استاد مرتضی کریم پور از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید، به موضوع «رزق پاک و دعا برای دیگران، دو راه استجابت دعا» پرداخت.

/270/260/20/

ب: رزق پاک و روزی حلال

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: «رزق» بخشش پی ‌در پی و عطای همیشگی است و هرگونه بهره ‌ای است که خداوند نصیب بندگان خود می ‌کند. از آنجا که رزق افراد روز به روز استمرار می ‌یابد، آن را «روزی» می‌ نامند و چون با آن زندگی خود را دوام می ‌بخشند، به آن «آذوقه» یا «معاش» می‌ گویند.

وی افزود: دیدگاهی از سوی بسیاری افراد به چشم می ‌خورد که در آن تنها «داشتن درآمد» ارزش دارد و هرگونه تلاش و کوشش برای درآمد بیشتر و ثروت فراوان ‌تر پربها شمرده می ‌شود، گرچه تلاشی ناشایست و ویرانگر باشد.

استاد کریم پور در ادامه بیان کرد: نگرش دیگری نیز وجود دارد که برگرفته از معارف روشنی‌ بخش الهی است و در آن «سعی» نقش والایی در زندگی دارد: «لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلّا ما سَعی» (نجم: ۳۹.) و سرنوشت خانه و خانواده و جامعه با «افعال و افکار» افراد رقم می ‌خورد: «إِنَّ اللهَ لاَ یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى یُغَیِّرُواْ مَا بِأَنْفُسِهِمْ» (رعد: ۱۱) اما تمام رفاه و راحتی، تلاش برای «انباشت ثروت» نیست؛ بلکه افزون بر «داشتن دارایی»، فراهم‌ آمدن زمینه ‌ها برای «استفاده و لذت صحیح» از ثروت نیز تأثیرگذار است. در این صورت، ثروت «خیر» نامیده می ‌شود و هر صبح و شام به خدای خود می ‌گوییم: «بِیدِكَ الْخَیرُ ۖ إِنَّكَ عَلَىٰ كُلِّ شَیءٍ قَدِیرٌ» (آل عمران: ۲6.) تمام خوبی‌ ها به دست توست و تو بر هر چیز قادر و توانایی. با دیدن پدیده ‌های اطراف خود نیز عبرت گرفته و کلام واعظ قزوینی را تکرار می کنیم: (واعظ قزوینی، ر.ک: گلزار ادب، ص 6۳۵.)

لقمه افتد ز دهان گر نبود قسمت کس

روزی ارّه نگر کز بن دندان ریزد

وی افزود: از این ‌رو در معارف درس‌ آموز دینی، روزی «مِن حَیثُ لا یحتَسِبُ» یعنی روزی بدون گمان و به دور از معادلات مادی روزانه مطرح است و قرآن می ‌فرماید: «وَ مَن یَتَّقِ اللهَ یَجعَل لَه مَخرَجـًا وَ یَرزُقهُ مِن حَیثُ لا یَحتَسِب» (طلاق: ۲ و ۳.)؛ هر کس تقوا و پرهیزگاری پیشه کند، پروردگار برای او بیرون شدن از سختی‌ ها را قرار می ‌دهد و از جایی که حسابش را نمی‌ کند، به او روزی می ‌رساند. همان‌گونه که فراتر از فرد، جامعه و عموم مردم را به بهره‌ گیری از مائده‌ های معنوی دعوت می ‌کند تا مائده‌ های مادی و برکات بسیار از آسمان لطف الهی بر آنان ریزش کند و از سفرۀ زمین بروید: «وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى‌ آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْض» (اعراف: ۹6)؛ هرگاه مردم روی زمین، ایمان آورند و تقوا پیشه کنند، برکات آسمان و زمین را به روی آنان بگشاییم.

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: رزق بی ‌گمان و لطف بدون تدبیر برای انسان، بیانگر این حقیقت خجسته است که افزون بر تلاش مادی، ظاهری و فیزیکی، عوامل معنوی و پنهانی در کسب روزی و افزایش درآمد و ثروت مؤثر است که در بیان پاکان و معصومان علیه‌السلام، «گوارا و مبارک» بودن دارایی نام گرفته است. نکته ‌ای که حافظ شیرین ‌سخن، در شعر خود به تصویر می‌ کشد. در دیوان حافظ، و در برگزیده غزل 473 می سراید:

