به مناسبت فرا رسیدن ماه مبارک رمضان، استاد محمد اسماعیل نوری از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به موضوع «درس­ هایی از زیارت امیر مؤمنان و کریم اهل بیت (ع)» پرداخت.

/270/260/20/

ثواب زیارت امیر مؤمنان و امام حسن (ع)

این استاد درس خارج حوزه در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: ابن قولویه، به سند معتبر از امام صادق (ع) روایت کرده: «روزی امام حسين (ع) در آغوش رسول خدا (ص) بود پرسید: پاداش کسی که بعد وفاتت تو را زیارت کند، چیست؟ فرمود: «يَا بُنَيَّ! مَنْ أَتَانِي زَائِراً بَعْدَ مَوْتِي، فَلَهُ الْجَنَّةُ. وَ مَنْ أَتَى أَبَاكَ زَائِراً بَعْدَ مَوْتِهِ، فَلَهُ الْجَنَّةُ. وَ مَنْ أَتَى أَخَاكَ زَائِراً بَعْدَ مَوْتِهِ، فَلَهُ الْجَنَّةُ. وَ مَنْ أَتَاكَ زَائِراً بَعْدَ مَوْتِكَ، فَلَهُ الْجَنَّةُ» هر کس بعد از مرگ من به زیارتم بیاید، بهشت برای اوست. و هر کس پس از مرگ پدرت به زیارتش بیاید، بهشت برای اوست. و هر کس بعد از مرگ برادرت به زیارتش بیاید، بهشت برای اوست. و هر کس پس از مرگ تو به زیارتت بیاید بهشت برای اوست. (کامل الزیارات، ابن قولويه (جعفر بن محمد)، با تحقیق عبد الحسين‏ امینی، دار المرتضوية، نجف اشرف‏، چاپ 1356 ش‏، ص10؛ كتاب المزار (مناسك المزار)، شیخ مفيد، تحیقق  محمد باقر ابطحى، كنگرۀ هزارۀ شيخ مفيد، قم‏، چاپ: 1413 ق‏، ص 19)

وی افزود: در این حدیث، علاوه بر ثواب زیارت امیر مؤمنان (ع) و امام حسن مجتبی (ع)، ثواب زیارت رسول خدا (ص) و امام حسین (ع) نیز بیان شده است.

زیارت امام حسن مجتبی (ع)

استاد نوری در ادامه بیان کرد: اگرچه مناسب این بود که زیارت امیر مؤمنان (ع) پیش از زیارت امام حسن (ع) ذکر شود، ولی چون از نظر ترتیب زمانی پانزدهم ماه بر بیست و یکم مقدم است، زیارت امام حسن (ع) را اول می­آوریم تا مبلغان محترم به ترتیب زمان استفاده نمایند.  

وی افزود: با توجه به اینکه در روایت معروف صَقر بن أبی دُلف از امام هادی (ع)، روز دوشنبه به امام حسن و امام حسین (ع) منتسب شده، (ر. ک: جمال الأسبوع بكمال العمل المشروع‏، سید بن طاووس (على بن موسى‏)، دار الرضى‏، قم‏، چاپ1330ق، ص 25) سید بن طاووس، زیارت زیر را به عنوان زیارت امام حسن (ع) در روز دوشنبه ذکر کرده است:

‏«اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا ابْنَ رَسُولِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا ابْنَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ، اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا ابْنَ فَاطِمَةَ الزَّهْرَاءِ، اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا حَبِيبَ اللَّهِ، اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا صَفْوَةَ اللَّهِ، اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ‏ يَا أَمِينَ اللَّهِ، اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا حُجَّةَ اللَّهِ، اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا نُورَ اللَّهِ، اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا صِرَاطَ اللَّهِ، اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا بَيَانَ حُكْمِ اللَّهِ، اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا نَاصِرَ دِينِ اللَّهِ، اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا السَّيِّدُ الزَّكِيُّ، اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا الْبَرُّ الْوَفِيُّ، اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا الْقَائِمُ الْأَمِينُ، اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا الْعَالِمُ بِالتَّأْوِيلِ، اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا الْهَادِي الْمَهْدِيُّ، اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا الطَّاهِرُ الزَّكِيُّ، اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا التَّقِيُّ النَّقِيُّ، اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا الْحَقُّ الْحَقِيقُ، اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا الشَّهِيدُ الصِّدِّيقُ، اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا أَبَا مُحَمَّدٍ الْحَسَنَ بْنَ عَلِيٍّ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَكَاتُهُ.» (همان، ص 32 و 33؛ بحار الأنوار، ج 99، ص213)

