استاد علی فاضلی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به موضوع «جوانی و هویت» پرداخت.

/270/260/20/

هویّت

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: کودکان، خود را جزئی از پدر و مادر یافته و برای خود منزلتی نمی ­شمارند. از این رو کاملا می ­پذیرند که در انتخاب غذا و لباس باید پدر و مادر تصمیم بگیرند. آنان خود را جزئی از پدر و مادر می ­شمارند. جوانی اول خودیابی است. جوان خود را شخصیتی مستقل می ­شمارد. از این رو سعی می ­کند اندازه خود را بشناسد تا زندگیش را بسازد. من کیستم؟ اندازه و سهم من در این جهان چیست؟ مسئولیت من چقدر است؟ حق و تکلیف من چه چیزی است؟ پاسخ به این پرسش ها شخصیت او را شکل می­ دهند. مهم این است که این پرسش ها را چگونه پاسخ دهد تا برای خود اندازه ­ای تعریف کند. سپس با این اندازه سهم خود در جامعه را تعیین نماید. چه عواملی اندازه یک جوان را برای خود او را تعیین می ­کنند؟

وی افزود: جوان با دانش و عواطفی که دارد به پرسش های بالا پاسخ می ­دهد. دیده­ ها و شنیده ­های کودکی و ارزش های روانی او پاسخ به سوال «من کیستم» می ­باشد. رفتارهای خانواده و ارزش های آنان سنگ بنای اولیه رشد یک کودکند. شناخت یک جوان از خدا، جهان و انسان هویت او را مشخص می­ کند. دیدگاه او از خانواده، کار، مردم، رفاه، شادی، لذت و از این دست شخصیت او را می ­سازند.

استاد فاضلی در ادامه بیان کرد: جهان بینی یک فرد اندازه او در این جهان است. از این رو، هویت را به باورها، اخلاق و رفتار انسان نیز تعریف می­ کنند. نقش اصلی با باورهاست و دو دیگر نمایش آن هستند. امام صادق علیه السلام اخلاق را جزئی از هویت یک شخص شمرد و فرمود: هم ­نشینی با بی ­خردان اخلاق را تباه و هم ­نشینی با عاقلان آن را اصلاح می­ کند. زیرا هر کس بر شخصیت خویش رفتار می­ کند. «فَسَادُ الْأَخْلَاقِ بِمُعَاشَرَةِ السُّفَهَاءِ وَ صَلَاحُ الْأَخْلَاقِ بِمُنَافَسَةِ الْعُقَلَاءِ وَ الْخُلُقُ أَشْكَالٌ فَ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى‏ شاكِلَتِهِ»‏. (كشف الغمة، ط ق، ج‏2، ص349.) نتیجه سخن این شد که تعریف هویت به خودیابی، جهان بینی، باورها و رفتارها، علاقه ها و انگیزه ها همگی صحیح می باشند.

وی خاطرنشان کرد: وقتی هویت و شخصیت جوان شکل گرفت، جهت­ گیری او در مسائل مهم زندگی نیز مشخص می­ شود. علاقه ­ها، آرزوها و تلاش­ ها اثر هویت هستند. شخصیت یک جوان قوی ترین محرّک زندگی و مؤثرترین مؤلفه تصمیم ­گیری است. قران کریم از هویت به شاکله تعبیر می ­فرماید و می ­گوید: خوشبختی و شوربختی نتیجه شاکله هر انسانی است. «قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى‏ شاكِلَتِهِ‏ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدى‏ سَبِيلًا»

