استاد محمد ابراهیم کفیل از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به موضوع «نگاهی به اقیانوس سوره حمد» پرداخت.

/270/260/20/

الف) برداشت نکات از سوره مبارکه حمد

این استاد درس خارج حوزه در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: سوره حمد که نام دیگر آن، فاتحة الکتاب است، مملو از نکات درخشان است؛ که بر اساس ترتیب آیات، به برخی از آنها اشاره می شود.

«بسم الله الرحمن الرحیم»

1- خداوند الرحمن است

2- خداوند الرحیم است

3- انسان استعداد شناخت خداوند را دارد. (خداوند با او سخن گفته وصفاتش را برایش بیان کرده است)

4- انسان نیازمند به الله است(بسم الله/ایاک نستعین/اهدنا)

5- انسان مشمول رحمت خداوند است.

6- انسان می تواند مشمول رحمت خاصه خداوند قرار گیرد.

«الحمد لله رب العالمین»

1- خداوند محمود است. (الحمد لله)

2- خداوند رب العالمین است (رب: مالک، صاحب اختیار یا پروردگار/ عالمین: جهانیان، جهان ها یا عقلا)

3- انسان می تواند حامد باشد. (حمد خداوند برای انسان ممکن است. کسی نگوید این التراب و رب الارباب) و موظف است خدا را حمد گوید.

4- هستی تحت ربوبیت خداوند است. (رب العالمین)

5- ربوبیت هستی بر اساس رحمت صورت می گیرد. (رب العالمین الرحمن الرحیم)

6- هستی دارای عوالم متعدد است. (العالمین) (آیت الله جوادی آملی حفظه الله معتقدند از آیات 23 تا 28 سوره مبارکه شعراء استفاده می شود که منظور از عالمین، نظام هستی امکانی است؛ نه خصوص جوامع انسانی. عالمین: عوالم پیش از دنیا، عالم دنیا و عوالم پس از آن؛ یعنی برزخ و قیامت. همچنین عالم انسان ها، عالم فرشتگان، عالم جنیان و سایر عوالم هستی. البته آیت الله معرفت رحمه الله عالمین را به معنای عقلا دانسته اند.)

«الرحمن الرحیم» «مالک یوم الدین»

1- خداوند مالک روز جزاست.

2- هستی منحصر در دنیا نیست و یوم الدین دارد.

3- هستی روز جزا دارد. (پس در دنیا نباید انتظار پاداش یا کیفر داشت. پاداش های دنیوی مانند صبحانه و پذیرایی بین روز از بنا است که برای افزایش توان و ادامه کار است و جای مزد را نمی گیرد و کیفر دنیا لطفی است که برای تنبه و تضرع صورت می گیرد.)

4- انسان مورد محاسبه واقع می شود. (مالک یوم الدین)

5- انسان در روز جزا مالک چیزی نیست. (مالک یوم الدین)

«ایاک نعبد و ایاک نستعین»

1-  خداوند حاضر است. (ایاک)

2- خداوند تنها معبود است. (ایاک نعبد) در سوره يس آمده است: «أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَبَنى ءَادَمَ أَن لا تَعْبُدُوا الشيْطنَ  إِنَّهُ لَكمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ (60) وَ أَنِ اعْبُدُونى هَذَا صِرَاطٌ مُّستَقِيمٌ (61)

3-  خداوند تنها مستعان است. (ایاک نستعین) در سوره يوسف آمده است: «وَ جَاءُو عَلى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ  قَالَ بَلْ سوَّلَت لَكُمْ أَنفُسكُمْ أَمْراً  فَصبرٌ جَمِيلٌ  وَ اللَّهُ الْمُستَعَانُ عَلى مَا تَصِفُونَ»(18)

4- انسان بنده خداست، پرستش خداوند برای انسان ممکن است و انسان موظف به ستایش و پرستش خداوند است.

5- انسان همیشه در محضر خداست. (ایاک)

6- انسان در همه امور نیازمند به استعانت از خداوند است. (حذف متعلق استعانت) خصوصا در مسئله هدایت؛ یعنی برای قرار گرفتن در مسیر، ماندن در مسیر و رشد و تعالی در آن (قرار گرفتن اهدنا الصراط المستقیم بعد از ایاک نستعین و لزوم تکرار روزانه آن).