استاد محمد اسماعیل نوری خاطرنشان کرد: به دو فراز این زیارت جلب می­ کنیم؛ در فراز اول می خوانیم: «اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا ابْنَ رَسُولِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا ابْنَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ» سلام بر تو، ای فرزند فرستادۀ پروردگار عالمیان! سلام بر تو، ای فرزند امیر مؤمنان. در این فراز، همان طور که امام حسن (ع)، فرزند حضرت علی (ع) معرفی شده، فرزند رسول خدا (ص) هم معرفی شده است. و این پاسخی است بر کسانی که در مورد فرزند پیامبر بودن فرزندان فاطمه شبهه می­ کنند.

وی افزود: در فراز دیگر می خوانیم: «اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا صِرَاطَ اللَّهِ، اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا بَيَانَ حُكْمِ اللَّهِ، اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا نَاصِرَ دِينِ اللَّهِ» سلام بر تو، ای صراط خدا! سلام بر تو، ای بیان کنندۀ حکم خدا! سلام بر تو، ای یاری کنندۀ دین خدا.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: از جملۀ اول این فراز معلوم می ­شود: برای رسیدن به «صراط مستقیم» الهی که هر روز آن را در نمازهایمان از خدا می ­خواهیم، باید از طریق پیروی از امام حسن (ع) و یازده امام معصوم دیگر وارد شویم؛ زیرا بدون پیروی از آنان، رسیدن به «صراط مستقیم» الهی امکان پذیر نمی­ باشد.

وی خاطرنشان کرد: از جملۀ دوم و سوم معلوم می­شود: بیان احکام الهی و یاری دین خدا از وظایف بارز و مهم امامان معصوم بوده است. و بر ما شیعیان- به خصوص بر علما و مبلغان دین- نیز لازم است در انجام این وظیفه و وظایف دیگر از پیشوایان خود پیروی کنیم.

زیارت امیر مؤمنان (ع) در روز شهادت آن حضرت

استاد نوری افزود: حاج شیخ عباس قمی (ره) در «هدیة الزائرین» می­ گوید: مناسب است زیارت امیر مؤمنان (ع) در روز شهادت آن بزرگوار- که بیست و یکم ماه رمضان می­ باشد- به کلماتی که جناب خضر (ع) در بارۀ او گفته است. (هدیة الزائرین و بهجة الناظرین، شیخ عباس قمی، مؤسسه سبطین، قم، چاپ اول، 1383 ش، ص 254) و آن، همان زیارتی است که در روایت أَسيد بن صفوان (از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم) آمده است؛ او می ­گوید: روزی که روح پاک امیر مؤمنان (ع) از دنیا  پرواز کرد، مردم کوفه به شدت گریه می­ کردند؛ مثل روزی که پیامبر (ص) رحلت کرده بود. در آن­ میان دیدیم: مردی (حضرت خضر) گریه ­کنان، در حال گفتن استرجاع (إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ)، با سرعت می ­آمد تا به درِ خانۀ امیر مؤمنان (ع) رسید ایستاد و گفت:  