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: امامان معصوم از هویت به نیّت و انگیزه تعبیر فرموده ­اند. شخصیت هر کسی به اندازه انگیزه­ های اوست، زیرا این شخصیت است که انگیزه ­ها را می ­سازند.  امام صادق علیه السلام فرمود: پیروزی در سایه انگیزه­ های درست است. زیرا خداوند فرمود: «قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى‏ شاكِلَتِهِ‏». شاکله هر انسانی همان نیت اوست. «وَ إِنَّمَا الْإِصَابَةُ خَشْيَةُ اللَّهِ وَ النِّيَّةُ الصَّادِقَةُ وَ الْحَسَنَةُ ثُمَّ تَلا قَوْلَهُ عَزَّ وَ جَلَّ «قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى‏ شاكِلَتِهِ‏» يَعْنِي عَلَى نِيَّتِهِ. و النية الصادقة هي انبعاث النفس نحو الطاعة غير ملحوظ فيه شي‏ء سوى وجه اللَّه سبحانه.» (كافي، ج ‏2، ص16 و وافي، ج ‏4، ص 375)

وی افزود: پرسش مهم این است که وقتی هویت همان چیستی انسان شد، آیا انسان از یک هویت واقعی و فطری برخوردار است و باید آن را بشناسد و تقویت کند؟ این هویت چیست؟ آیا همان اخلاق و فضیلت، نژاد، لذت و اقتصاد یا چیز دیگری است؟ یا اساسا انسان از هیچ هویتی برخوردار نیست؟ هویت او را تاریخ پدید آورده است. انسان تاریخی از رنج­ ها و لذت ­ها، شکست ­ها و موفقیت ها داشته و به یک مدلی از زندگی دست یافته است. و این مدل هویت اوست. اسلام معتقد است انسان در ماوراى اين علل تاريخى كه به او هويت مى‏ بخشد يك هويت و يك مدل واقعى در متن خلقت دارد. او وظیفه دارد هویت واقعی خود را بشناسد، زیرا كمال و رشدش در آن است. زندگی بر اساس هویت­ های ساختگی و بر خلاف هویت فطری همچون حرکت در خلاف مسیر رودخانه است، که یقینا به بن­بست می ­رسد. پس اگر وراثت، محيط اجتماعى يا علل تاريخى هویت او را به غلط بسازند بايد آن را خراب كرده و درستش را بسازد. (مجموعه آثار، فلسفه تاريخ، ج‏ 15، ص 818)

وی افزود: هویت یک واقعیت است و خودیابی یافتن آن است که محرّک پرقدرت زندگی است. علی امیرالمؤمنین علیه السلام می­ فرماید: آنکه جایگاه خود را بشناسد نه گم می­ شود و نه تباه، و خداوند پشتوانه اوست. آنکه قدر خویش نداند، قدر هیچ چیز را نخواهد دانست. «مَا هَلَكَ مَنْ عَرَفَ قَدْرَهُ. مَا ضَاعَ امْرُؤٌ عَرَفَ قَدْرَهُ. رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً عَرَفَ قَدْرَهُ وَ لَمْ يَتَعَدَّ طَوْرَه‏. مَنْ جَهِلَ قَدْرَهُ جَهِلَ كُلَّ قَدْر»  (تصنيف غرر الحكم، ص233، کنز الفوائد، ج‏ 2، ص 182)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: شاید بتوان گفت که زندگی پر قدرت علی علیه السلام در پرتو شخصیت او بود. او خود را والا یافته بود و می ­فرمود: اگر بهشت و جهنمی در میان نباشند، باز به کسی ظلم نخواهم کرد. هر کس کرامت خویش را بیابد، گناه را کاری سبک خواهد شمرد. من خدا را برای طمع یا ترس نمی ­پرستم، بلکه او را شایسته این مقام یافته­ ام. 