«اهدنا الصراط المستقیم»

1- خداوند هادی است. (اهدنا). در سوره مبارکه  فرقان آمده است: «وَ كَذَلِك جَعَلْنَا لِكلّ‏ نَبىٍ عَدُوًّا مِّنَ الْمُجْرِمِينَ  وَ كَفَى بِرَبِّك هَادِياً وَ نَصِيراً» (31)

2- خداوند عالم و قادر است. (وگر نه درخواست هدایت از او معنا نداشت.)

3- انسان مسافر است. (و از این رو راه مستقیم می خواهد.)

4- آفرینش انسان هدفمند است. (چون بدون هدف صراط مستقیم معنا ندارد.)

5-  در هستی صراط مستقیم وجود دارد.

6- صراط مستقیم فقط یک راه است که نعمت یافتگان آن را پیموده اند.

7- انسان می تواند و باید برای دیگران از خداوند متعال درخواست داشته باشد. (اهدنا به صیغه جمع است).

8- درخواست هدایت کردن از خدا برای انسان ممکن است و انسان موظف به این درخواست است.

9-  انسان به برکت دعا و درخواست از خداوند متعال مصون می ماند و ترقی می کند.

«صراط الذین انعمت علیهم غیر المغضوب علیهم ولا الضالین»

1- خداوند منعم است. (انعمت علیهم) در سوره مبارکه اسراء آمده است: «وَ مَا بِكُم مِّن نِّعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذَا مَسكُمُ الضرُّ فَإِلَيْهِ تجْئَرُونَ» (53) در سوره مبارکه انعام هم می خوانیم: «قُلْ مَن يُنَجِّيكم مِّن ظلُمَتِ الْبرِّ وَ الْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضرُّعاً وَ خُفْيَةً لَّئنْ أَنجَاتَ‏ا مِنْ هَذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشكِرِينَ(63)قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُم مِّنهَا وَ مِن كلّ‏ِ كَرْبٍ ثُمَّ أَنتُمْ تُشرِكُونَ» (64)

2- خداوند غاضب است. (المغضوب علیهم) در سوره مبارکه مائده آمده است: «قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُم بِشرٍّ مِّن ذَلِك مَثُوبَةً عِندَ اللَّهِ مَن لَّعَنَهُ اللَّهُ وَ غَضِب علَيْهِ وَ جَعَلَ مِنهُمُ الْقِرَدَةَ وَ الخْنَازِيرَ وَ عَبَدَ الطغُوت أُولَئك شرٌّ مَّكاناً وَ أَضلُّ عَن سوَاءِ السبِيلِ» (60)

3- انسان هدایت یافته مشمول نعمت الهی است. (صراط الذین انعمت علیهم).

ب) نگاهی موضوعی به سوره مبارکه حمد

1- خدا شناسی :

استاد کفیل خاطرنشان کرد: از زوایای مختلفی می توان به سوره مبارکه حمد نگریست؛ از  این رو در ادامه با نگاهی موضوعی سوره حمد را بررسی می کنیم. در بعد خداشناسی می توان به نکات زیر اشاره نمود:

1 خداوند الرحمن است.

2- خداوند الرحیم است.

3- خداوند رب العالمین است.

 4- خداوند مالک روز جزاست.

5- خداوند تنها محمود است. (الحمد لله)

6- خداوند حاضر است. (ایاک)

7- خداوند حیّ است.

8- خداوند تنها معبود است. (ایاک نعبد)

 9- خداوند تنها مستعان است(ایاک نستعین)

10- خداوند هادی است. (اهدنا)

11- خداوند عالم و قادر است. (وگرنه درخواست استعانت و هدایت از او معنا نداشت).