 «رَحِمَكَ اللَّهُ يَا أَبَا الْحَسَنِ! كُنْتَ أَوَّلَ الْقَوْمِ إِسْلَاماً، وَ أَخْلَصَهُمْ إِيمَاناً، وَ أَشَدَّهُمْ يَقِيناً، وَ أَخْوَفَهُمْ لِلَّهِ، وَ أَعْظَمَهُمْ عَنَاءً، وَ أَحْوَطَهُمْ‏ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ(ص)، وَ آمَنَهُمْ عَلَى أَصْحَابِهِ، وَ أَفْضَلَهُمْ مَنَاقِبَ، وَ أَكْرَمَهُمْ سَوَابِقَ، وَ أَرْفَعَهُمْ دَرَجَةً، وَ أَقْرَبَهُمْ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ (ص)، وَ أَشْبَهَهُمْ بِهِ هَدْياً وَ خَلْقاً وَ سَمْتاً وَ فِعْلًا، وَ أَشْرَفَهُمْ مَنْزِلَةً، وَ أَكْرَمَهُمْ عَلَيْهِ، فَجَزَاكَ اللَّهُ عَنِ الْإِسْلَامِ وَ عَنْ رَسُولِهِ وَ عَنِ الْمُسْلِمِينَ خَيْراً، قَوِيتَ حِينَ ضَعُفَ أَصْحَابُهُ، وَ بَرَزْتَ حِينَ اسْتَكَانُوا، وَ نَهَضْتَ حِينَ وَهَنُوا، وَ لَزِمْتَ‏ مِنْهَاجَ رَسُولِ اللَّهِ (ص) إِذْ هَمَّ أَصْحَابُهُ، وَ كُنْتَ خَلِيفَتَهُ حَقّاً، لَمْ تُنَازَعْ وَ لَمْ تَضْرَعْ بِرَغْمِ الْمُنَافِقِينَ وَ غَيْظِ الْكَافِرِينَ وَ كُرْهِ الْحَاسِدِينَ وَ ضَغَنِ [صِغَرِ] الْفَاسِقِينَ‏، فَقُمْتَ بِالْأَمْرِ حِينَ فَشِلُوا، وَ نَطَقْتَ حِينَ تَتَعْتَعُوا، وَ مَضَيْتَ بِنُورِ اللَّهِ إِذْ وَقَفُوا، فَاتَّبَعُوكَ فَهُدُوا، وَ كُنْتَ أَخْفَضَهُمْ صَوْتاً وَ أَعْلَاهُمْ قُنُوتاً [قَدَماً]، وَ أَقَلَّهُمْ  [وَ أطیَبَهُمْ] كَلَاماً، وَ أَصْوَبَهُمْ نُطْقاً [مَنْطِقاً]، وَ أَكْبَرَهُمْ رَأْياً، وَ أَشْجَعَهُمْ قَلْباً، وَ أَشَدَّهُمْ يَقِيناً، وَ أَحْسَنَهُمْ عَمَلًا، وَ أَعْرَفَهُمْ بِالْأُمُورِ، كُنْتَ وَ اللَّهِ يَعْسُوباً لِلدِّينِ أَوَّلًا وَ آخِراً؛ اَلْأَوَّلَ حِينَ تَفَرَّقَ النَّاسُ وَ الْآخِرَ حِينَ فَشِلُوا، كُنْتَ لِلْمُؤْمِنِينَ أَباً رَحِيماً إِذْ صَارُوا عَلَيْكَ عِيَالًا، فَحَمَلْتَ أَثْقَالَ مَا عَنْهُ ضَعُفُوا، وَ حَفِظْتَ مَا أَضَاعُوا، وَ رَعَيْتَ مَا أَهْمَلُوا، وَ شَمَّرْتَ إِذَا اجْتَمَعُوا، وَ عَلَوْتَ إِذْ هَلِعُوا، وَ صَبَرْتَ إِذْ أَسْرَعُوا، وَ أَدْرَكْتَ أَوْتَارَ مَا طَلَبُوا وَ نَالُوا بِكَ مَا لَمْ يَحْتَسِبُوا، كُنْتَ عَلَى الْكَافِرِينَ عَذَاباً صَبّاً وَ نَهْباً، وَ لِلْمُؤْمِنِينَ عَمَداً وَ حِصْناً، فَطِرْتَ وَ اللَّهِ بِنَعْمَائِهَا، وَ فُزْتَ بِحِبَائِهَا، وَ أَحْرَزْتَ سَوَابِغَهَا، وَ ذَهَبْتَ بِفَضَائِلِهَا، لَمْ تُفْلَلْ حُجَّتُكَ، وَ لَمْ يَزِغْ قَلْبُكَ، وَ لَمْ تَضْعُفْ بَصِيرَتُك،َ وَ لَمْ تَجْبُنْ نَفْسُكَ وَ لَمْ تَخِرَّ، كُنْتَ كَالْجَبَلِ لَا تُحَرِّكُهُ الْعَوَاصِفُ، وَ كُنْتَ كَمَا قَالَ (ع): آمَنَ النَّاسِ فِي صُحْبَتِكَ وَ ذَاتِ يَدِكَ. وَ كُنْتَ كَمَا قَالَ (ع): ضَعِيفاً فِي بَدَنِكَ، قَوِيّاً فِي أَمْرِ اللَّهِ، مُتَوَاضِعاً فِي نَفْسِكَ، عَظِيماً عِنْدَ اللَّهِ، كَبِيراً فِي الْأَرْضِ، جَلِيلًا عِنْدَ الْمُؤْمِنِينَ. لَمْ يَكُنْ لِأَحَدٍ فِيكَ مَهْمَزٌ، وَ لَا لِقَائِلٍ فِيكَ مَغْمَزٌ [وَ لَا لِأَحَدٍ فِيكَ مَطْمَعٌ‏]، وَ لَا لِأَحَدٍ عِنْدَكَ هَوَادَةٌ، اَلضَّعِيفُ الذَّلِيلُ عِنْدَكَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ حَتَّى تَأْخُذَ لَهُ بِحَقِّهِ، وَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ عِنْدَكَ ضَعِيفٌ ذَلِيلٌ حَتَّى تَأْخُذَ مِنْهُ الْحَقَّ، وَ الْقَرِيبُ وَ الْبَعِيدُ عِنْدَكَ فِي ذَلِكَ سَوَاءٌ، شَأْنُكَ الْحَقُّ وَ الصِّدْقُ وَ الرِّفْقُ، وَ قَوْلُكَ حُكْمٌ وَ حَتْمٌ، وَ أَمْرُكَ حِلْمٌ وَ حَزْمٌ، وَ رَأْيُكَ عِلْمٌ وَ عَزْمٌ فِيمَا فَعَلْتَ، وَ قَدْ نَهَجَ السَّبِيلُ، وَ سَهُلَ الْعَسِيرُ، وَ أُطْفِئَتِ النِّيرَانُ، وَ اعْتَدَلَ بِكَ الدِّينُ، وَ قَوِيَ بِكَ الْإِسْلَامُ، فَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ‏ وَ لَوْ كَرِهَ الْكافِرُونَ، وَ ثَبَتَ بِكَ الْإِسْلَامُ وَ الْمُؤْمِنُونَ، وَ سَبَقْتَ سَبْقاً بَعِيداً، وَ أَتْعَبْتَ مَنْ بَعْدَكَ تَعَباً شَدِيداً، فَجَلَلْتَ عَنِ الْبُكَاءِ، وَ عَظُمَتْ رَزِيَّتُكَ فِي السَّمَاءِ، وَ هَدَّتْ مُصِيبَتُكَ الْأَنَامَ، فَإِنَّا لِلَّهِ‏ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ‏، رَضِينَا عَنِ اللَّهِ قَضَاهُ، وَ سَلَّمْنَا لِلَّهِ أَمْرَهُ، فَوَ اللَّهِ لَنْ يُصَابَ الْمُسْلِمُونَ بِمِثْلِكَ أَبَداً، كُنْتَ لِلْمُؤْمِنِينَ كَهْفاً وَ حِصْناً وَ قُنَّةً رَاسِياً، وَ عَلَى الْكَافِرِينَ غِلْظَةً وَ غَيْظاً، فَأَلْحَقَكَ اللَّهُ بِنَبِيِّهِ، وَ لَا أَحْرَمَنَا أَجْرَكَ، وَ لَا أَضَلَّنَا بَعْدَكَ.»