وی خاطرنشان کرد: به دنبال خودِ غیر واقعی بودن پایان ناخوشی خواهد داشت. هر باطلی یک روز به پایان می­رسد و با پایان آن احساس شکست در زندگی رخ می­دهد. این احساس بزرگترین بحران روانی است. اگر ده سال در آبادانی زمینی تلاش کنید و سپس معلوم شود آن زمین ملک شما نبوده است، چه حالی پیدا می ­کنید؟ هویت موهوم این چنین است. باید با هویت واقعی به زندگی حرکت، شادی و نشاط داد. قران در سه جا به این حقیقت اشاره می ­کند. «فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفاءً وَ أَمَّا ما يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْض»‏ «بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْباطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذا هُوَ زاهِقٌ» «قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً» (رعد، 17، أنبياء، 18و إسراء، 81)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: هویّت هر جوانی قویترین بخش روانی اوست و نباید گذاشت که منحرف شود. هویت ­های کاذب نه تنها پایان ناخوشی دارند، بلکه پیش از رسیدن به خط پایانی نیز بسیار پرخطر هستند. فرعون انحرافی هویتی داشت و امتی را تباه ساخت. او خود را خدا می­ دانست. ولی انسان خدا نیست. «فَقالَ أَنَا رَبُّكُمُ الأَعْلى‏» (نازعات، 24). «قالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ : إِنَّ مُعَاوِيَةَ فِي تَابُوتٍ‏ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَ لَوْ لَا كَلِمَةُ فِرْعَوْنَ‏ أَنَا رَبُّكُمُ‏ الْأَعْلى‏ مَا كَانَ أَحَدٌ أَسْفَلَ مِنْ مُعَاوِيَةَ.» وقعة صفين، ص 217)

وی افزود: هیتلر نیز انحراف هویتی داشت. او خود را نژاد برتر می ­دانست؛ ولی چنین نبود. کمونیست ها نیز چنین بودند. آنان اقتصاد را اولویت اول انسان پنداشتند، ولی چنین نبود. روزی آنان که رفاه و لذت را اولویت اول می دانند نیز به پایان خط خواهند رسید، چون همه انسان لذت او نیست.

استاد علی فاضلی خاطرنشان کرد:مهمترین ارزش جوانی در این است که هویت در این دوره شکل می­ گیرد. قرآن می ­فرماید: ای انسان، سهم خود از دنیا را فراموش نکن. مبادا با سهم خود به فساد بپردازی. مهمترین سهم انسان از دنیا جوانی اوست. سلامتی، نیرومندی، فراغت بال و شادابی در سایه جوانی است. «وَ ابْتَغِ فِيما آتاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَ لا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا، وَ أَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ، وَ لا تَبْغِ الْفَسادَ فِي الْأَرْضِ، إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِين»‏«لاتَنْسَ صِحَّتَكَ و قُوَّتَكَ و فَرَاغَكَ و شَبَابَكَ و نَشَاطَكَ أَنْ تَطْلُبَ بِهَا الآخِرَةَ.» (وسائل الشيعة، ج ‏1، ص90)

هویت دینی

رسالت مهم پیامبران یاری رساندن به انسان در خودیابی است. آنان با ترسیم درست جهان و انسان تلاش کردند تا انسان در دستیابی به جهان­بینی و ایدئولوژی صحیح به خطا نرود و سهم و وظیفه خود را درست دریابد. اگر خود واقعی درست شناخته شد آسیبی نخواهد دید. «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ‏ أَنْفُسَكُمْ‏ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ‏» (مائدة، 105)

استاد علی فاضلی خاطرنشان کرد: امتیاز جهان بینی دین این است که محدود به زمان و مکان نیست. تفکرات بشری از محدودیت زمانی و مکانی خالی نیست. دین و مذهب جوان هویت اصیل و فطری او هستند. پیامبران اعلام کردند که روان انسان جنسی ملکوتی دارد و از عالم فرشتگان است. علاقه­ های زمینی او را راضی نخواهد ساخت. بسندگی به دنیا یک زندگی سختی خواهد بود. نشانه مهم خودیابی درست احساس خوشنودی است. او به خدا وابسته است. او آفریده است و از استقلال و آزادی کافی برخوردار نیست. او تحت ولایت خداست. خدا قله هویت انسان است. «إِنَّا لِلَّهِ و إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُون» «أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ‏» از این رو، قرآن از هویت ­های کاذب به خود­ فراموشی نام می ­برد. آنکه خدا را فراموش کند، خود را فراموش نموده است و آنکه خود را فراموش کند، سود و زیان خود را درست تشخیص نخواهد نداد. زندگی او راکد یا منحرف خواهد گشت. هویت انسان به شناخت خدا و اهداف او گره خورده است، زیرا او آفریدگار ماست. «لاتَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنساهُم أَنفُسَهُمْ أُولئِكَ هُمُ الفاسِقُون»

