استاد احمد عابدی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو.با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «جلوه های مختلف اخلاق» پرداخت.

/270/260/20/

آداب راه رفتن

این استاد درس خارج حوزه در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: بخشی از اخلاق، که مورد تأکید اسلام است، اخلاق فردی است. نحوه راه رفتن، نحوه نشستن، نحوه غذا خوردن، نوعی از آداب است؛ و ادب یعنی هر عملی را در هر زمان و مکانی به بهترین نحو آن انجام دهد. موقع راه رفتن، برخی تند و برخی کند می روند، برخی هم به حالت دو و برخی هم با نوک پا راه می روند، به گونه ای که فقط انگشتان پا را روی زمین بگذارند. این نحوه اخیر راه رفتن در قدیم مخصوص عبدها بوده که کف پا را روی زمین نمی گذاشتند. در آن زمان رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم نیز چنین راه می رفتند؛ به عبارتی دیگر می خواستند بفرمایند که من هم عبد و بنده خدا هستم.  نشستن نیز مثل راه رفتن است که افراد آزاد، هر گونه بخواهند می نشستند؛ ولی کسی که عبد بود؛ در حالی که کف پا به زمین است، دو زانو را به بغل می گرفت. این نحوه راه رفتن و نشستن در زمان گذشته بوده که نوعی ادب محسوب می شد. اما امروز شاید بگوییم دو زانو نشستن، نوعی ادب است و چهار زانو بودن برای بزرگان. اینکه چه نوع غذایی و چگونه آن را بخورند، از چه وسیله ای استفاده کند، خانه اش چگونه باشد، بسته به این است که در چه دوران و مکانی به سر می بریم؛ و باید دید در هر زمان و مکانی، چه نوع عملی مناسب با ادب است. به همین جهت گفته شده است که جامع ترین آیه قرآن این آیه است که می فرماید: «وَ امُر بِالعُرفِ»؛ به این معنا که باید دید عرف عقلا و عرف جامعه چه چیزی را می پسندد؛ با این قید که مخالف با احکام شرعی هم نبوده نباشد.

آراستگی

استاد احمد عابدی افزود: آراستگی ظاهری یکی از مسائل مهم اخلاقی است. مرتب بودن لباس، منظم بودن و مناسب بودن لباس و ظاهر فرد، تناسب آنها با هر دوره از زندگی، آراسته بودن موی سر و صورت و مواردی از این دست، از مواردی است که نمی توان به سادگی از آن گذشت. در مورد پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله نقل شده است که نصف مخارج زندگی حضرت، هزینه آراستگی ایشان می شد؛ مواردی همانند تهیه عطر، شانه، آینه، نظافت، قیچی و غیره. رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم به ظاهر خویش، بسیار می رسیدند؛ و معطر بودن و پاکیزگی حضرت، تا آنجا بود که هیچ حشره ای موذی روی آن حضرت نمی نشست. اینکه لباس سیاه مکروه است، مراد لباس زیرین است که زود عرق می کند و آلوده می شود و آلودگی آن هم معلوم نیست؛ از این رو زود بو می گیرد.

گونه های مختلف از اخلاق

این استاد برجسته حوزه علمیه قم تأکید کرد: نوع مسائل اخلاقی که در منابر و سخنرانی ها مطرح می شود، اخلاق فردی و بیان از توکل به خدا، ذکر، دعا، شجاعت، چله نشینی و مواردی از این قبیل است؛ اما باید در نظر داشته باشیم که اخلاق، تنها فردی نیست و اخلاق سیاسی، اجتماعی، طبیعی و نحوه برخورد با طبیعت و محیط زیست نیز جزوی از اخلاق است. اینکه با حیوانات و درخت و گل و گیاه چه برخوردی داشته باشیم و یا از آب و خاک چگونه مراقبت کنیم هم از اهمیت بالایی برخوردار است؛ و البته ضابطه و راهکار همه اینها را اخلاق تعیین می کند.در دنیا نیز اکنون این بحث ها خیلی مطرح است و بهترین دین را آن دینی می دانند که برای این موارد، رابطه بهتری تعریف کند و برخورد بهتری داشته باشد. در گذشته، دین خوب آن دینی بود که شبهات مهم فلسفی عقلی و منطقی را مطرح کند و جواب دهد؛ ولی امروزه نگاه می کنند که ببینند کدام دین می گوید درخت را قطع نکنید؛ اینکه  اگر ناخن گرفتید، آن را دفن کنید. می بینند کدام دین است که به نظافت فردی و اجتماعی تأکید کرده است؛ اینکه چاه زباله کجا باشد؛ چقدر با چاه آب شرب فاصله داشته باشد؛ کاشت یک درخت چقدر ثواب دارد و در مقابل آن، قطع درخت چقدر مذمّت شده است؛ همه اینها جزو اخلاق است که در دین مبین اسلام به وضوح بیان شده است؛ ولی کمتر مطرح و گفته می شود، اینها اخلاق طبیعی و حقوق طبیعت است. دین ما می فرماید هر کاری می خواهید انجام دهید، حتماً محکم کاری کنید، حتی اگر قبری را می پوشانید، آن را محکم کنید؛ پس اگر ساختمانی می سازید، حتماً آن را محکم کنید که در برابر سیل و زلزله ایمن و مقاوم باشد. بنابراین ممکن است گفته شود که این بخش اخلاق، اگر مهمتر از اخلاق فردی نباشد، کم اهمیت تر از آن نیست. اینکه انسان با زن و بچه خود چگونه رفتار کند و با همسایه خود چگونه برخورد کند، از امور بسیار مهم است.

وی افزود: در گذشته، مسجدها و حمام ها یک شاخصه مشترک و مهم داشتند که علت آن رعایت نظافت و بهداشت بود و آن اینکه در فاصله بین سر حمام و ته حمام، یک حوضچه آب بود که برای بیرون آمدن از حمام، حتماً باید از آن آب عبور می شد؛ ورودی برخی مساجد نیز اینگونه بود که حوضچه ای از آب درست می کردند که حتماً پاهای خود را بشویند و داخل مسجد شوند. این موارد، از اخلاق اسلامی است. اینکه درب های قدیم دو تا حلقه داشت که یکی کوچک و دیگری، بزرگ و صدای متفاوتی داشتند، یک کار اخلاقی بود که اگر زن هست، کدام حلقه را بزند که زن صاحبخانه بیاید در را باز کند و اگر مرد است کدام حلقه را بزند که مرد بیاید درب را باز کند.

از این رو خوب است که در هر زمان، متناسب با ابزار جدیدی که می آید، فرهنگ و اخلاق آن هم در جامعه مدون شود؛ به عنوان نمونه اخلاق تلفن همراه، و اینکه چه موقع زنگ بزنند، چه ساعتی از شب یا وقت نماز زنگ نزنند؛ اینها فرهنگ و اخلاق است، هر کسی باید خودش رعایت کند که وقت نماز زنگ نزند، نه اینکه طرف مقابل تلفن را خاموش کند یا جواب ندهد. اینکه اخلاق ماشین سواری و رعایت ترافیک چگونه باشد. اخلاق تلویزیون چگونه باشد، چه موقع تماشا کنیم، چه فیلمی را ببینیم، آیا هر چه پخش کردند ما هم باید ببینیم؟! آیا بچه هر چه خواست باید ببیند؟!

