به مناسبت فرا رسیدن سالروز شهادت حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها)، استاد احمد قاسمی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «جایگاه تفکر و اندیشه در کلام وسیرهٔ حضرت زهرا (سلام‌الله‌علیها)» پرداخت.

/270/260/21/

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: در ایام شهادت ام الائمه حضرت صدیقه کبری (سلام الله علیها) و با توجه به نیاز جامعه امروز ما، به مقوله تفکر و اندیشه بیش از پیش معنوی لازم است تا جایگاه تفکر و اندیشه را در کلام و سیره حضرت زهرا (سلام ‌الله علیها) بازخوانی نماییم.

وی افزود: تفکر و اندیشه در منظومهٔ معرفتی اسلام جایگاهی بنیادین دارد، به ‌گونه ‌ای که قرآن کریم در آیات متعدد (بیش از ۳۰۰ آیه) بشر را به تدبّر، تعقّل و تفقّه فرا می ‌خواند. در این چارچوب، اهل ‌بیت عصمت و طهارت  پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) به‌عنوان وارثان علم نبوی، از تجلیگاه عملی و نظری عقلانیت دینی‌ ویژه ای برخوردار هستند.  

استاد قاسمی ابراز داشت: حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها)، به‌ عنوان محور علم و عصمت و ولایت، (هم فاطمه و ابوها و بعلها و بنوها) از نقشی محوری در تثبیت ارزش «تفکر» در سنت اسلامی برخوردار است. بررسی خطبه‌ ها، احتجاجات، ادعیه و روایاتِ منسوب به ایشان نشان می‌ دهد که «تفکر» در نگاه آن بانوی مطهر نه تنها ابزار شناخت حق، بلکه شرط دفاع از حقیقت و صیانت از هویت امت اسلامی است.که ضمن نکاتی بدان اشاره می ‌شود.

نکته اول:

این استاد حوزه علمیه قم اضافه نمود: تفکر به مثابه وظیفهٔ الهی در کلام حضرت زهرا (سلام الله علیها) موج می زند. بررسی خطبهٔ فدکیه نشان می ‌دهد که حضرت زهرا (سلام الله علیها) با بهره‌گیری از آیات قرآن و روش استدلالی، مخاطبان را به بیداری عقلانی دعوت می‌ کنند. ایشان با تلاوت این آیه: «نأَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ» به ‌روشنی نشان دادند که غفلت از تفکر و تدبّر، انحراف سیاسی و اجتماعی را رقم می‌ زند. کاربرد آیه از سوی آن حضرت (سلام الله علیها) بیانگر این نکته است که تفکر نه یک امر توصیه ‌ای، بلکه مسئولیت شرعی و اجتماعی مسلمانان است. در خطبه، حضرت (سلام الله علیها) به جای توسل صرف به عاطفه، از استدلال قرآنی، قیاس تاریخی، نقد منطقی و تحلیل اجتماعی بهره می ‌گیرند؛ نشان ‌دهندهٔ اینکه دفاع از حق بدون عقلانیت و تفکر نقاد ممکن نیست؛ و همواره تفکر است که میدان دار مسائل  دینی و سیاسی و اجتماعی برای دین ودر راه دین است.

نکته دوم

استاد قاسمی تأکید کرد: عقل و علم به‌عنوان میراث پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) مطرح هستند. در بخشی از خطبه می ‌فرمایند: «وَإِنَّمَا نُورِّثُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالْعِلْمَ» این بیان تأکید دارد که میراث حقیقی نبوت، علم و حکمت است نه زر و زیور دنیا. با این نگاه، عقل‌محورترین تعریف از امامت/ولایت را ارائه می‌دهد: رهبری در اسلام نه به قدرت سیاسی، که به میراث معرفتی گره خورده است. خود جایگاه رفیع و منیع ولایت و رهبری امت اسلام را تشریح و تبیین می نماید.

 نکته سوم

وی افزود: نکته مهم و اساسی دیگر، کاربست تفکر در دفاع از حقّ است. حادثهٔ سقیفه و غصب فدک، صحنه‌ ای بود که در آن حضرت زهرا (سلام الله علیها) تفکر دینی را از حوزهٔ نظر به میدان عمل آوردند:

الف:عرصه نمونه عقلانی

ب: خطابه استدلال با قرآن و سنت

ج :اجتماع دعوت مردم به بازنگری و تفکر

د: سیاست            نقد انحراف قدرت با منطق

ه: حقوق مطالبهٔ حق مشروع بر اساس نص و دلیل

حضرت نشان دادند تفکر مؤمنانه به معنای سکوت در برابر ظلم نیست؛ بلکه تفکر فعال، منتقد و احیاگر است.