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: کتاب های آسمانی به بررسی هویت های تاریخی نیز پرداختند و سره از ناسره را بیان نمودند. آنان نژاد، ملیت و سائر عناصر هویت­ ساز را نه به شکل مطلق نفی کردند و نه به شکل مطلق پذیرفتند. نگاهشان به همه اینها نگاه تعدیل و اصلاح است. در نگاه قران همه اینها دنیا نامیده می ­شوند و دنیا به خوب و بد تقسیم می ­شود. شخصی از امام سجاد علیه السلام در باره تعصب عشیره­ ای پرسید. امام علیه السلام فرمود: اگر این تعصب خوبی­ های عشیره شما را بازگو می­ کند و در رونق آن می ­کوشد خوب است، و اگر خوبی دیگران را انکار می ­کند بد است.

وی افزود: حُمران بن ­اعین دانشمندی بزرگ از یاران امام باقر علیه السلام بود که در کوفه ساکن داشت و برای پاسخ به پرسش های خود زیاد به مدینه می­ آمد. در یکی از این سفرها به امام علیه السلام گفت: در این سفر قسم خوردم تا خودم را نشناسم، از مدینه نروم. «حَتَّى أَعْلَمَ مَا أَنَا.» امام علیه السلام در پاسخ به او فرمود: تو شیعه ما هستی. «جُعِلْتُ فِدَاكَ إِنِّي حَلَفْتُ أَلَّا أَبْرَحَ الْمَدِينَةَ حَتَّى أَعْلَمَ مَا أَنَا. فَقَالَ أَبُوجَعْفَرٍ علیه السلام: فَتُرِيدُ مَاذَا يَا حُمْرَانُ؟ قَال: تُخْبِرُنِي مَا أَنَا. قَالَ: أَنْتَ لَنَا شِيعَةٌ فِي الدُّنْيَا وَ الآخِرَةِ.» (رجال كشي، ص 178 ) یعنی فرهنگ شیعی هویت یابیِ هر انسانی را باید پاسخ دهد. در غیر این صورت، این فرهنگ را به شکل کامل دریافت نکرده ­ایم.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: کمیل، یار صادق امیرالمؤمنین علی علیه السلام با اینکه پدر، مادر و زندگی طبیعی خود را می­ شناخت و از علم و معنویت بالایی برخوردار بود، ولی این مقدار از هویت­ یابی او را ارضاء نمی­ کرد. از امام علیه السلام می ­پرسد: می ­خواهم خودم را بشناسم. «أُرِيدُ أَنْ تُعَرِّفَنِي نَفْسِي» (بحار الأنوار، ج‏ 58، ص 85) گفتگوی یاران امام حسین علیه السلام در شب عاشورا روشن می ­کند که یافتنِ شخصیت محرّک پرقدرت و عاشقانه آنان بوده است. آنان به صراحت گفتند چون تو را شناختیم و خود را در تو یافتیم، از تو کناره نمی ­گیریم. اگر از تو جدا شویم پاسخی به خود نخواهیم داشت. آنان نگفتند ما پاسخی به تاریخ یا دیگران نخواهیم داشت. زهیر می­ گوید: اگر هزار بار کشته شوم، شما را رها نمی­ کنم. غلامی می گوید: آیا مرا لایق این جمع نمی ­دانید؟ عباس، قرمانِ علم، شهامت و اخلاق، گفت: بی تو ما هیچیم.

«يا نَفسُ مِن بَعدِ الحُسينِ هُونِى * وَ بَعدَه لا كُنتُ أن تَكُونِى.‏»

وی افزود: در این باره باید توجه نمود که کدام مرحله از دینداری هویت کامل یک جوان را می ­سازد. دین داری سه شکل دارد: حاشیه ­ای، یک ­بعدی و کامل.