مردم همه ساکت بودند، تا وقتی که سخنان او تمام شد، گریه کرد، مردم نیز گریه کردند، سپس هرچه گشتند او را نیافتند. (الکافی، ج 1، ص454 - 456، ح 4؛ الأمالی، شیخ صدوق، کتابچی، تهران، چاپ 1376 ش، ص241- 243، ح 11)؛ چون متن این زیارت، در کتاب­ های مفاتیح الجنان، مفاتیح نوین و امثال آنها نیامده، لذا متن کامل آن را آوردیم تا در اختیار مردم قرار گیرد.  در این زیارت برخی از فضایل امیر مؤمنان (ع) از زبان حضرت خضر (ع) بیان شده که به مواردی از آنها اشاره می­ کنیم:

1. رَحِمَكَ اللَّهُ يَا أَبَا الْحَسَنِ! كُنْتَ أَوَّلَ الْقَوْمِ إِسْلَاماً، وَ أَخْلَصَهُمْ إِيمَاناً، وَ أَشَدَّهُمْ يَقِيناً؛ خدا تو را رحمت کند ای ابا الحسن! تو، در پذیرفتن اسلام، اولین نفر از مردم بودی. و خالص­ترین آنان بودی در ایمان. و محکم­ترین آنها بودی در یقین.

2. وَ لَزِمْتَ‏ مِنْهَاجَ رَسُولِ اللَّهِ (ص) إِذْ هَمَّ أَصْحَابُهُ، وَ كُنْتَ خَلِيفَتَهُ حَقّاً؛ تو ملازم راه و روش رسول خدا (ص) بودی هنگامی اصحابش به تدریج ذوب می­شدند (بیراهه می­رفتند). و تو خلیفۀ حقیقی پیامبر بودی.

3. كُنْتَ لِلْمُؤْمِنِينَ أَباً رَحِيماً إِذْ صَارُوا عَلَيْكَ عِيَالًا؛ برای مؤمنان پدری مهربان بودی زمانی که تحت سرپرستی تو قرار گرفتند.

4. كُنْتَ كَالْجَبَلِ لَا تُحَرِّكُهُ الْعَوَاصِفُ؛ همانند کوه محکم بودی که بادهای تند تکانش نمی ­دهند.

5. اَلضَّعِيفُ الذَّلِيلُ عِنْدَكَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ حَتَّى تَأْخُذَ لَهُ بِحَقِّهِ، وَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ عِنْدَكَ ضَعِيفٌ ذَلِيلٌ حَتَّى تَأْخُذَ مِنْهُ الْحَقَّ؛ شخص ضعیف و خوار، نزد تو قوی و عزیز بود تا حقش را برای او بگیری، و به عکس؛ شخص قوی و عزیز نزد تو ضعیف و خوار بود تا حق را از او بگیری.

6. پس از بیان برخی از فضایل مولای متقیان، به عظمت مصیبت شهادت آن حضرت اشاره کرده و می­گوید: وَ عَظُمَتْ رَزِيَّتُكَ فِي السَّمَاءِ، وَ هَدَّتْ مُصِيبَتُكَ الْأَنَامَ، فَإِنَّا لِلَّهِ‏ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ‏، رَضِينَا عَنِ اللَّهِ قَضَاهُ؛ و عزای تو در آسمان، عظمت یافته، و مصیبت تو، مردم را درهم شکسته است. پس [می­گوییم:] «إِنَّا لِلَّهِ‏ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ‏» و به قضای الهی راضی هستیم.

7. و در پایان، چنین دعا کرده: فَأَلْحَقَكَ اللَّهُ بِنَبِيِّهِ، وَ لَا أَحْرَمَنَا أَجْرَكَ، وَ لَا أَضَلَّنَا بَعْدَكَ؛ پس خدا تو را به پیامبرش (حضرت محمد (ص)) ملحق فرماید، و ما را از أجر [عزای] تو محروم نکند، و بعد از تو، ما را گمراه نکند.