12- خداوند منعم است (انعمت علیهم)

13- خداوند غاضب است (المغضوب علیهم)

2و3- انسان شناسی و وظیفه شناسی:

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: در سوره حمد، با نگاه انسان شناسی و وظیفه شناسی، می توان به نکات زیر اشاره نمود:

1- انسان استعداد شناخت خداوند و فهمیدن سخن او را دارد. (خداوند با او سخن گفته وصفاتش را برایش بیان کرده است)

2- انسان نیازمند به الله است. (بسم الله/ ایاک نستعین/ اهدنا)

3- انسان مشمول رحمت خداوند است.

4- انسان می تواند مشمول رحمت خاصه خداوند قرار گیرد.

5- انسان می تواند حامد باشد. (حمد خداوند برای انسان ممکن است .کسی نگوید این التراب و رب الارباب) و موظف است خدا را حمد گوید.

6- انسان مملوک و مربوب خداوند است. (در مقابل او فاقد اراده است) چون او رب است (مالک، صاحب اختیار و پروردگار)

7- انسان مورد محاسبه واقع می شود. (مالک یوم الدین)

8- انسان در روز جزا مالک چیزی نیست. (مالک یوم الدین)

9- انسان بنده خداست، پرستش خداوند برای انسان ممکن است و انسان موظف به ستایش و پرستش خداوند است. (ایاک نعبد)

10- انسان همیشه در محضر خداست. (ایاک)

11- انسان در همه امور و همیشه نیازمند به استعانت از خداوند است. (حذف متعلق استعانت) خصوصا در مسئله هدایت؛ یعنی برای قرار گرفتن در مسیر، ماندن در مسیر و رشد و تعالی در آن (قرار گرفتن اهدنا الصراط المستقیم بعد از ایاک نستعین و لزوم تکرار روزانه آن)

12- انسان مسافر است. (و از این رو راه مستقیم می خواهد).

13- آفرینش انسان هدفمند است. (چون بدون هدف صراط مستقیم معنا ندارد).

14- درخواست هدایت کردن از خدا برای انسان ممکن است و انسان موظف به این درخواست است.

15- انسان هدایت یافته مشمول نعمت الهی است. (صراط الذین انعمت علیهم).

16- انسان هدایت یافته هم در معرض آسیب و ضلالت است. (و از این رو مأمور به گفتن و تکرار اهدنا است. توصیف الذین انعمت علیهم به وصف احترازی غیر المغضوب علیهم و لا الضالین هم شاهد این مدعاست. یعنی راه کسانی که برایشان نعمت بخشیدی که مورد غضب تو واقع نشدند واز گمراهان نگشتند).

17- انسان می تواند و باید برای دیگران ازخداوند متعال درخواست داشته باشد. (اهدنا به صیغه جمع است). در همین راستا به روایتی از کتاب قیّم کافی اشاره می کنیم. در جلد دوم از کتاب کافی، در انتهای صفحه 507 روایت آمده است:

«5- عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ التَّمِيمِيِّ عَنْ حُسَيْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص‏ مَا مِنْ مُؤْمِنٍ دَعَا لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ إِلَّا رَدَّ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَيْهِ مِثْلَ الَّذِي دَعَا لَهُمْ بِهِ مِنْ كُلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ مَضَى مِنْ أَوَّلِ الدَّهْرِ أَوْ هُوَ آتٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ إِنَّ الْعَبْدَ لَيُؤْمَرُ بِهِ إِلَى النَّارِ- يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُسْحَبُ «1» فَيَقُولُ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنَاتُ يَا رَبِّ هَذَا الَّذِي كَانَ يَدْعُو لَنَا فَشَفِّعْنَا فِيهِ فَيُشَفِّعُهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِيهِ فَيَنْجُو.» امام صادق عليه السّلام فرمود: رسول خدا (ص) فرموده: هيچ مؤمنى نيست كه براى مردان مؤمن و زنان مؤمنه دعا كند، جز اينكه خداى عز و جل به او باز گرداند، مانند آنچه را براى ايشان دعا كرده است به شماره هر مرد مؤمن و زن مؤمنه ‏اى كه از آغاز روزگار در گذشته يا تا روز قيامت به دنيا آيد، همانا بنده‏ اى‏ باشد كه در روز قيامت دستور دهند كه او را به دوزخ برند و او را بدان سو كشند، پس مردان مؤمن و زنان مؤمنه گويند: اين است آنكه براى ما دعا مي كرد پس شفاعت ما را در باره او بپذير (و او را بدوزخ مبر) خداى عز و جل شفاعت ايشان را در باره او بپذيرد، و آن بنده نجات يابد.