دین حاشیه ­ای:

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: گاهی دین در حاشیه زندگانی است و از دور دستی بر آن کشیده می­ شود. شبیه فامیل دور که تنها به وقت نیاز به یاد می ­افتد. موارد دیگر زندگی نیز گاهی در حاشیه­ اند. مثلا گاهی سلامتی، احسان و آرامش روانی اولویّت آخر انسان هستند.

وی خاطرنشان کرد: قرآن از این دینداری نام می ­برد و می ­فرماید: اگر به انسان ها نعمت دهیم خود را بی ­نیاز می ­شمارند، از ما روی بر می گردانند و خود را از ما به کنار می ­کشند. البته وقتی گرفتار می ­شوند سراغ ما می ­آیند. «وَ إِذا أَنْعَمْنا عَلَى‏ الإِنْسانِ‏ أَعْرَضَ وَ نَأى‏ بِجانِبِهِ وَ إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ.» (سجدة، 51) أَي أَنْأَى جانِبَه عن خالِقه مُتَغانياً مُعْرضاً عن عبادته و دعائه، و قيل: نَأى‏ بِجانِبِهِ أَي تباعَدَ عن القبول. (لسان العرب، ج ‏15، ص300) این دین­ داری با کفر برابر است و هویت ­ساز نخواهد شد. در یکی از دعاهای روز سه­ شنبه می ­خوانیم: خدایا، تو در کتاب خود فرموده ­ای: انسان وقتی نعمت دید، از ما دور می­ شود. من تو را شکر می­ کنم که چنین نیستم. در برابر تو و نعمت های تو خضوع می­ کنم. من ناچیز و ضعیفم. تنها کافر تو را کنار می ­گزارد. «أللَّهُمَّ لَكَ الْحَمْدُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ قُلْتَ فِي كِتَابِكَ وَ إِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَ نَأى‏ بِجانِبِهِ وَ إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ‏ وَ هَا أَنَا ذَا خَاضِعٌ لِنِعْمَتِكَ مُسْتَجِيرٌ مُسْتَكِينٌ حِينَ نَأَى بِجَانِبِهِ الْكَافِرُ إِعْرَاضاً عَنْهَا.» (جمال الأسبوع، ص 87)

دین یک ­بعدی:

وی افزود: گاهی بخشی از یک دین را می ­پذیریم، آن را در متن زندگی قرار می ­دهیم و سخت به آن پای بند هستیم. ولی بخش های دیگر را نمی ­پذیریم. مثلا به بخش عبادی و نماز اول وقت پایبندیم؛ ولی بخش مالی یا خانوادگی را نمی ­پذیریم. مهریه زنان را قبول می­ کنیم؛ ولی حق طلاق مرد را نمی ­پذیریم. روشن است این دینداری نیز هویت ­ساز نخواهد شد. قرآن در چند جا از این دینداری نام می­ برد و می­ فرماید: گروهی در عین ایمان مشرکند. امام صادق علیه السلام در تفسیر این آیه فرمود: نه اینکه غیر خدا را می ­پرستند، بلکه در بخشی از کارها اطاعت نمی­ کنند. «وَ ما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِكُونَ» «قَالَ شِرْكُ طَاعَةٍ وَ لَيْسَ شِرْكَ عِبَادَةٍ.» (كافي، ج‏ 2، ص 398)

استاد علی فاضلی خاطرنشان کرد: در جای دیگر می ­فرماید: گروهی تنها یک مرز زندگی خویش را دین قرار می ­دهند و مرزهای دیگر را خود می ­سازند. اگر خوش باشند در ایمانشان محکم می ­گردند و اگر ناخوش باشند روی بر می ­تابند. این گروه هم در دنیا و هم در آخرت زیان می­ بینند. زیرا در دنیا ناخوشی چشیده­ اند و در آخرت پاداش آن را نبرده ­اند. «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى‏ حَرْفٍ‏ فَإِنْ أَصابَهُ خَيْر اطْمَأَنَّ بِهِ وَ إِنْ أَصابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلى‏ وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْيا وَ الْآخِرَةَ ذلِكَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبِين‏.» (حج، 12)