بشنو این نکته که خود را زغم آزاد کنی

خود خوری گر طلب روزی ننهاده کنی

 کار خود گر به کرم باز گذاری حافظ

ای بسا عیش که با بخت خداداده کنی

وی افزود: این نگرش جامع به مسئلۀ رزق و روزی موجب گردیده که پاکی و حلالی آن باعث قبولی دعای دعا کننده گردد؛ همان ‌گونه که پیشوایان روشن‌ اندیش گاه با صراحت بسیار بدان اشاره کرده‌اند و اهمیت آن را به اصحاب و پیروان یادآوری نموده ‌اند. رسول خدا صلی الله علیه و آله در سخنانی گران ‌سنگ می‌ فرمود: «کسی که دوست دارد، دعایش مستجاب شود، باید طعام و کسب خود را پاک و پاکیزه کند... هرگاه لقمۀ حرامی‌ در دهان فردی قرار گیرد، دعای او تا چهل روز مورد پذیرش و اجابت قرار نمی ‌گیرد.» (بحار الانوار، ج ۱۰، صص ۳۷۳ و ۳۵۸.)

استاد کریم پور خاطرنشان کرد: روزی یکی از اصحاب از آن حضرت تقاضایی کرد و گفت: ای رسول خدا، از پروردگار بخواه که دعایم را بپذیرد و حاجتم را روا کند. پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: «اگر در پی روا شدن حاجت خود هستی، کسب‌ و کار خود را طاهر کن ...» «رُوِيَ أَنَّ رَجُلًا أَتَى النَّبِيَّ ص فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَسْتَجِيبَ دُعَائِي فَقَالَ ص إِنْ أَرَدْتَ ذَلِكَ فَأَطِبْ كَسْبَكَ» (الدعوات (للراوندي)/ سلوة الحزين، النص، ص: 24؛ بحار الانوار، ج ۱۰؛ ص ۳۷۳) که ترک لقمۀ حرام نزد خداوند محبوب‌تر از دو هزار رکعت نماز مستحبی است و هر کس حلال بخورد فرشته ‌ای بر فراز او می ‌ایستد و برای وی استغفار می‌ نماید تا از خوردن آن طعام فارغ شود... بازگرداندن دانگی (یک‌ ششم) از حرام نزد خدای سبحان همچون هفتاد حج قبول است؛ همان‌گونه که با خوردن لقمه ‌ای از حرام، فرشتگانی که در آسمان ‌ها و زمین هستند، شخص حرام ‌خوار را نفرین می‌ کنند.»

«36 وَ قَالَ ص‏ لَرَدُّ دَانِقٍ مِنْ حَرَامٍ‏ يَعْدِلُ عِنْدَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ سَبْعِينَ أَلْفَ حِجَّةٍ مَبْرُورَةٍ» (عنه البحار: 103/ 12 ح 51 و المستدرك: 2/ 344 ب 78 ح 7 و أخرجه في البحار: 93/ 373 عن عدّة الداعي ص 129. الدعوات (للراوندي) سلوة الحزين؛ ص 25)

«37 وَ قَالَ ص‏ إِذَا وَقَعَتِ اللُّقْمَةُ مِنْ حَرَامٍ فِي جَوْفِ الْعَبْدِ لَعَنَهُ كُلُّ مَلَكٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَ فِي الْأَرْضِ» (عنه البحار: 103/ 12 ح 52، و في البحار: 66/ 314 ضمن ح 6 عن مكارم الأخلاق ص 150 و عن روضة الواعظين ص 527؛ قطب الدين راوندى، سعيد بن هبة الله، الدعوات (للراوندي) / سلوة الحزين - قم، چاپ: اول، 1407ق؛ ص 25)

وی افزود: در حدیثی قدسی، خداوند به بندۀ خود می ‌فرماید: «فَمِنْكَ الدُّعَاءُ وَ عَلَیَّ الْإِجَابَةُ فَلَا تَحْجُبْ عَنِّی دَعْوَةً إِلَّا دَعْوَةَ آكِلِ الْحَرَامِ»؛ همانا از تو دعا و بر من اجابت است. پس هیچ ‌چیزی مگر لقمۀ حرام، مانع اجابت دعا نمی‌ شود. (بحارالانوار، ج 9، ص 373)

وی در ادامه بیان کرد: در حدیثی درس ‌آموز آمده است که حضرت موسی علیه ‌السلام مردی را دید در حالی ‌که تضرع و زاری زیاد به درگاه خداوند دارد، دستان خود را بلند کرده و به ‌سوی آسمان گشوده و با حالت جان ‌سوزی طلب اجابت و روا شدن می ‌کند. [چون موسی علیه ‌السلام حالت رقت و دلسوزی نسبت به آن مرد پیدا کرد] از جانب خداوند خطاب به او گفته شد: ای موسی، اگر گفتار و رفتاری جان‌ سوزتر و دل خراشتر از این حالت داشته باشد، دعای او را نمی ‌پذیرم و اجابت نمی ‌کنم، چون درون او حرام، بر پشت او حرام و در خانۀ او حرام است.» (بحارالانوار، ج 9، ص ۳۷2)

استاد کریم پور در ادامه بیان کرد: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: «کسی که دوست دارد دعایش مستجاب شود، باید کسب و خوراکش را حلال نماید.»