در ادامه به این روایت می رسیم:

«6-  عَلِيٌّ عَنْ أَبِيهِ قَالَ رَأَيْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جُنْدَبٍ فِي الْمَوْقِفِ فَلَمْ أَرَ مَوْقِفاً كَانَ أَحْسَنَ مِنْ مَوْقِفِهِ مَا زَالَ مَادّاً يَدَيْهِ إِلَى السَّمَاءِ وَ دُمُوعُهُ تَسِيلُ عَلَى خَدَّيْهِ حَتَّى تَبْلُغَ الْأَرْضَ فَلَمَّا صَدَرَ النَّاسُ قُلْتُ لَهُ يَا أَبَا مُحَمَّدٍ مَا رَأَيْتُ مَوْقِفاً قَطُّ أَحْسَنَ مِنْ مَوْقِفِكَ قَالَ وَ اللَّهِ مَا دَعَوْتُ إِلَّا لِإِخْوَانِي وَ ذَلِكَ أَنَّ أَبَا الْحَسَنِ مُوسَى علیه السلام أَخْبَرَنِي أَنَّ مَنْ دَعَا لِأَخِيهِ بِظَهْرِ الْغَيْبِ نُودِيَ مِنَ الْعَرْشِ وَ لَكَ مِائَةُ أَلْفِ ضِعْفٍ فَكَرِهْتُ أَنْ أَدَعَ مِائَةَ أَلْفٍ مَضْمُونَةٍ لِوَاحِدَةٍ لَا أَدْرِي تُسْتَجَابُ أَمْ لا.» على بن ابراهيم از پدرش حديث كند كه: عبد اللَّه بن جندب را در موقف (عرفات) ديدم و وقوفى بهتر از وقوف او نديدم پيوسته دست هايش به سوى آسمان بلند بود، و اشك هايش بر گونه ‏اش روان بود به طورى كه بزمين مي ريخت، پس همين كه مردم (از عرفات) برگشتند، من به وى گفتم: اى ابا محمد من وقوفى بهتر از وقوف تو نديدم؟ گفت به خدا سوگند من جز براى برادران (دينى) خود دعائى نكردم، و اين براى اين بود كه حضرت ابا الحسن كاظم عليه السلام به من خبر داد كه هر كه براى برادر دينى خود پشت سرش دعا كند، از عرش به او ندا شود: براى تو باد صد هزار برابر (آنچه براى برادران دينيت در خواست كردى) پس من خوش نداشتم كه صد هزار دعاى تعهد شده را به خاطر يك دعا از دست بدهم كه نمى‏دانم آن يك دعا هم باجابت برسد يا نه.

18- انسان به برکت دعا و درخواست از خداوند متعال مصون میماند وترقی می کند.

4- هستی شناسی:

استاد محمد ابراهیم کفیل خاطرنشان کرد: در سوره حمد، با نگاه هستی شناسی می توان به نکات زیر اشاره نمود:

1- هستی تحت ربوبیت خداوند است. (رب العالمین)

2- ربوبیت هستی بر اساس رحمت صورت می گیرد. (رب العالمین الرحمن الرحیم)

3- هستی دارای عوالم متعدد است. (العالمین)

4- هستی منحصر در دنیا نیست. یوم الدین دارد.

5- هستی روز جزا دارد. (پس در دنیا نباید انتظار پاداش یا کیفر داشت.پاداش های دنیوی مانند صبحانه و پذیرایی بین روز از بنا است که برای افزایش توان وادامه کار است و جای مزد را نمی گیرد و کیفر دنیا لطفی است که برای تنبه و تضرع صورت می گیرد.)

6- در هستی صراط مستقیم وجود دارد.

7- صراط مستقیم فقط یک راه است که نعمت یافتگان آن را پیموده اند.