استاد رضا محققیان گورتانی ازاساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «گرفتاری آخرت، از آثار پول حرام» پرداخت.

/270/260/20/

گرفتاری های در آخرت

این استاد درس خارج حوزه در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: یکی از کیفرها و ضررهای پول حرام و اشتغال به کسب های حرام گرفتاری و بدبختی شدید انسان در آخرت است. امیرالمؤمنین علیه السلام در این باره می فرماید: آن کس که از شغل و کسب حرام پولی به دست آورد، به آخرت خود ضرر زده است.

«14765- وَ فِي الْإِخْتِصَاصِ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ص قَالَ: مَنِ اكْتَسَبَ مَالًا مِنْ غَيْرِ حِلِّهِ كَانَ زَادَهُ‏ إِلَى النَّارِ» (مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل؛ ج‏ 13؛ ص67)

«14771- الْآمِدِيُّ فِي الْغُرَرِ، عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ع أَنَّهُ قَالَ: مَنِ اكْتَسَبَ مَالًا مِنْ غَيْرِ حِلِّهِ أَضَرَّ بِآخِرَتِهِ.» (مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل؛ ج‏ 13؛ ص 68)

«14772-، وَ قَالَ ع: مَنْ يَكْتَسِبْ‏ مَالًا مِنْ‏ غَيْرِ حِلِّهِ يَصْرِفْهُ فِي غَيْرِ حَقِّهِ.» (مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، ج ‏13، ص: 69)

وی افزود: کسی که اهمیت به حلال بودن شغل و کسب خود نمی داده، در آخرت خیلی گرفتار خواهد بود و در عالم برزخ و در وقت حساب و در کنار پل صراط به او سخت خواهد گذشت.

سؤال از شغل و کسب انسان در آخرت

استاد محققیان در ادامه بیان کرد: در قیامت از کسب و شغل انسان سؤال می شود تا ببینند آیا پول هایش را از شغل و کسب حلال و مشروع به دست آورده یا از راه های حرام و نامشروع. چنانچه در حدیثی نبوی می خوانیم جواب دادن به این سؤال با آن دقتی که حاکم آن دادگاه دارد، و بررسی یکایک اموال که آیا از راه های حلال بدست آمده یا راه های حرام، گاه در قیامت به اندازه چهل سال طول می کشد و انسانی که در دنیا شغل حلال نداشته و اموال خود را از راه حرام بدست آورده، مرتب به خود می گوید: «وای بر من! چرا چنین نمودم؟ چنانچه در حدیثی دیگر از نبی خدا صلی الله علیه و آله و سلم می خوانیم: ویل و وای برای شخص کاسب! به خاطر این کلمه که در هنگام کسب و کار می گوید به خدا و نه به خدا (یعنی ویل برای آنها به خاطر قسم دروغ خوردن در وقت کسب و کار و خرید و فروش) ویل و وای به حال صنعتگران! به خاطر گفتنِ این جمله امروز و فردا. (یعنی ویل برای آنها به خاطر اینکه به مراجعه کنندگان می گویند امروز برای شما حاضر می کنم یا امروز به شما تحویل می دهم. و سپس می گوید فردا. هر روز به انسان، امروز و فردا می گوید و کار انسان را به موقع انجام نمی دهد)

«22892- 5- مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص‏ وَيْلٌ لِتُجَّارِ أُمَّتِي مِنْ لَا وَ اللَّهِ وَ بَلَى وَ اللَّهِ وَ وَيْلٌ لِصُنَّاعِ أُمَّتِي مِنَ الْيَوْمَ وَ غَداً» (وسائل الشيعة؛ ج‏ 17؛ ص420)