وی افزود: از جمله نصیحت‌ هایی که خداوند به حضرت عیسی علیه ‌السلام نمود این بود که: «به ستمگران بنی اسراییل بگویید در حالی ‌که مال حرام زیر پایتان و شب ‌ها در خانه ‌هایتان است به درگاه من دعا نکنید؛ زیرا سوگند یاد کرده ‌ام که دعای هر کس را که مرا بخواند اجابت نمایم و اجابت اینان تا موقعی که پراکنده گردند، جز لعنت چیزی نیست.» (المراقبات (مترجم)، ص 239.)

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: یکی از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله از آن حضرت درخواست کرد که خدای تعالی او را «مستجاب ‌الدعوه» کند. حضرت به او فرمود: «خوراک خود را پاک و حلال کن تا دعایت مستجاب شود!» (علم اخلاق اسلامی، ج ۲، ص ۲۳۵)

دعای توسعه رزق حلال

استاد مرتضی کریم پور خاطرنشان کرد: علامه ملّا زین ‌العابدین گلپایگانی رحمة الله عليه که در عصر خود از عالمان وارسته و برجسته بود، در عالم خواب به محضر امام هشتم حضرت رضا علیه‌ السلام رسید، امام علیه ‌السلام جهت وسعت معاش در زندگانی به او فرمود: هر روز صبح بعد از نماز، ده بار این دعا را بخوان: «اَللهّمَّ اَغْننی بحلالِکَ عَنْ حَرامِکَ وَ بِفَضْلکَ عمَّن سِواک؛ خداوندا، مرا با روزی حلال، از روزی حرام بی ‌نیاز کن و با فضل و کرم خودت از دیگران مستغنی فرما. بعضی از عالمان و صالحان، این دستور را تجربه کردند و نتیجۀ شیرین و مؤثری گرفتند. (همان، ج ۱، ص ۱۸۶)

ب: دعا پشت سر دیگران

این استاد حوزه علمیه قم افزود: حافظ شیرازی می سراید:

در راه عشق مرحلۀ قرب و بعد نیست

می‌ بینمت عیان و دعا می‌فرستمت

هر صبح و شام قافله ‌ای از دعای خیر

در صحبت شمال و صبا می ‌فرستمت

ای غایب از نظر که شدی هم ‌نشین دل

می ‌گویمت دعا و ثنا می ‌فرستمت

وی افزود: آیین آسمانی اسلام، دین سراسر «رحمت»، «عطوفت» و «معرفت» است و در آیات آغازین هر سوره، «الرحمن الرحیم»؛ یعنی رحمتگر مهربان، روایتگر مهربانی پروردگار است. همان ‌گونه که در دیگر آیات، خداوند خود را چنین معرفی می ‌کند: «اَرْحَم الرّاحِمینْ»، «غَفورٌ رحیمٌ»، «خَیرُ الرّاحِمینْ»، «کَتَبَ عَلی نَفْسِهِ الرّحمه»، «ذُو رَحْمَةٍ واسِعَه»، «رَحْمَتی وَسِعَتْ کُلّ شَیء» و.. (ر.ک، اعراف: ۱5۱، یوسف: 64، بقره: ۱۸۲، انعام: 4۷، مؤمنون: ۱۰۹، اعراف: ۱۵۵ و ۵۶) این شیوه مهربانی و مهرورزی، درس ‌آموز بندگان خوب و خداجوست تا نسبت به دیگران دلی پرمهر، دیده ‌ای پر از عطوفت و اندیشه ‌ای سرشار شور و شیدایی داشته باشند. از نمادها و نمونه ‌های این ویژگی برجسته «دعا برای برادران و خواهران غایب در مجلس»، «گستردگی در دعاها» و «همت بلند در مناجات با پروردگار» است تا پیروان رسول خدا صلی الله علیه و آله که «رحمة للعالمین» بود  (انبیاء: ۱۰۷ (وما ارسلناک الا رحمة للعالمین) ر.ک: وسائل الشیعه، ج ۷، ص ۱۰۷ و ۱۰۹ و ۱۱۰؛ مستدرک الوسائل، ج ۵، ص ۳4۳.) چنان پیامبر رحمت و مغفرت، نسبت به همنوعان رحمت و مهربانی داشته باشند. همان ‌گونه که شیوۀ پاکان و صالحان در دعای خویش این منطق بوده است: «الجار ثم الدار»؛ نخست همسایه سپس خانۀ خود. (فاطمه زهرا (س))؛ بحار الانوار، ج 9۰، ص ۳۸۸؛ ر.ک: الکافی، ج ۲، ص ۵۰۷) با نگاهی به معارف اسلام چنین می‌آموزیم که: «دعای مؤمن برای برادر خود و پشت سر او مستجاب است، رزق را فراوان و حوادث ناخوشایند را دفع می ‌کند؛ (امام صادق علیه السلام)؛ بحارالانوار، ج ۱۰، ص ۳۸۳: الخصال، ج ۲، ص ۱۱۰.) کسی که پیش از دعا برای چهل نفر از برادران خود دعا کند، دعاهای او در حق خود و آنان مستجاب می ‌شود.» (امام صادق علیه السلام)؛ امالى صدوق، ص ۲۲۸؛ بحار الانوار، ج ۲۰، ص ۳۸۳)

