استاد احمد باقریان ساروی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «زيارت قبور در منابع اهل سنت» پرداخت.

/270/260/20/

این استاد درس خارج حوزه علمیه در ابتدای گفتگو اظهار داشت: زیارت قبور که با حضور پیدا کردن بر سر گورهای مردگان به ویژه بزرگان دین و مذهب تحقق پیدا می کند، از معارف اسلامی بوده و جواز، بلکه استحباب آن از ادله نقلیه استفاده می شود. در این میان معدودی از مسلمانان که به سلفیون و اخیرا به وهابیون معروف و متأثر از افکار انحرافی ابن تیمیه و محمد بن عبد الوهاب هستند، در کنار انکار تعدادی از معارف اسلامی همانند توسل و شفاعت، با زیارت قبور نیز به مخالفت برخاسته و آن را شرک به شمار می آورند.

وی افزود: زيارت يك موضوع اخلاقى انسانى رايج در ميان همه بشريت است؛ پسر به زيارت پدر و مادر، برادر به زيارت برادر، همسايه به زيارت همسايه و کوچکترها به زیارت بزرگترها و نیز زندگان به زيارت مردگان مدفون در گورستان ها می روند و مسلمانان در کنار گورهای مردگان خود حضور پیدا کرده و آیاتی از قران را برای شادی روحشان تلاوت نموده و برای آنان دعا و از خدا برای آنان درخواست آمرزش می کنند.

استاد باقریان ساروی ابراز داشت: زیارت قبور در آیین اسلام با توجه به ادله نقلیه مورد امضا قرار گرفته و مشروعیت یافته است، تا آنجا که صحابه نیز با تبعیت از پیامبر (ص) به ان پایبند بوده اند. در مقابل، برخی از مدعیان تسنن که معروف به سلفیون و وهابیون هستند، زیارت مردگان را نا مشروع و شرک می دانند، در حالی که اگر زيارت شرك باشد، همه بشريت و همه مسلمانان، جز معدودی از سلفیون، مشرك خواهند بود؛ بلکه بزرگان دین و شریعت نیز به شرک متهم می شوند! در حالی که با مطالعه در آیاتی از قران و روایات و سیره پیشوایان دینی و مذهبی مشروعیت و استحباب زیارت قبور به ویژه زیارت قبر مقدس پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و دیگر بزرگان دین ثابت می شود که زیارت امری مشروع و مستحب و دارای آثار معنوی برای زایر و مزور است.

واژه شناسی

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: «زيارت» در لغت به معناى قصد كردن و در اصطلاح عرف قصد كردنِ «مَزُور» به خاطر احترام و تعظيم او و مأنوس شدن با او است و «مَزُور»؛ يعنى كسى كه او را زيارت مى‏كنند و «مَزار»؛ به معناى مكان زيارت است».[طُرَيحى، مجمع البحرين، ج 3، ص 319 ـ 320].

وی افزود: در فضيلت زيارت قبور در منابع شيعه، احاديث فراوان وارد شده و براى زيارت قبور پيامبران به ويژه قبر پيامبر اسلام صلی الله علیه و آله و امامان معصوم علیهم السلام دعاهايى از معصومين علیهم السلام رسيده است، چنان‏كه مرحوم صدوق گفته است «زيارت خداوند، زيارت پيامبران و حجت‏هايش است، هر كس آنان را زيارت كند خدا را زيارت كرده است» [مجمع البحرين، ج 3، ص 320]. بر اين اساس اگر كسى اولياى الهى را در زمان حياتشان و يا پس از رحلتشان زيارت كند - اگر از اين جهت باشد كه آنان اولياى الهى‏اند - زيارت آنان به منزله زيارت خدا خواهد بود. ولى سلفيون مدعى تسنّن زيارت قبر پيامبر صلی الله علیه و آله و صالحان را مورد انتقاد قرار داده و آن را شرك مى‏دانند،[ر.ك: فكر الخوارج والشيعه، ص 191، نقل از ابن تيميه، منهاج السنّه، ج 2، ص 124].