اشاره به چند پیام

استاد محمد اسماعیل نوری خاطرنشان کرد: هر یک از جملات این زیارت، پیامی است برای شیعیان آن حضرت. در اینجا فقط به چند مورد از قسمت اخیر آن، اشاره می­ کنیم:

الف: از عبارت «وَ عَظُمَتْ رَزِيَّتُكَ... رَضِينَا عَنِ اللَّهِ قَضَاهُ» استفاده می­شود: مصیبت، هر قدر سخت و شکننده باشد، بنده باید صبر کند و به قضای الهی راضی باشد.

ب: بهتر است بندۀ مصیبت زده با گفتن «إِنَّا لِلَّهِ‏ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ‏» اعتقاد خود را به مبدأ و معاد تقویت نماید.

ج: از جملۀ «فَأَلْحَقَكَ اللَّهُ بِنَبِيِّهِ» می­فهمیم که شخص متوفّی هر قدر بلند­مرتبه باشد، باز هم شایسته است برای علوّ مقام او دعا کنیم. همچنان که می­بینیم: رهبر معظم انقلاب (مد ظله العالی) در پیام­های خود، علاوه بر تسلیت به بازماندگان، برای میت هم دعا می­کنند.

د: از جملۀ «وَ لَا أَحْرَمَنَا أَجْرَكَ» استفاده می­شود: بازماندگان میت، باید ضمن صبر و تحمل مصیبت و ترک جزع و بی­تابی، از خدا بخواهند که آنان را یاری نماید تا بتوانند پاداش مصیبت خود را حفظ کنند و با بی­تابی، پاداش خود را از دست ندهند؛ زیرا در صورت جزع، نه تنها پاداش ندارند، بلکه گنهکار هم می­شوند!

حضرت علی (ع) در تسلیت به کسی که فرزندش مرده بود، فرمود: «يَا أَشْعَثُ! إِنْ تَحْزَنْ عَلَى ابْنِكَ فَقَدِ اسْتَحَقَّتْ [ذَلِكَ مِنْكَ‏] مِنْكَ ذَلِكَ الرَّحِمُ، وَ إِنْ تَصْبِرْ فَفِي اللَّهِ مِنْ كُلِّ مُصِيبَةٍ خَلَفٌ. يَا أَشْعَثُ! إِنْ صَبَرْتَ، جَرَى عَلَيْكَ الْقَدَرُ وَ أَنْتَ مَأْجُورٌ، وَ إِنْ جَزِعْتَ جَرَى عَلَيْكَ الْقَدَرُ وَ أَنْتَ مَأْزُورٌ. يَا أَشْعَثُ! اِبْنُكَ سَرَّكَ وَ هُوَ بَلَاءٌ وَ فِتْنَةٌ، وَ حَزَنَكَ‏ وَ هُوَ ثَوَابٌ وَ رَحْمَة» (نهج البلاغه، شریف رضی (محمد بن حسین) تنظیم صبحی صالح، نشر هجرت، قم، چاپ اول 1414ق، ص527، حکمت[297]291) اى اشعث! اگر براى پسرت محزون شوی، به خاطر پيوند [پدری] سزاوار است، و اگر صبر كنى نزد خدا بر هر مصيبتى پاداشى است. اى اشعث! اگر صبر كنى تقدير الهى بر تو جارى شده و تو مأجور می­باشی، و اگر بى‏تابى كنى [بازهم] تقدير الهى بر تو جارى شده ولی تو گنهكار خواهی شد. اى اشعث! فرزندت تو را خوشحال كرد در حالى كه براى تو گرفتاری و آزمايش بود، و غمگينت ساخت در حالى كه براى تو ثواب و رحمت است.»

ه: حضرت خضر (ع) در پایان، با جملۀ «وَ لَا أَضَلَّنَا بَعْدَكَ» به پیروان اهل­ بیت تا قیامت هشدار داده که مبادا پس از شهادت یا رحلت یک رهبر، گمراه شوند، بلکه باید با تبعیت از رهبر بعدی اتّحاد خود را حفظ کرده و راه صحیح تشیّع را ادامه دهند.