بیان اندکی از عذاب شغل و کسب حرام

وی افزود: خداوند در قرآن می فرماید: «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحيمِ‏ وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفينَ (1) الَّذينَ إِذَا اكْتالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ (2) وَ إِذا كالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ (3) أَ لا يَظُنُّ أُولئِكَ أَنَّهُمْ مَبْعُوثُونَ (4) لِيَوْمٍ عَظيمٍ (5)» در بیان از معنای ویل می گوییم: «82- فر، تفسير فرات بن إبراهيم مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ مُعَنْعَناً عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص ذَاتَ يَوْمٍ يَا عَلِيُّ إِنَّ جَبْرَئِيلَ ع أَخْبَرَنِي أَنَّ أُمَّتِي يَغْدِرُ بِكَ مِنْ بَعْدِي فَوَيْلٌ ثُمَّ وَيْلٌ ثُمَّ وَيْلٌ لَهُمْ‏ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا وَيْلٌ قَالَ وَادٍ فِي جَهَنَّمَ أَكْثَرُ أَهْلِهِ مُعَادُوكَ وَ الْقَاتِلُونَ لِذُرِّيَّتِكَ وَ النَّاكِثُونَ لِبَيْعَتِكَ فَطُوبَى ثُمَّ طُوبَى ثُمَّ طُوبَى ثَلَاثَ مَرَّاتٍ لِمَنْ أَحَبَّكَ‏ وَ وَالاكَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا طُوبَى قَالَ شَجَرَةٌ فِي دَارِكَ فِي الْجَنَّةِ لَيْسَ دَارٌ مِنْ دُورِ شِيعَتِكَ فِي الْجَنَّةِ إِلَّا وَ فِيهَا غُصْنٌ مِنْ تِلْكَ الشَّجَرَةِ تَهْدِلُ عَلَيْهِمْ بِكُلِّ مَا يَشْتَهُونَ.» (بحارالانوار، ج 8، ص 312)

این استاد حوزه علمیه قم افزود: این مکان خطرناک برای کسانی است که یا در دنیا اشتغال به کسب و شغل حرام و غیر مشروع داشتند یا در شغل خود تقوای الهی را مراعات نمی کردند یا کم فروشی می کردند و یا اجحاف در حق مردم روا می داشتند. اسم آن جای خطرناک در جهنم ویل است؛ چون کسانی که آنجا هستند، آنچنان از اعمال خود پشیمانند که دائم با خود می گویند وای بر ما! ویل بر ما! چرا در دنیا به سراغ شغل حلال نرفتیم؟ وای بر ما چرا رشوه و ربا گرفتیم؟ وای بر ما چرا کم فروشی نمودیم. چرا قسم دروغ خوردیم؟ چرا با مردم امروز و فردا کردیم؟ وای بر ما خدا که رزق ما را از حلال مقدر نموده بود؛ چرا ما به دنبال پول حرام رفتیم.

علت پشیمانی زیاد در قیامت

استاد محققیان خاطرنشان کرد: علت بی تابی و پشیمانی در قیامت به دو علت است؛ یکی آنکه عذاب بسیار دردناکی را می چشند و خود را مقصر می یابند و می گویند وای بر ما و اظهار پشیمانی می کنند؛ که چرا با اینکه خد ا رزق ما را از حلال مقدر نموده بود، ما به سراغ پول و شغل حرام رفتیم؟ علت دوم که مهمتر است، اینکه در قیامت می بینند اعمال صالح آنها به خطار داشتن شغل حرام قبول نمی شود. نمازها و روزه ها و حتی خمس و زکات آنها به خاطر داشتن شغل حرام حبط و نابود شده و فقط برای آنها یک بار پر از گناه مانده است. چنانچه در حدیثی از امام باقر علیه السلام می خوانیم:  «5- ابْنُ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع- عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- وَ قَدِمْنا إِلى‏ ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ‏ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً قَالَ أَمَا وَ اللَّهِ إِنْ كَانَتْ أَعْمَالُهُمْ أَشَدَّ بَيَاضاً مِنَ الْقَبَاطِيِ‏ وَ لَكِنْ كَانُوا إِذَا عَرَضَ لَهُمُ الْحَرَامُ لَمْ يَدَعُوهُ.» (الكافي (ط - الإسلامية)؛ ج‏ 2؛ ص 81)

چه جوابی باید داد

وی افزود: به طور یقین هر کسی در کسب و کار خود به دستورات پیامبر و ائمه طاهرین علیهم السلام عمل کند و شغل حلال برای خود انتخاب کند و مواظب کسب و کار خود باشد در قیامت به این سؤال خداوند که حاکم در آن دادگاه است و می پرسد، مال و ثروت خود را از چه راهی به دست آوردی و شغل تو چه بود، به خوبی و با سرافرازی جواب خواهد داد و از مهلکه نجات می یابد. به همین خاطر پیامبر و ائمه طاهرین علیهم السلام زیاد سفارش نمودهاند به اینکه اول آداب و احکام کسب و کار را یاد بگیرید؛ سپس مشغول کسب و کار شوید تا درآمد شما حرام نشود و گرفتار نشوید.