استاد باقریان ساروی اظهار داشت: انديشه نادرست وهابيون مخصوص گروهى ناچيز از علماى منتسب به اهل سنّت است كه از جايگاه علمى مناسبى برخوردار نيستند و در برخى از امور اعتقادى انديشه ‏اى، جدا از انديشه اكثريت اهل سنّت و اسلام دارند و به سبب مخالفت با اعتقادات اصيل اسلام از يك سو به تحريف معارف حقّه اسلام و قرآن مى ‏پردازند و از سوى ديگر بر طبل اختلاف و تفرقه در ميان مسلمانان مى‏ كوبند؛ وگرنه اكثريت مطلق اهل سنّت همانند شيعه به زيارت معتقدند و در مدينه قبر مقدس پيامبر صلی الله علیه و آله و مزار امامان معصوم علیهم السلام را به عنوان اهل بيت و نيز قبور شهيدان صدر اسلام همانند شهيدان مدفون در قبرستان بقيع و أُحُد را زيارت مى‏كنند.

پاسخ به تکفیریه سلفیون

زيارت، سنّت رايج انسانى

این استاد درس خارج حوزه خاطرنشان کرد: زيارت، كه در فارسى به معناى ديدار كردن است، يك موضوع اخلاقى انسانى رايج در ميان همه بشريت است؛ پسر به زيارت پدر و مادر، برادر به زيارت برادر، همسايه به زيارت همسايه می رود و در همه جوامع انسانى زندگان به زيارت مردگان می روند، چنانكه نقل شده است: ابوبكر به عمر يا عمر به ابوبكر پس از رحلت پيامبر (ص) گفت: «بيا نزد امّ أيمن براى زيارت او برويم». [ابن ابى شبه، كتاب المغازى، ص 413، ح 495؛ ابن كثير، البداية والنهايه، ج 5، ص 208 - 209] اگر زيارت شرك باشد، همه بشريت و همه مسلمانان مشرك خواهند بود و در روى زمين حتّى يك يكتا پرست وجود نخواهد داشت.

زيارت در طول توحيد

وی افزود: در يك صورت، زيارت شرك مى‏ شود و آن اينكه در برابر توحيد و اعتقاد به يكتايى خدا قرار گرفته و زاير براى مزور اصالت و اهميتى در عرض خداوند قائل شود، اينگونه زيارت گاهى با زيارت و ديدار ستمگران با تأييد ستمگرى آنان در زمان حياتشان نيز تحقق پيدا مى‏كند، چنان‏كه ممكن است در برخى از جوامع عقب مانده به اندازه‏اى به مزور اهميت داده شود كه زاير اعتقاد پيدا كند آن مزور بدون ارتباط با خدا و استقلالا مى‏تواند براى زاير كارى انجام بدهد و در نظام طبيعت تصرّف كند، اين‏گونه زيارت‏ها شرك به خداوند و حرام است و با اعتقاد به توحيد و يكتايى خدا سازگار نيست؛ ولى اگر زاير براى مزور در برابر خدا اصالت قائل نشود، بلكه ارزش و اعتبار مَزُور را به سبب ارتباط او با خدا و با اذن خدا بداند، نه تنها زيارت شرك نيست، بلكه هماهنگ با توحيد است.

استاد باقریان خاطرنشان کرد: زيارت در مذهب شيعه دوازده امامى از نوع مشروع و صحيح آن است، شيعه از اين جهت به زيارت قبر شريف پيامبر صلی الله علیه و آله و فاطمه زهرا علیها السلام و قبور امامان معصوم علیهاا السلام و صالحان می رود كه آنان را از مقرَّبان درگاه خدا دانسته و ارزش آنان را به خاطر ارتباط آنان با خدا مى‏ داند، اين روش، روش شخص پيامبر صلی الله علیه و آله و فاطمه علیه السلام و برخى از اصحاب پيامبر صلی الله علیه و آله نسبت به قبور مسلمانان بقيع و شهيدان اُحُد است.

زيارت در قرآن و سنّت پيامبر(ص)

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: نه تنها هيچگونه دليلى از قرآن و روايات صحيح از پيامبر صلی الله علیه و آله بر حرمت زيارت وارد نشده، بلكه برخى از آيات قرآن و روايات بر سيره عملى پيامبر صلی الله علیه و آله بر زيارت قبور مردگان، به ويژه قبور شهيدان، دلالت دارد.

