استاد توکل اکبرنژاد، از اساتید حوزه علمیه قم، در گفت‌وگو با خبرنگار پایگاه اطلاع ‌رسانی نشست دوره‌ای اساتید، به تفسیر آیات ابتدایی سوره مبارکه مائده پرداخت و با تبیین مفاهیم وفای به عهد، حلال و حرام الهی، احترام به شعائر دینی، تعاون در کارهای نیک و همچنین جایگاه انفاق در کلام معصومین (ع)، مؤمنان را به رعایت اخلاق اسلامی و بهره‌گیری از فرصت‌های معنوی دعوت کرد.

/270/260/20/

معنای رحمان و رحیم در بسم‌الله

این استاد حوزه با اشاره به آیه «بسم الله الرحمن الرحیم» به تبیین معنای رحمان و رحیم پرداخت و گفت: بسم الله الرحمن الرحیم یعنی شروع می‌کنم به نام خدایی که رحمان است. رحمان صفت عام خداوند است؛ یعنی خدا در دنیا به همه رحم می‌کند، چه با آبرو باشد چه بی‌آبرو، چه با نماز باشد چه بی‌نماز. البته عمل انسان در زندگی و خوشبختی و بدبختی او مؤثر است، ولی خدا بالاخره رحمان است.

وی افزود: اما رحیم صفت خاص خداوند است برای خوبان؛ آن‌هایی که خدا را قبول کردند، وحدانیت او را پذیرفتند و به دستورات الهی که از طریق انبیا به ما رسیده عمل کردند. فردای قیامت، رحمت خاص شامل حال آن‌ها می‌شود. به فرموده امام رضا(ع)، هر کس قبر و قیامت، سؤال قبر، بهشت و جهنم را قبول نکند، به ما ایمان نیاورده است.

تفسیر آیه اول سوره مائده

استاد اکبرنژاد در ادامه به تفسیر آیه «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ» پرداخت و تصریح کرد: خداوند خطاب به کسانی که ایمان آورده‌اند می‌فرماید: به عقدها، پیمان‌ها، وعده‌ها و وعیدهایتان وفا کنید. این یک دستور مهم الهی است.

وی با بیان مصادیق وفای به عهد در زندگی روزمره افزود: خداوند می‌فرماید ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خدا را قبول کرده‌اید، عالم برزخ و برهوت را قبول کرده‌اید، حقانیت خدا و حقانیت دستورات الهی، دستورات انبیا را قبول کرده‌اید، عالم برهوت و عالم برزخ و عمل صالح و عمل ناصالح را باور کرده‌اید، به عقد و پیمانتان وفا کنید.

این کارشناس دینی با ذکر مصادیق عملی ادامه داد: وقتی با کسی معامله می‌کنید و مثلاً وعده می‌دهید ده کیلو برنج یا عسل تحویل دهید، نباید کم و زیاد کنید. کم‌فروشی و گران‌فروشی نکنید. وقتی با خانمی ازدواج می‌کنید، هر وعده‌ای که به همسرتان داده‌اید باید عمل کنید. وقتی چکی می‌نویسید، این یک تعهد است و باید به آن وفا کنید.

حلال و حرام الهی

استاد اکبرنژاد با اشاره به ادامه آیه که می‌فرماید «أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهِیمَةُ الْأَنْعَامِ» گفت: خداوند چهارپایان مانند گاو، گوسفند و شتر را برای شما حلال کرده است. نکته جالب در این آیه این است که نفرموده «أَحَلَّ اللهُ» یعنی خدا حلال کرد، بلکه فرموده «أُحِلَّتْ» یعنی حلال شده. این به خاطر عظمت خداست که نمی‌خواهد نام مبارکش را در کنار برخی امور بیاورد.

وی ادامه داد: برخی حیوانات مانند سگ، خوک، خرگوش و حیوانات وحشی حرام هستند. این‌ها همان‌هایی هستند که در قرآن تلاوت شده و برای شما بیان گردیده است. نکته مهم دیگر اینکه اگر در حال احرام هستید و صید کنید، حتی اگر آن حیوان در حالت عادی حلال باشد، گوشتش برای شما حرام است. این نشان‌دهنده دقت و ظرافت احکام الهی است.

