به مناسبت فرا رسیدن عید سعید غدیر خم استاد محمد حسین هوشیاری از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «آیات و روایاتی در فضیلت حضرت امیر علیه السلام» پرداخت.

/270/260/20/

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم ضمن تبریک این عید سعید، خاطرنشان کرد: جا دارد به مناسبت این عید بزرگ، به بیان برخی از مناقب حضرت علیه السلام بپردازیم. دریایی از فضایل که اگر قطره ای از آن را کسی در عالم خلقت می داشت، کافی بود تا بر کل عالم افتخار می کرد؛ اما مولا علی علیه السلام با وجود این فضایل بسیار، مظلوم هستند.

وی افزود: مرحوم  صدوق در کتاب امالی خود، حدیثی قدسی بیان می کند: «7- حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ السِّنَانِيُّ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الْكُوفِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ النَّخَعِيُّ عَنْ عَمِّهِ الْحُسَيْنِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ أَبَانِ بْنِ تَغْلِبَ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم قَالَ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ‏ لَوِ اجْتَمَعَ النَّاسُ كُلُّهُمْ عَلَى وَلَايَةِ عَلِيٍّ علیه السلام مَا خَلَقْتُ النَّارَ» فرمود كه خداى جل جلاله فرمايد اگر همه مردم بر ولايت على علیه السلام متفق بودند من دوزخ را نمى ‏آفريدم. (ابن بابويه، محمد بن على، الأمالي (للصدوق) - تهران، چاپ: ششم، 1376 ش؛ النص؛ ص 657)

استاد هوشیاری در ادامه بیان کرد: «أَخْبَرَنَا الشَّيْخُ الْفَقِيهُ أَبُو النَّجْمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ بْنِ عِيسَى الرَّازِيُّ بِالرَّيِّ فِي دَرْبِ زَامَهْرَانَ فِي مَسْجِدِ الْغَرْبِيِّ بِقِرَاءَتِي عَلَيْهِ فِي صَفَرٍ سَنَةَ عَشَرَةٍ وَ خَمْسِمِائَةٍ قَالَ: أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ النَّيْشَابُورِيُّ قَالَ: أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ الْفَقِيهُ الْمَعْرُوفُ بِالنَّاطِقِيِّ بِقِرَاءَتِي عَلَيْهِ قَالَ: أَخْبَرَنَا أَبُو الْمُفَضَّلِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدٍ الشَّيْبَانِيُّ فِي دَارِهِ بِبَغْدَادَ قَالَ: حَدَّثَنَا النَّاصِرُ الْحَقِّ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ قَالَ: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ طَلْحَةَ الْيَرْبُوعِيُّ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ عَنْ لَيْثِ بْنِ أَبِي سُلَيْمٍ عَنْ طَاوُسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم قَالَ: لَوِ اجْتَمَعَ‏ النَّاسُ‏ عَلَى‏ حُبِ‏ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ لَمَّا خَلَقَ اللَّهُ النَّارَ» (طبرى آملى، عماد الدين أبي جعفر محمد بن أبي القاسم، بشارة المصطفى لشيعة المرتضى (ط - القديمة) - نجف، چاپ: دوم، 1383 ق؛ النص؛ ص 75)

وی خاطرنشان کرد: در روایت نبوی صلی الله علیه و آله و سلم می خوانیم: «77 عَنْهُ عَنْ مَنْصُورِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الرَّحِيمِ عَمَّنْ حَدَّثَهُ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي الْمِقْدَامِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم لِأَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام مَثَلُكَ‏ مَثَلُ‏ قُلْ‏ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ فَإِنَّهُ مَنْ قَرَأَهَا مَرَّةً فَكَأَنَّمَا قَرَأَ ثُلُثَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ قَرَأَهَا مَرَّتَيْنِ فَكَأَنَّمَا قَرَأَ ثُلُثَيِ الْقُرْآنِ وَ مَنْ قَرَأَهَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَكَأَنَّمَا قَرَأَ الْقُرْآنَ وَ كَذَلِكَ مَنْ أَحَبَّكَ بِقَلْبِهِ كَانَ لَهُ مِثْلُ ثُلُثِ ثَوَابِ أَعْمَالِ الْعِبَادِ وَ مَنْ أَحَبَّكَ بِقَلْبِهِ وَ نَصَرَكَ بِلِسَانِهِ كَانَ لَهُ مِثْلُ ثُلُثَيْ أَعْمَالِ الْعِبَادِ وَ مَنْ أَحَبَّكَ بِقَلْبِهِ وَ نَصَرَكَ بِلِسَانِهِ وَ يَدِهِ كَانَ مِثْلَ ثَوَابِ أَعْمَالِ الْعِبَاد» (برقى، احمد بن محمد بن خالد، المحاسن - قم، چاپ: دوم، 1371 ق؛ ج‏ 1؛ ص 153)

