان با دیگران انجام می شد غالبا از همین جدال احسن استفاده شده است.

یکی دیگر از راههای قرآن که عرض کردیم موعظه است. ما خیلی چیزها را می دانیم و قسم هم می خوریم، اما در عملمان خیلی اثر نمی گذارد. برای اینکه در مورد تاثیر آن در زندگی مان فکر نکردیم. برای اینکه انگیزه عمل در انسان پیدا شود مهمترین کار این است که انسان نفع و ضررها را بسنجد. گرچه این منافع  و ضررها بسیار است اما خدا خودش می فرماید: «و رضوان من الله اکبر». انسان که به حد بالاتری برسد فقط به رضایت معشوق فکر می کند، خوردن و خوابیدن معنا ندارد.

یکی دیگر از روشهای قرآن برای دعوت همین انذار و تبشیر است. «رسلا مبشرین و منذرین». انبیا در کارهایشان چند شأن داشتند. اما دو مورد برای همه انبیا بوده است. این دو وظیفه تبشیر و انذار است. تبشیر و انذار یعنی اینکه کارهای خوب چه نتایجی می تواند در دنیا و در آخرت داشته باشد و کارهای بد چه مضراتی می تواند در دنیا و در آخرت داشته باشد./250/32/20