فلسفه حلال و حرام

این استاد حوزه با استناد به بخش پایانی آیه «إِنَّ اللَّهَ یَحْکُمُ مَا یُرِیدُ» تأکید کرد: خداوند هر آنچه را اراده کند حکم می‌کند. چون خداوند حکیم است، اگر چیزی را حلال کرده، حتماً مصلحتی در آن است و اگر چیزی را حرام کرده، حتماً مفسده‌ای دارد. این مصلحت و مفسده هم شامل دنیای ما می‌شود و هم آخرت ما. خداوند منتظر کسی نیست که به او عمل کند یا نکند، بلکه مصلحت خودش را می‌بیند و حکم می‌کند.

حرمت‌شکنی شعائر الهی ممنوع

استاد اکبرنژاد با اشاره به آیه بعدی سوره مائده گفت: خداوند می‌فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللَّهِ» ای کسانی که ایمان آورده‌اید، شعائر الهی را حلال نشمارید و تغییر ندهید. شعائر یعنی علامت‌های هدایت؛ چیزهایی که مورد احترام هستند و مردم به وسیله آن‌ها هدایت می‌شوند.

وی افزود: ماه‌های حرام مانند محرم، ذی‌قعده، ذی‌حجه و رجب را جابجا نکنید. مشرکان گاهی به نفع خود ماه‌های حرام را تغییر می‌دادند و می‌گفتند این ماه حرام نیست، آن یکی ماه حرام است. خداوند از این کار نهی کرده است.

این کارشناس دینی در ادامه به تفسیر عبارت «وَ لا الْهَدْیَ وَ لا الْقَلائِدَ» پرداخت و گفت: حیواناتی که برای قربانی به مکه فرستاده می‌شوند و به گردنشان قلاده انداخته می‌شود تا مشخص باشد، نباید مورد تعرض قرار گیرند. همچنین کسانی که به خانه خدا پناه آورده‌اند، نباید اذیت شوند.

تعاون در کارهای نیک؛ نه در گناه

استاد اکبرنژاد با اشاره به آیه «وَ لا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ» به مسئله مهم اخلاقی پرهیز از انتقام‌جویی پرداخت و گفت: اگر عده‌ای با شما دشمنی کردند و شما را از مسجد الحرام بازداشتند، این دشمنی نباید باعث شود که شما هم از راه حق منحرف شوید و آن‌ها را از کار واجبی بازدارید.

وی تأکید کرد: خداوند می‌فرماید: «وَ تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ». کمک کنید بر کار نیک و تقوا، اما هیچ‌گاه کمک نکنید بر چیزهایی که گناه و دشمنی است. اگر دیگران کار حرامی کردند، نباید ما هم کار حرام انجام دهیم.

این استاد حوزه با بیان اینکه این دستور بسیار مهمی است، خاطرنشان کرد: اگر این آیه در جامعه ما اجرا شود، بسیاری از مشکلات حل خواهد شد. ما باید در کارهای نیک و تقوا به یکدیگر کمک کنیم، نه در گناه و دشمنی.

انفاق؛ نعمتی برای اغنیا

استاد اکبرنژاد در بخش دیگری از سخنان خود به روایاتی از امام سجاد(ع) و امام علی(ع) درباره انفاق و احسان اشاره کرد و گفت: امام سجاد(ع) وقتی سائلی به محضرش می‌آمد، می‌فرمود: مرحباً بکم؛ خوش آمدید. ایشان معتقد بودند فقیر برای اغنیا نعمت است. چرا؟ چون وقتی انسان انفاق می‌کند، عمرش بیشتر می‌شود، ثروتش زیاد می‌شود و مورد رضایت خدا قرار می‌گیرد.

وی ادامه داد: امام سجاد(ع) می‌فرمود: سائل وسیله‌ای است که توشه آخرت مرا حمل می‌کند. من به او احسان می‌کنم، نوازشش می‌کنم و حاجتش را برآورده می‌کنم. این احسان برای من سازندگی دارد و زندگی پروردگار برایم مد نظر قرار می‌گیرد.