استاد محمد حسین هوشیاری افزود: در قرآن کریم نیز آیات بسیاری در فضایل حضرت امیر علیه السلام آمده است؛ یکی از آیات که بر افضلیت حضرت امیر علیه السلام دلالت دارد، آیات نخستین سوره برائت است. آیات برائت در پایان سال نهم هجری نازل شد و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم مأمور شد در ذی‌الحجة همان سال هنگام اجتماع مشرکان در مکه، آیات را به آنان ابلاغ کند. درباره چگونگی این ابلاغ در منابع تاریخی و حدیثی شیعه و سنی آمده است چون ده آیه از سوره برائت بر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نازل شد، پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ابوبکر بن ابی‌قحافه را فرا خواند و او را فرستاد تا آیات را برای مردم مکه بخواند. سپس پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم امام علی علیه السلام را فرا خواند و از او خواست به دنبال ابوبکر برود و هر کجا به او رسید، نوشته را از او بگیرد و آن را به سوی مردم مکه ببرد و بر آنان بخواند. امام علی علیه السلام در جُحْفه به ابوبکر رسید و نوشته را از او گرفت. ابوبکر به سوی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بازگشت و گفت: ای پیامبر خدا آیا در حق من چیزی نازل شده است؟ فرمود: نه اما جبرئیل نزد من آمد و گفت: [پیام] از جانب تو را جز خودت یا مردی از [خاندان] تو نمی ‌رساند. به گفته علامه امینی این واقعه به صورت مُتواتر از راویان گوناگون نقل شده است.

در کتاب تفسیر قمی آمده است:  در ذیل آیه «بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِين‏ ... » روایت شده است:  «قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ عَنْ أَبِي الصَّبَّاحِ الْكِنَانِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ‏ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بَعْدَ مَا رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم مِنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ فِي سَنَةِ سَبْعٍ مِنَ الْهِجْرَةِ قَالَ وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم لَمَّا فَتَحَ مَكَّةَ لَمْ يَمْنَعِ الْمُشْرِكِينَ الْحَجَّ فِي تِلْكَ السَّنَةِ- وَ كَانَ سُنَّةٌ فِي الْعَرَبِ فِي الْحَجِّ- أَنَّهُ مَنْ دَخَلَ مَكَّةَ وَ طَافَ بِالْبَيْتِ فِي ثِيَابِهِ- لَمْ يَحِلَّ لَهُ إِمْسَاكُهَا وَ كَانُوا يَتَصَدَّقُونَ بِهَا وَ لَا يَلْبَسُونَهَا بَعْدَ الطَّوَافِ، وَ كُلُّ مَنْ وَافَى مَكَّةَ يَسْتَعِيرُ ثَوْباً وَ يَطُوفُ فِيهِ ثُمَّ يَرُدُّهُ- وَ مَنْ لَمْ يَجِدْ عَارِيَّةً اكْتَرَى ثِيَاباً- وَ مَنْ لَمْ يَجِدْ عَارِيَّةً وَ لَا كِرَاءً- وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ إِلَّا ثَوْبٌ وَاحِدٌ طَافَ بِالْبَيْتِ عُرْيَاناً- فَجَاءَتِ امْرَأَةٌ مِنَ الْعَرَبِ وَسِيمَةٌ جَمِيلَةٌ- فَطَلَبَتْ ثَوْباً عَارِيَّةً أَوْ كِرَاءً فَلَمْ تَجِدْهُ، فَقَالُوا لَهَا إِنْ طُفْتِ فِي ثِيَابِكِ احْتَجْتِ أَنْ تَتَصَدَّقِي بِهَا- فَقَالَتْ وَ كَيْفَ أَتَصَدَّقُ بِهَا وَ لَيْسَ لِي غَيْرُهَا- فَطَافَتْ بِالْبَيْتِ عُرْيَانَةً، وَ أَشْرَفَ عَلَيْهَا النَّاسُ- فَوَضَعَتْ إِحْدَى يَدَيْهَا عَلَى قُبُلِهَا- وَ الْأُخْرَى عَلَى دُبُرِهَا ... فَلَمَّا فَرَغَتْ مِنَ الطَّوَافِ- خَطَبَهَا جَمَاعَةٌ فَقَالَتْ إِنَّ لِي زَوْجاً.

وَ كَانَتْ سِيرَةُ رَسُولِ اللَّهِ ص قَبْلَ نُزُولِ سُورَةِ الْبَرَاءَةِ أَنْ لَا يُقَاتِلَ إِلَّا مَنْ قَاتَلَهُ- وَ لَا يُحَارِبَ إِلَّا مَنْ حَارَبَهُ وَ أَرَادَهُ- وَ قَدْ كَانَ نَزَلَ عَلَيْهِ فِي ذَلِكَ مِنَ اللَّهِ‏