1- وی افزود: خداوند در مورد زيارت قبور منافقان به پيامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «وَ لا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ ماتَ مِنْهُمْ أَبَدا وَ لا تَقَمْ عَلى قَبْرِه؛ و بر هيچ يك از آنان كه بميرد نماز نخوان و بر گور او نايست» (التوبه: 84)

استاد باقریان ساروی خاطرنشان کرد: اين آيه بيانگر سيره پيامبر صلی الله علیه و آله بر رفتن به گورستان‏ها براى زيارت قبور است، وگرنه نهى از آن در مورد قبور خصوص منافقان معنا نداشت، افزون بر اينكه استثنا خود گواه بر جواز آن در مورد مسلمانان غير منافق است، چون مقصود از قيام تنها ايستادن بر روى قبرها نيست، بلكه مقصود ايستادن براى سلام و ذكر و خواندن آيات قرآن و دعا در حق صاحب قبر است.

2- این استاد حوزه علمیه قم ابراز داشت: به پيامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «وَ لَوْ أَنَّهُمْ اِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللّهَ تَوّابا رَحيما؛ اگر آنان هنگامى كه با گناه به خود ستم روا داشتند نزد تو بيايند و استغفار كنند و پيامبر براى آنان استغفار كند خدا را توبه‏پذير آمرزنده خواهند يافت.». (سوره نساء، 64(

وی تصریح کرد: در ذيل عنوان «توسّل» گفته شد كه آيه شريفه، اطلاق دارد و اطلاق آن رجحان و استحباب سفر براى زيارت پيامبر صلی الله علیه و آله پس از رحلتش را نيز دلالت دارد.

3- استاد باقریان اظهار داشت: نسائى در سنن خود با سندى از عبداللّه بن بُرَيده از پدرش نقل كرده است كه در مجلسى كه در آن پيامبر صلی الله علیه و آله حضور داشت، حضرت فرمود: «إنى كُنتُ نَهَيْتُكُمْ... وَ نَهَيْتُكُمْ عَنْ زِيارَتِ الْقُبُورِ، فَمَنْ اَرادَ اَنْ يَزُورَ فَلْيَزُرْ، وَ لاتَقُولُوا هَجْرا؛ ... شما را از زيارت قبور باز مى‏داشتم، پس آنها را زيارت كنيد و سخن ناسزا نگوييد.» )سنن النسائى، ج 4، ص 91، با عنوان «زيارة القبور» و ص 91، ح 2028(.

4- وی افزود: در باره زيارت قبر مادر پيامبر صلی الله علیه و آله نقل كرده كه حضرت فرمود: «وَاسْتَاْذَنْتُ فى اَنْ اَزُورَ قَبْرَها، فَاَذِنَ لى، فَزُورُوا الْقُبُورَ فَاِنها تُذَكرُكُمُ الْمَوْتَ؛ من براى زيارت قبر او از خدا اجازه خواستم، به من اجازه داد، پس آنها را زيارت كنيد، زيرا آن [زيارت قبور] شما را به ياد مرگ مى‏اندازد». )سنن النسائى، مجلد 2، ج 4، ص 92، ح 2030، با عنوان «زيارة القبور»(

5- این استاد درس خارج حوزه تصریح کرد: واقدى پس از ذكر شهيدان أُحُد نوشته است: پيامبر اسلام صلی الله علیه و آله در هر سال آنان را زيارت مى‏ كرد، او آنگاه كه به ابتداى درّه می رسيد، صداى خود را بلند مى‏ كرد و مى‏ گفت: «أَلسّلامُ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ، فَنِعْمَ عُقْبَى الدّارِ»؛ سپس ابوبكر در هر سال مانند آن را انجام مى‏داد؛ سپس عمر مانند آن را انجام مى‏داد؛ سپس عثمان مانند آن را انجام مى ‏داد... و فاطمه، دختر پيامبر دو و سه روز در ميان، نزد آنان مى ‏آمد و نزد آنان گريه و دعا مى ‏كرد». )واقدى، كتاب المغازى، ج 1، ص 313؛ ذهبى، تاريخ الاسلام، ج 1 المغازى، ص 220، با اندك تفاوت(.