جایگاه صدقه در اسلام

این کارشناس دینی با بیان اینکه صدقه واقعاً روزی را زیاد می‌کند و بلا را برطرف می‌کند، گفت: در روایت داریم وقتی صدقه می‌دهی، دستت را ببوس چون اولین چیزی که از تو گرفته می‌شود، خدا می‌گیرد. قبل از اینکه به دست سائل برسد، خداوند آن را دریافت می‌کند. چقدر خدا مهربان است! او هیچ احتیاجی ندارد.

وی افزود: خداوند می‌تواند زمین و آسمان را پر از طلا و نقره و جواهر کند، اما یکی را غنی و یکی را فقیر قرار می‌دهد تا غنی دست افتاده را بگیرد و ثواب ببرد و فقیر هم تحمل داشته باشد و به درجات عالی نائل آید.

توفیق؛ نشانه سعادت

استاد اکبرنژاد به حدیثی از امام علی (ع) اشاره کرد و گفت: امام علی (ع) می‌فرماید: «التَّوْفیقُ مِنَ السَّعادَةِ»؛ توفیق از سعادت است. توفیق این است که انسان بتواند عزاداری کند، عزاخانه اقامه کند، در راه اهل‌بیت احسان کند، انفاق نماید، عالمی را دعوت کند، گریه کند و گریه‌اش را به گوش دیگران برساند.

وی ادامه داد: توفیق نماز اول وقت، توفیق مسجد رفتن، مسجد ساختن، بیمارستان ساختن برای خدا، همه اینها از سعادت است. توفیق الهی سعادت است و انسان را به سعادت می‌رساند.

این استاد حوزه در مقابل به مفهوم خذلان اشاره کرد و گفت: «وَ الْخِذْلانُ مِنَ الشَّقاوَةِ». خذلان یعنی انسان ذلیل بشود و دیگران را ذلیل کند. کاری کند که پیش خدا و امام زمان ناپسند است. انسان با نماز نخواندن، روزه نگرفتن، کم‌فروشی و گران‌فروشی خود را ذلیل می‌کند. یا با اذیت و آزار دیگران، خودش از آن ناحیه ذلیل می‌شود.

وی با ذکر مصادیق تربیت اولاد و رعایت حقوق همسر افزود: کسی که اولادش را بد تربیت کند یا حق همسرش را رعایت نکند، خودش را ضرر کرده و این از شقاوت است.

فلسفه تحریم خبائث در قرآن

استاد حوزه علمیه قم با اشاره به آیه شریفه «حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ» گفت: خداوند در این آیه می‌فرماید انسان باید از طیبات استفاده کند و چیزهای نجس و پلید، روحیه انسان را خراب می‌کند. وقتی روحیه انسان از بین رفت، آن وقت همه‌اش برای دنیا فعالیت می‌کند؛ گریه‌اش برای دنیا، خنده‌اش برای دنیا، و جز بدبختی چیز دیگری عایدش نمی‌شود.

وی افزود: خداوند خطاب به مؤمنین می‌فرماید: «حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ»؛ یعنی حرام شده بر شما ای کسانی که قبر و قیامت و معاد و عالم بهشت و جهنم و برزخ و برهوت را باور کرده‌اید و مسیرتان مسیر درستی است.

تفسیر انواع محرمات غذایی

استاد اکبرنژاد در ادامه به تبیین مصادیق محرمات غذایی پرداخت که در این آیه شریفه بیان شده است:

۱. میته (حیوان مردار): میته یعنی حیوانی که خودش مرده باشد، یا به دستور غیراسلامی خفه شده باشد، یا عمداً بسم‌الله نگفته باشند، یا عمداً رو به قبله نکرده باشند، یا دشمنان اهل‌بیت(ع) آن را ذبح کرده باشند. همه اینها میته محسوب می‌شود و حرام است.

۲. خون: همه آنچه درباره میته گفته شد، درباره خون نیز صادق است. خون خوردن نیز حرام است.

۳. گوشت خوک: لحم خنزیر حیوانی بی‌غیرت و پر از میکروب است. خوردن آن هم برای دنیای شما و هم برای آخرت‌تان مضر است. تمام حیوانات نسبت به جنس مخالف خود تعصب دارند و غیرت نشان می‌دهند، اما خوک چنین نیست. همان‌طور که برخی انسان‌ها که مرد هستند ولی راضی هستند همسرشان با لباس‌های نیمه‌عریان در جامعه ظاهر شود، از این خصلت خوک‌ها تبعیت کرده‌اند. خدا ما را در مسیر دین قرار دهد.