وی افزود رسول خدا صلی الله علیه و آله در سخنی درس‌ آموز فرمود: «آنکه حاجت برادر مؤمن خود را برآورده سازد، همانند کسی است که یک عمر خداوند را عبادت کرده است و کسی که پشت سر برادر خود و به دور از چشم دیگران دعاگوی او باشد، پروردگار به او می ‌گوید: برای تو نیز همانند آنچه برای او خواستی و دعا کردی خواهد بود. هیچ بندۀ خداباوری برای برادران و خواهران متدین دعا نمی‌ کند و پشت سر آنان برای دستیابی به حاجاتشان از خدا درخواست نمی ‌کند، مگر آنکه به مقدار آنچه همه مؤمنان - زن و مرد - از اول آفرینش تا روز قیامت دعا کرده ‌اند، به این شخص داده می ‌شود.» «عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ التَّمِيمِيِّ عَنْ حُسَيْنِ بْنِ عُلْوَانَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص‏: مَا مِنْ مُؤْمِنٍ دَعَا لِلْمُؤْمِنِينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ إِلَّا رَدَّ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَيْهِ مِثْلَ الَّذِي دَعَا لَهُمْ بِهِ مِنْ كُلِّ مُؤْمِنٍ وَ مُؤْمِنَةٍ مَضَى مِنْ أَوَّلِ الدَّهْرِ أَوْ هُوَ آتٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ إِنَّ الْعَبْدَ لَيُؤْمَرُ بِهِ إِلَى النَّارِ- يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيُسْحَبُ فَيَقُولُ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِنَاتُ يَا رَبِّ هَذَا الَّذِي كَانَ يَدْعُو لَنَا فَشَفِّعْنَا فِيهِ فَيُشَفِّعُهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِيهِ فَيَنْجُو.» (الکافی، ج ۲، ص ۵۰۷؛ ر.ک: امالی شیخ طوسی، ج ۲، ص ۹۵)

وی افزود: برکاتی چنین چشمگیر موجب گردیده است که هر گوینده ‌ای که در صبح و شام این دعای معروف را بخواند: «اللّهُمَّ اغْفِرْلِلْمُؤْمِنینَ وَالْمُؤْمِناتِ وَالْمُسْلِمینَ وَ الْمُسْلِماتِ، اَلاَحْیآءِ مِنْهُمْ وَ جَمیعَ الاَمْواتِ» خداوند به تعداد همه انسان‌ ها دعای او را بپذیرد و اجابت کند. (امام صادق علیه السلام)، فلاح السائل، ص 43) همچنین خداوند به تعداد افراد مؤمنی که بعد از خلقت آدم علیه ‌السلام آفریده و افرادی که تا روز قیامت خلق می‌کند، برای شخص دعا‌کننده «حسنه» می‌نویسد و «سیئه» محو می ‌کند.