آینه شو

استاد احمد عابدی خاطرنشان کرد: در برخی از روایات آمده است که اگر کسی زیاد در آینه نگاه کند و حمد و ثنای الهی بگوید، اهل بهشت خواهد شد و در بعضی دیگر از احادیث آمده است که پیامبران نیز زیاد به آینه نگاه می کردند. همچنین در مورد پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده است که هر زمان می خواستند از منزل بیرون برودند، به آینه نگاه می کردند و خود را آراسته می نمودند تا مرتب و منظم باشند. در این مورد، فراوان حدیث داریم و باید به آن عمل نمود و آراسته بود.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: اگرچه در قرآن کریم کلمه آینه نیامده است؛ اما عبارتی شبیه آن هست که در آیه نور آمده به عنوان «زجاجه». در دوران قدیم که برق نبود، چراغ روشنایی را در طاقچه می گذاشتند و برای اینکه دود نکند، یک شیشه جلوی آن قرار می دادند و نیز برای اینکه نور آن بیشتر به جلو منعکس شود، یک شیشه یا آینه در پشت آن قرار می دادند؛ مشکات نیز به معنای چراغدان است. آینه هر چیزی را که در مقابلش باشد، همانطور که آینه هست، نشان می دهد؛ یعنی اگر آینه صاف باشد، آن چیز هم صاف و شفاف دیده می شود، اگر آینه موج دار باشد، محدب باشد یا مقعر، به گونه دیگری نشان می دهد. اگر یک آینه باشد، یک عکس نشان می دهد و اگر دو آینه رو به روی هم باشند؛ بی نهایت عکس نشان می دهد. هر چیزی و هر کسی در مقابل آینه قرار بگیرد، فقط به خود او نشان می دهد؛ تا وقتی در مقابل آن است، نشان می دهد؛ نه قبل و نه بعد از آن؛ عیب او را فقط به خودش می گوید و نه به دیگری؛ کم و زیاد هم نمی کند؛ اگر عیب برطرف شد و مجدداً در مقابل آینه قرار گرفت دیگر بازگو نمی کند.

وی افزود: مسائل آینه برخی معرفتی است و بعضی هم عملی و اخلاقی است. در کتب عرفانی هم از آینه بحث می شود؛ از جمله اینکه می گویند خدا عالم را آفرید تا خود را در آینه عالم ببیند. البته شرط نشان دادن آینه این است که رو به روی آن باشد، نور کافی باشد، خیلی دور و خیلی نزدیک نباشد، اگر خیلی نزدیک باشد، محو می شود و اگر خیلی دور باشد نشان نمی دهد. در مقابل خدا نیز اینگونه است؛ اگر کسی خیلی نزدیک شود و مقرب گردد، فنای فی الله می شود، و اگر خیلی هم دور باشد، اثر نمی گذارد هر کدام از ما نیز باید آینه باشیم، از جهتی آینه خودمان باشیم که جسم و روح ما در آن دیده شوند؛ از جهتی آینه دیگران باشیم، هر کسی نسبت به دیگری آینه باشد، خوب و بد او را نشان دهد و راهنمایی کند؛ نسبت به خدا هم آینه شویم؛ البته آینه در مقابل آینه خدا بی نهایت می شود.

استاد احمد عابدی تأکید کرد: زیارت به نوعی آینه است؛ چرا که در زیارت، روح زائر با روح زیارت شونده و امام مثل دو آینه می شود و هر دو در یکدیگر اثر می گذارند؛ از این رو کسی که گناه کند و به حرم برود، روح امام را اذیت کرده است. امید است که خدا ما را آینه صاف و صیقل یافته قرار دهد، هم برای خودمان، هم برای دیگران و هم برای خودش. و چند بیت نیز از آینه در نگاه شعر:

آیینه شو جمال پری طلعتان طلب                     جاروب کن تو خانه سپس میهمان طلب

روی جانان طلبی آینه را قابل ساز                   ور نه هرگز گل و نسرین ندمد ز آهن و روی

حسن روی تو به یک جلوه که در آینه کرد         این هم نقش در آیینه اوهام افتاد

ای آفتاب آینه دار جمال تو                             مشک سیاه مجمره گردان خال تو