۴. آنچه برای غیر خدا ذبح شده: حیوانی که ذبح شده اما به نام خدا نبوده، بلکه به نام بت‌ها و لات و عزی بوده است. حتی اگر رگ‌ها هم درست بریده شده باشد، ولی بسم‌الله گفته نشده و برای غیر خدا بوده، حرام است.

۵. منخنقه (حیوان خفه‌شده): المنخنقة از ماده خنق به معنای خفه کردن است. حیوانی که خفه شده باشد، از نظر اسلام قابل خوردن نیست و خوردنش مضر است.

۶. موقوذه (حیوان کتک‌خورده): الموقوذه از وَگز به معنای حیوانی است که با کتک مرده باشد. حیوان‌داری کار مشکلی است و باید علوفه و غذای حیوان به درستی تأمین شود و حالش رعایت گردد. اگر حیوان آنقدر کتک بخورد که بمیرد، حرام است.

۷. متردیه (حیوان سقوط‌کرده): المتردیه از ماده ردی به معنای هلاک شده یا سقوط کرده است. حیوانی که از بلندی افتاده یا در چاه سقوط کرده و مرده باشد، حرام است.

۸. نطیحه (حیوان شاخ‌خورده): النطیحة از ماده نطح است. حیوانی که بر اثر ضربه شاخ حیوان دیگر از بین رفته باشد، حرام است.

۹. آنچه درنده خورده باشد: آنچه حیوان درنده مانند شیر، پلنگ، گرگ و خرس از آن خورده و مقداری باقی مانده باشد، ناپاک است و از نظر اسلام قابل خوردن نیست.

حکم استثنا؛ تزکیه حیوان مجروح

استاد اکبرنژاد با اشاره به عبارت «إِلَّا مَا ذَکَّیْتُمْ» در آیه شریفه گفت: اگر دیدیم که درنده شکم حیوان را پاره کرده یا گردنش را مجروح کرده، اما ما به موقع رسیدیم و بلد بودیم، رو به قبله کردیم، بسم‌الله گفتیم و چهار رگ را بریدیم، این اشکال ندارد. یعنی اگر توانستیم حیوان را تزکیه کنیم، حلال می‌شود.

نهی از ذبح برای بت‌ها و تقسیم با تیرهای قرعه

این استاد حوزه در ادامه به تفسیر عبارت «وَ مَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ» پرداخت و گفت: نُصُب جمع نَصَب است، یعنی تیرهایی که برای قمار یا بخت‌آزمایی درست می‌کردند. در ایام توحش، این کارها را انجام می‌دادند. انسان‌هایی که اسلام را نپذیرفتند، وحشی‌تر هم شده‌اند.

وی با اشاره به وضعیت مسلمانان مظلوم در جهان افزود: یک میلیارد مردم در دنیا گرسنگی می‌کشند و بچه‌هایشان از بی‌آبی و بی‌غذایی می‌میرند، اما دنیا تماشا می‌کند. پیامبر اکرم(ص) فرمود: «مَنْ أَصْبَحَ لَمْ یَهْتَمَّ بِأُمُورِ الْمُسْلِمِینَ فَلَیْسَ بِمُسْلِمٍ»؛ هر کس صبح کند و به فکر مسلمانان و مظلومان و گرفتاران نباشد، مسلمان نیست.

نتیجه‌گیری؛ ذلکم فسق

استاد اکبرنژاد تأکید کرد: خداوند می‌فرماید این کارها فسق‌آور است. وقتی کاری فسق‌آور شد، اسلام اجازه نمی‌دهد. اسلام می‌خواهد انسان در پرتو تعالیم الهی به سعادت برسد و همانگونه که در دعا می‌خوانیم: «رَبَّنَا آتِنَا فِی الدُّنْیَا حَسَنَةً وَ فِی الْآخِرَةِ حَسَنَةً»، هم در دنیا زندگی خوب داشته باشد و هم در آخرت زندگی بهتر.