این استاد درس خارج حوزه خاطرنشان کرد: مرحوم کلینی در جلد پنجم از کتاب کافی، بابی تحت عنوان «بَابُ آدَابِ التِّجَارَةِ» دارد که به برخی از روایات در آن اشاره می کنیم:

«بَابُ آدَابِ التِّجَارَةِ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ أَبِي الْجَارُودِ عَنِ الْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ع يَقُولُ عَلَى الْمِنْبَرِ يَا مَعْشَرَ التُّجَّارِ الْفِقْهَ ثُمَّ الْمَتْجَرَ الْفِقْهَ ثُمَّ الْمَتْجَرَ الْفِقْهَ ثُمَّ الْمَتْجَرَ وَ اللَّهِ لَلرِّبَا فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ أَخْفَى مِنْ دَبِيبِ النَّمْلِ عَلَى الصَّفَا شُوبُوا أَيْمَانَكُمْ بِالصِّدْقِ التَّاجِرُ فَاجِرٌ وَ الْفَاجِرُ فِي النَّارِ إِلَّا مَنْ أَخَذَ الْحَقَّ وَ أَعْطَى الْحَقَّ.» اصبغ بن نباته می گويد: از امير مؤمنان على عليه السّلام شنيدم كه بر فراز منبر مى ‌فرمود: اى تاجران! نخست فقه (آموختن احكام تجارت) سپس تجارت، نخست فقه سپس تجارت، نخست فقه سپس تجارت. به خدا سوگند! يقين داشته باشيد كه ربا در اين امّت از راه رفتن مورچه بر روى سنگ صيقلى و برّاق پنهان‌تر و نامرئى‌تر است؛ سوگندهايتان را با راستگويى بياميزيد و قسم دروغ ياد مكنيد. تاجر، فاجر است و فاجر در آتش است، مگر آن تاجرى كه حقّ‌ را بگيرد و حقّ‌ را بپردازد. (الكافي (ط - الإسلامية) ؛ ج‏5 ؛ ص150)

«2- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّوْفَلِيِّ عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص‏ مَنْ بَاعَ وَ اشْتَرَى فَلْيَحْفَظْ خَمْسَ خِصَالٍ وَ إِلَّا فَلَا يَشْتَرِيَنَّ وَ لَا يَبِيعَنَّ الرِّبَا وَ الْحَلْفَ وَ كِتْمَانَ الْعَيْبِ وَ الْحَمْدَ إِذَا بَاعَ وَ الذَّمَّ إِذَا اشْتَرَى.»  كسى كه خريد و فروش مى كند، بايد از پنج كار دورى ورزد؛ و گرنه نبايد خريد و فروش كند: ربا، سوگند، پوشاندن عيب كالا، تعريف و تبليغ در موقع فروش و بدگويى از كالا در موقع خريد آن. (الكافي (ط - الإسلامية)؛ ج ‏5؛ ص150)