عَزَّ وَ جَلَّ «فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقاتِلُوكُمْ- وَ أَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ- فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا» فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم لَا يُقَاتِلُ أَحَداً قَدْ تَنَحَّى عَنْهُ- وَ اعْتَزَلَهُ حَتَّى نَزَلَتْ عَلَيْهِ سُورَةُ الْبَرَاءَةِ وَ أَمَرَهُ اللَّهُ بِقَتْلِ الْمُشْرِكِينَ مَنِ اعْتَزَلَهُ- وَ مَنْ لَمْ يَعْتَزِلْهُ إِلَّا الَّذِينَ قَدْ كَانَ عَاهَدَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ إِلَى مُدَّةٍ، مِنْهُمْ صَفْوَانُ بْنُ أُمَيَّةَ وَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو، فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ «بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُر» ثُمَّ يُقْتَلُونَ حَيْثُ مَا وُجِدُوا- فَهَذِهِ أَشْهُرُ السِّيَاحَةِ- عِشْرُونَ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ وَ الْمُحَرَّمُ وَ صَفَرٌ وَ شَهْرُ رَبِيعٍ الْأَوَّلِ وَ عَشَرَةٌ مِنْ شَهْرِ رَبِيعٍ الْآخِرِ، فَلَمَّا نَزَلَتِ الْآيَاتُ مِنْ أَوَّلِ بَرَاءَةَ دَفَعَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم إِلَى أَبِي بَكْرٍ وَ أَمَرَهُ أَنْ يَخْرُجَ إِلَى مَكَّةَ وَ يَقْرَأَهَا عَلَى النَّاسِ بِمِنًى يَوْمَ النَّحْرِ، فَلَمَّا خَرَجَ أَبُو بَكْرٍ نَزَلَ جَبْرَئِيلُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ لَا يُؤَدِّي عَنْكَ إِلَّا رَجُلٌ‏ مِنْكَ‏، فَبَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ علیه السلام فِي طَلَبِهِ- فَلَحِقَهُ بِالرَّوْحَاءِ فَأَخَذَ مِنْهُ الْآيَاتِ- فَرَجَعَ أَبُو بَكْرٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ص فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَ أَنْزَلَ اللَّهُ فِيَّ شي‏ء [شَيْئاً] قَالَ لَا- إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي أَنْ لَا يُؤَدِّيَ عَنِّي- إِلَّا أَنَا أَوْ رَجُلٌ مِنِّي» (قمى، على بن ابراهيم، تفسير القمي - قم، چاپ: سوم، 1404ق؛ ج‏ 1؛ ص281)

استاد هوشیاری خاطرنشان کرد: آیه ای دیگر در فضایل حضرت امیر علیه السلام، آیه ولایت است؛ در سوره مائده آیه 55 می خوانیم: «إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ» (مائده: 55) ولی شما تنها خدا و پیامبر اوست و کسانی که ایمان آورده ‌اند؛ همان کسانی که نماز برپا می‌ دارند و در حال رکوع زکات می‌ دهند. بسیاری از مفسران و محدثان در شان نزول این آیه گفته ‌اند این آیه در شان حضرت علی علیه ‌السّلام نازل شده است. سیوطی در الدر المنثور در ذیل آیه از ابن عباس نقل می ‌کند که علی علیه ‌السّلام در رکوع نماز بود که سائلی کمک خواست؛ آن حضرت انگشترش را به او صدقه داد. پیامبر صلی ‌الله ‌علیه ‌و‌ آله‌ و سلّم از او پرسید: چه کسی این انگشتر را به تو داد؟ سائل به علی علیه ‌السّلام اشاره کرد و گفت: آن مرد که در حال رکوع است. در این هنگام، آیه «انما ولیکم الله و رسوله…» نازل شد. همین معنا در کتاب اسباب النزول واحدی نقل شده است. جارالله زمخشری در کتابش می‌ گوید: این آیه درباره علی علیه‌ السّلام نازل شده است. فخر رازی ، حاکم حسکانی و بسیاری دیگر از دانشمندان اهل سنت نیز این شان نزول را نقل کرده‌ اند.

وی افزود: آیه دیگر در فضیلت امیرالمؤمنین علیه السلام آیه مباهله است؛ در سوره آل عمران می خوانیم: « فَمَنْ حَاجَّكَ فيهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَكُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَكُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبينَ»  (61) مدال و افتخاری بالاتر از این برای شخصی تصور نمی شود که نفس رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم تلقی بشود؛ آن هم به بیان خود خداوند متعال. از این رو قائل به حسبنا کتاب الله هم نمی تواند در این زمینه خدشه ای وارد کند.

به خاطر فضایل بی شمار حضرت علی امیرالمؤمنین علیه السلام بوده است که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم ایشان را در هجدهم ذی الحجه در غدیر خم، ایشان را به جانشینی خود معرفی کردند. آن زمانی که دستان حضرت امیر علیه السلام را بلند کرد و فرمود: «من کنت مولاه فهذا علیّ مولاه ...» اگر مردم این ولایت را پذیرفته بودند، گمراهی در زمین نبود و روایت نخستین که بیان شد،  معنا پیدا می کند که «لو اجتمع الناس علی حبّ علی بن ابی طالب علیه السلام لما خلق الله النار»