وی افزود:امام باقر علیه السلام فرمود: مقصود آیه کسانی بودند که خدا را پذیرفتند؛ ولی در حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم شکّ داشتند و گفتند: منتظر می­ مانیم اگر با آمدن او اموالمان زیاد شد می ­فهمیم که راست می ­گوید. (كافي، ج‏ 2، ص 413) مرز دینداری آنان منافع دنیوی است. دین را تنها به مقداری که دنیا را سامان دهد می ­پذیرند. در این باره تعبیر دیگری نیز داریم. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در سخنی به زنان هشدار داد و فرمود: مواظب باشید. شما در حال رضایت ایمان دارید؛ ولی در حال خشم ناسپاس می ­شوید. با این ویژگی نجات نخواهید یافت. «لِأَنَّهُنَّ كَافِرَاتُ الْغَضَبِ مُؤْمِنَاتُ الرِّضَا». (کافي، ج ‏5، ص 515)

وی افزود: در مردان نیز این زمینه وجود دارد. خلیفه دوم به زبیر گفت: تو مؤمن رضا و کافر غضب هستی. بر یک مسیر نیستی. می ­دانیم زبیر تنها به دلیل اینکه علی امیرالمؤمنین علیه السلام به او پست و مقام نداد؛ جنگی بزرگ به راه اندخت. «أما أنت يازبير فوعق لقس مؤمن الرضا كافر الغضب، يوما إنسان و يوما شيطان‏.» (شرح نهج البلاغة، ج ‏1، ص 185) امروزه مصداق روشن این دینداری پاک­دینان هستند. معتقند هر دینی که بپسندیم همان درست است.

دین ­داری کامل:

استاد فاضلی خاطرنشان کرد: دین داری کامل، آن وقتی است که اندیشه ­های اساسی انسان در باره جهان و انسان را دین او شکل دهد. دین قلب را با معارف و اخلاق خود تسخیر کند. خداوند اندازه، سهم و وظیفه هر کس را تعیین نموده است. اگر این اندازه را بپذیریم، دیندار کاملی هستیم. قرآن بالاترین مرتبه دین ­داری را راضی شدن از خدا می­ داند. معنای دقیق رضایت به قضا و قدر خدا همین است. انسان نیز همانند سایر اجزای آفرینش سهم معینی دارد. نباید از سهم خویش فراتر رفت. نباید به محیط زیست یا جامعه و حق دیگرا تجاوز نمود. 

وی در ادامه بیان کرد: مؤمن جهان بینی خود را از دین خود بر می ­گیرد. «الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلى‏ جُنُوبِهِمْ وَ يَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلًا سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّار»

این استاد حوزه علمیه قم افزود: مؤمن قلب و روح خود را به تسخیر دین خود در می ­آورد. «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً وَ عَلى‏ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ‏» (آل ­عمران، 191 و انفال، 2)

وی اضافه نمود: زندگانی مومنان در همه ابعادشان از ایمان آنان خبر می­ دهد. سفره­شان، خانه­ شان، بازارشان، آرامش و اضطرابشان، و حتی مرگشان. ایمان کامل می­تواند هویت واقعی ما را بسازد و زندگی اطمینان بخشی را رقم زند.

استاد فاضلی خاطرنشان کرد: باید توجه داشت اگر دین درست هویت ما را شکل ندهد عوامل دیگری سعی در تصاحب آن خواهند داشت. باید ابتدا آنها را به درستی بشناسیم و از نقاط ضعف و مثبتشان آگاه شویم. عوامل مؤثر در هویت انسانی از قرار زیر هستند: محل زندگانی، دوست، دانشگاه و مدرسه و تفکرات ناقص