«3- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ وَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَ عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي الْمِقْدَامِ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع بِالْكُوفَةِ عِنْدَكُمْ يَغْتَدِي كُلَّ يَوْمٍ بُكْرَةً مِنَ الْقَصْرِ فَيَطُوفُ فِي أَسْوَاقِ الْكُوفَةِ سُوقاً سُوقاً وَ مَعَهُ الدِّرَّةُ عَلَى عَاتِقِهِ وَ كَانَ لَهَا طَرَفَانِ وَ كَانَتْ تُسَمَّى السَّبِيبَةَ فَيَقِفُ عَلَى أَهْلِ كُلِّ سُوقٍ فَيُنَادِي يَا مَعْشَرَ التُّجَّارِ اتَّقُوا اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَإِذَا سَمِعُوا صَوْتَهُ ع أَلْقَوْا مَا بِأَيْدِيهِمْ وَ أَرْعَوْا إِلَيْهِ بِقُلُوبِهِمْ وَ سَمِعُوا بِآذَانِهِمْ فَيَقُولُ ع قَدِّمُوا الِاسْتِخَارَةَ وَ تَبَرَّكُوا بِالسُّهُولَةِ وَ اقْتَرِبُوا مِنَ الْمُبْتَاعِينَ وَ تَزَيَّنُوا بِالْحِلْمِ وَ تَنَاهَوْا عَنِ الْيَمِينِ وَ جَانِبُوا الْكَذِبَ وَ تَجَافَوْا عَنِ الظُّلْمِ وَ أَنْصِفُوا الْمَظْلُومِينَ وَ لَا تَقْرَبُوا الرِّبَا وَ أَوْفُوا الْكَيْلَ وَ الْمِيزانَ وَ لا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ‏ ... وَ لا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ* فَيَطُوفُ ع فِي جَمِيعِ أَسْوَاقِ الْكُوفَةِ ثُمَّ يَرْجِعُ فَيَقْعُدُ لِلنَّاسِ.» امام باقر علیه السلام فرمود: امير المؤمنين علیه السلام در آن ايّام كه در كوفه بودند، چنين عادت داشتند كه هر روز صبح از دارالاماره بيرون ‏می ‌آمدند و در بازارهاى كوفه مى ‏گشتند و تازيانه ‏اى دو شاخه بنام «سبيبه» به همراه داشتند، در هر بازارى مى‏ ايستاد و در ميان اهل آن صدا مى ‏زدند: اى تاجران پيش از داد و ستد از خداوند خير و نيكى بطلبيد، و با آسانگيرى در معامله از خداوند بركت جوئيد، و با خريداران نزديك شويد (گران نفروشيد تا از شما بگريزند)، و خود را به زينت حلم و بردبارى آرايش دهيد، و از سوگند خوردن خوددارى كنيد، و از دروغ بپرهيزيد، و از ستم كناره گيريد، و با مظلومان به انصاف رفتار نمائيد، و به ربا خوارى نزديك نشويد، و پيمانه را كامل بدهيد (كم فروشى نكنيد)، و چيزى از حقّ مردم كم نگذاريد، و روى زمين در غرقاب فساد فرو نرويد. (الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏5، ص: 151)

«4- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقَاسَانِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْقَاسِمِ الْجَعْفَرِيِّ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ بَيْتِهِ قَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص لَمْ يَأْذَنْ لِحَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ بِالتِّجَارَةِ حَتَّى ضَمِنَ لَهُ إِقَالَةَ النَّادِمِ وَ إِنْظَارَ الْمُعْسِرِ وَ أَخْذَ الْحَقِّ وَافِياً وَ غَيْرَ وَافٍ.» رسول خدا صلی الله علیه و آله به حکیم بن حزام اجازه تجارت نداد تا اینکه حق بخشش پشیمان، مهلت دادن به او در پرداخت بدهی‌هایش و گرفتن حقش را چه کامل و چه ناقص، برایش تضمین کرد.  (الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏ 5، ص: 151)

«5- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ خَلَفِ بْنِ حَمَّادٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ زَيْدٍ الْهَاشِمِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: جَاءَتْ زَيْنَبُ الْعَطَّارَةُ الْحَوْلَاءُ إِلَى نِسَاءِ النَّبِيِّ ص فَجَاءَ النَّبِيُّ ص فَإِذَا هِيَ عِنْدَهُمْ فَقَالَ النَّبِيُّ ص إِذَا أَتَيْتِنَا طَابَتْ بُيُوتُنَا فَقَالَتْ بُيُوتُكَ بِرِيحِكَ أَطْيَبُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ ص إِذَا بِعْتِ فَأَحْسِنِي وَ لَا تَغُشِّي فَإِنَّهُ أَتْقَى لِلَّهِ وَ أَبْقَى لِلْمَالِ.» زینبِ عطرفروش با چشمانی تنگ، نزد همسران پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آمد. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آمد و او را نزد آنها یافت. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: «وقتی شما به خانه ما بیایید، خانه ‌های ما خوشبو خواهد شد.» او گفت: «ای رسول خدا، خانه‌هایتان از عطر شما معطر شده است.» رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به او فرمود: «هرگاه چیزی فروختی، نیکو بفروش و فریب مده، زیرا این کار برای خدا بهتر و برای ثروت پایدارتر است.» (الكافي (ط - الإسلامية)، ج‏5 ، ص: 152)

«6- عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنِ‏ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ الْحَكَمِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِذَا قَالَ لَكَ الرَّجُلُ اشْتَرِ لِي فَلَا تُعْطِهِ مِنْ عِنْدِكَ وَ إِنْ كَانَ الَّذِي عِنْدَكَ خَيْراً مِنْهُ.» گر كسي ترا وكيل در خريد كند، از جنسي كه خود داري به او نده ولو اين كه آن جنس از آنچه در بازار است، بهتر باشد. (الكافي (ط - الإسلامية)، ج ‏5، ص: 152)