استاد کریم پور خاطرنشان کرد: در سوره مبارکه شوری می خوانیم: «وَ یسْتَجِیبُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ یزِیدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ» (شوری: ۲6) (و درخواست کسانی را که ‌ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده ‌اند، اجابت می‌ کند و از فضل خویش به آنان زیاده می‌ دهد.) امام باقر علیه ‌السلام در تفسیر این آیۀ شریفۀ می ‌فرمود: مؤمنی است که پشت سر برادر مؤمن خود برای او دعا می‌کند، در این حال فرشته‌ای برای او آمین می‌ گوید و خدای تعالی می‌ فرماید: «و برای تو است مثل آنچه برای برادرت خواستی و آنچه را به خاطر دوستی برای برادرت تقاضا کردی به تو دادیم.» «عَنْهُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع فِي قَوْلِهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى- وَ يَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ يَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ قَالَ هُوَ الْمُؤْمِنُ يَدْعُو لِأَخِيهِ بِظَهْرِ الْغَيْبِ فَيَقُولُ لَهُ الْمَلَكُ آمِينَ وَ يَقُولُ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ وَ لَكَ مِثْلَا مَا سَأَلْتَ وَ قَدْ أُعْطِيتَ مَا سَأَلْتَ بِحُبِّكَ إِيَّاهُ.» (الکافی، ج ۲، ص ۵۰۷.)

وی افزود: در معارف دینی، دعای خیر برای برادران و خواهران مؤمن، بهترین و عالی‌ ترین عبادات است و فایده‌ ای پر گستره و بیکران دارد، به ‌گونه ‌ای که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «هرگاه کسی در غیاب برادر خود برای او دعا کند، فرشته ‌ای بگوید: از برای تو هم مثل این باشد؛ در حق برادر مستجاب می ‌شود، دعایی که در حق خود قبول نمی ‌گردد!»

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: امام سجاد علیه ‌السلام نیز فرمود: «هرگاه ملائکه بشنوند که بندۀ مؤمن برادر خود را در غیاب او دعا می ‌کند، یا او را به‌ خوبی یاد می‌ نماید، گویند: خوب برادری هستی برای برادر خود! درحالی‌که او اکنون حاضر نیست، او را به‌خوبی یاد می ‌کنی. خداوند دو برابر آنچه دوست و برادر خود را ستودی، به تو داد و ثنا کرد تو را و برابر آنچه دوست و برادر خود را ستودی، برای تو است فضیلت او.» (الکافی، ج 2، ص 508) به‌ راستی چه کرامتی از این بالاتر است که هدیه‌ای از دعا و طلب آمرزش از تو به برادر مؤمنت رسد و حال آنکه در زیر طبقات خاک خوابیده است. (معراج السعادة، ص ۲64) امام صادق علیه‌ السلام فرمود: «مَن قَدَّمَ أربعینَ مِن المؤمنینَ ثُمَّ دَعا استُجِیبَ لَهُ»؛ هر کس که چهل مؤمن را در [دعای خویش] مقدم کند سپس برای خود دعا کند، دعای او مستجاب می‌شود. (تحفة الملوک، ص ۱۳۲؛ ر.ک: عده الداعی، ص 94؛ بحارالانوار، ج 14، ص 551؛ الکافی، ج ۲، ص ۵۰۷.) رسول گرامی ‌اسلام صلی الله علیه و آله نیز تأثیر دعا برای برادر مؤمن را چنین ترسیم ‌فرمود: «هنگامی ‌که شخصی برادر مؤمن خود را در پشت سر دعا می ‌کند، فرشته ‌ای همان دعا را در حق او می‌ نماید.» (اخلاق اسلامی، ص 16۱.)

سخن آسمانی امام کاظم علیه‌السلام و تأثیر چشم‌ گیر آن

استاد مرتضی کریم پور خاطرنشان کرد: ابراهیم بن ‌هاشم گفت: عبدالله جندب را در عرفات دیدم که حال هیچ‌کس بهتر از او نبود، پیوسته دست‌های خود را به‌سوی آسمان بلند کرده و اشک دیده‌اش بر صورت او جاری بود تا به زمین می‌رسید. چون مردم فارغ شدند به او گفتم در این پایگاه وقوف هیچ‌کس را بهتر از تو ندیدم. گفت: به خدا قسم دعا نکردم مگر برای برادران مؤمن خود زیرا که از امام موسی بن جعفر علیه‌السلام شنیدیم: «هر کس دعا کند برای برادران مؤمن خویش پشت سر آنها، از عرش ندا رسد که از برای تو صد هزار برابر باد.» به خدا قسم، دست برنمی‌دارم از صد هزار برابر دعای فرشتگان که به‌طورقطع مستجاب و مقبول است، برای یک دعای خودم که معلوم نیست مستجاب شود یا نه. (منتهى الأمال، ج ۲، ص 164)