نکته چهارم

استاد قاسمی اظهار داشت: نکته دیگر تفکر به‌ مثابه بنیان تربیتی است. بر اساس منابع حدیثی، حضرت زهرا (سلام الله علیها) در تربیت حسنین (علیهما السلام) و نیز در فضای محدود جامعهٔ آن دوران، بر تعلیم حکمت، فهم دین و بیداری عقلانی تأکید داشتند. نقل روایات تربیتی و دعای ایشان در حق اهل‌ بیت و مسلمانان، محوریت نور معرفت و بصیرت را آشکار می‌ سازد.

نکته پنجم

وی افزود: در صحیفه فاطمیه و ادعیهٔ منقول، این محورها در اندیشه فاطمی جلوه ویژه دارند: «توجه به فهم باطنی قرآن»، «طلب نور علم و هدایت» و «پیوند میان عبادت و معرفت». این مضامین نشان می‌دهد که از منظر ایشان، عبادت بدون تفکر، به کمال نمی‌رسد.

نکته ششم:

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم تصریح نمود: یکی دیگر از نکات حائز اهمیت، روش‌شناسی تفکر در مکتب فاطمی است. از ویژگی ‌های روش عقلانی حضرت زهرا (سلام الله علیها) می توان به این موارد، اشاره کرد:

قرآن ‌محوری؛ استناد مستمر به آیات

ترکیب عقل و نقل؛ استدلال نقلی به همراه قیاس عقلی

نقد اجتماعی؛ تحلیل رفتار جامعه و نخبگان

اخلاق در اندیشه؛ نقد همراه با کرامت و وقار

هدف‌مندی؛ تفکر برای تحقق عدالت و حق

این چارچوب نشان می ‌دهد که مکتب فاطمی عقل‌ گرا، ولی الهی‌محور و اخلاق‌مدار است. شاید بدین جهت باشد که پیامبر  او را «سیده نساء العالمین» نامیدند. حضرت زهرا (سلام الله علیها) در بیانی فرموده ‌اند: «انّ التفکر فی امر الله افضل العباده» (بحارالانوار، ج ۴۳، ص: ۷۸) یعنی عبادت بدون اندیشه و تفکر ، ناقص و بی روح است و تفکر در راه خداوند افضل عبادات است. در واقع تفکر مقدمه ایمان و رشد عقل است «التفکر تنمیه  العقل»

نکته هفتم:

استاد قاسمی اظهار داشت: یکی دیگر از نکات، تفکر و اجتماع در اندیشه و مکتب فاطمی جایگاهی ویژه دارد. حضرت در نقد جامعهٔ  پس از پیامبر (صلی الله علیه و آله) می فرمایند: «حتی إذا  قبض الله  رسوله رجع قوم علی الاعقاب» مردم در اثر بی فکری سریعا به جاهلیت بازگشتند. (احتجاج طبرسی، ج ۱، ص ۱۳۳). نبودِ فکر سقوط اجتماعی به همراه دارد.

نکته هشتم:

وی افزود: یکی دیگر از نکات، عبادت شبانه حضرت زهرا (سلام الله علیها) و تفکر و اندیشه است. حضرت شب ها به عبادت و تفکر می پرداختند و نوراز خانه شان منتشر دیده می ‌شد و جالب آن است که امام حسن (علیه السلام) وقتی از مادر طلب دعا می ‌فرمایند با این کلام فکر برانگیز رو برو می ‌شوند. «الجار ثم الدار» اول همسایه بعد اهل خانه. (کشف الغمه،ج ۲، ص۹۵) کمیت هم در اشعار خود راجع به حضرت زهرا (سلام ‌الله علیها ) دارد «بنت النبی ام العری والنهی / معدن فکر و هدی وتقی»

نتیجه‌گیری

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: تحلیل منابع نشان می ‌دهد که حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) نه تنها مبلغ تفکر بودند؛ بلکه مجسمهٔ تفکر وحیانی و بیداری اجتماعی به شمار می ‌روند. ایشان عقل را ابزار شناخت خدا، و تفکر را شرط تداوم عدالت و امامت می‌ دانستند. نگاه ایشان می ‌تواند در جهان معاصر، که از یک‌ سو گرفتار جمود دینی و از سوی دیگر اسیر تجدد بی‌ ریشه است، الگوی «عقلانیت معنوی» باشد؛ عقلانیّتی که به وحی متصل است؛ حقیقت را هدف می‌گیرد؛ ظالم را نقد می‌کند؛ و جامعه را به آگاهی و آزادی دعوت می‌نماید .

وی افزود: روایتی به امامزاده ناصرالحق منتسب است؛ آنجا که از حضرت زهرا سلام الله علیها می فرماید: «مَنْ أَصْعَدَ إِلَى اللَّهِ خَالِصَ عِبَادَتِهِ، أَهْبَطَ اللَّهُ [إِلَيْهِ‌] أَفْضَلَ مَصْلَحَتِه»