6- وی در ادامه بیان کرد: بيهقى با سندى از ابو هريره نقل كرده كه گفت: پيامبر صلی الله علیه و آله با مخاطب قرار دادن شهيدان أُحُد فرمود: «أَشْهَدُ أَنَّ هؤُلاءِ شُهَداءُ عِنْدَ اللّهِ، فَآتُوهُمْ وَ زُورُوهُمْ، وَالّذى نَفْسى بِيَدِهِ لاْيُسَلِّمُ عَلَيْهِما أَحَدٌ اِلى يَوْمِ الْقَيامَةِ اِلاّ يَرُدُّوا عَلَيْهِم؛ من گواهى مى‏دهم كه آنان شهيدان نزد خداوند هستند، پس نزد آنان بياييد و آنان را زيارت كنيد، سوگند به كسى كه جانم در دست او است هيچ‏كس تا روز قيامت بر آنان سلام نمى‏كند جز اينكه به سلام او پاسخ مى‏دهند» )الخصائص الكبرى، سيوطى، ج 1، ص 363؛ واقدى، المغازى، ج 1، ص 313(.

7- استاد باقریان ساروی خاطرنشان کرد: حاكم در حديثى صحيح از طريق عطاف بن خالد مخزومى نقل كرده كه عبداللّه بن أبى فروه از پدرش نقل كرده كه پيامبر صلی الله علیه و آله قبور شهيدان اُحُد را زيارت كرد و گفت: «أَللّهُمَّ اِنَّ عَبْدَكَ وَ نَبِيَّكَ يَشْهَدُ اَنَّ هؤُلاءِ شُهَداءُ وَ أنَّ مَنْ زارَهُمْ أَوْ سَلَّمَ عَلَيْهِمْ اِلى يَوْمِ الْقِياَمَةِ رَدُّوا عَلَيْهِم؛ خداوندا آنان شهيدانند، تا روز رستاخيز اگر كسى آنان را زيارت يا بر آنان سلام كند به زيارت يا سلام او پاسخ مى‏دهند.» )المستدرك على الصحيحين، ج 1، ص 363(.

8- وی افزود: طبرانى از عبد الرحمن بن زيد بن خطاب از پدرش نقل كرده است كه گفت: در روز فتح مكه به همراه پيامبر صلی الله علیه و آله و سلم به سوى قبرها رفتيم، پيامبر صلی الله علیه و آله بر روى گورى نشست و ما او را ديديم كه گويا مناجات مى‏ كند؛ سپس او برخاست در حالى كه اشك‏ ها را از دو چشم خود پاك مى ‏كرد، عمر او را ديد و گفت: «پدر و مادرم فدايت گردند چه چيز تو را به گريه وا داشت؟» پيامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «من از پروردگارم براى زيارت قبر مادرم اذن خواستم، او مرا زاييده بود و بر گردن من حق داشت كه براى او استغفار كنم، خدا مرا نهى فرمود»؛ سپس پيامبر صلی الله علیه و آله به ما اشاره كرد و فرمود: بنشينيد، ما نشستيم، او فرمود: «إنّى كُنْتُ نَهَيْتُكُمْ عَنْ زِيارَةِ الْقُبُورِ، فَمَنْ شاءَ مِنْكُمْ أنْ يَزُورَ فَلْيَزُرْ؛ من شما را از زيارت گورها باز مى‏داشتم، پس هر يك از شما كه بخواهد [گورها را] زيارت كند، زيارت كند.» [المعجم الكبير، ج 5، ص 82، ح 4648].

وی یادآور شد: از بُرَيْدَه نقل شده است كه پيامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «اِنّى كُنْتُ نَهَيْتُكُمْ عَنْ زِيارَةِ الْقُبُورِ، فَزوُرُوها، فَاِنَّها تَذْكِرَةٌ لِلْآخِرَةِ؛ من شما را از زيارت گورها باز مى‏داشتم، پس آنها را زيارت كنيد كه آن [زيارت گورها] سبب يادآورى آخرت است».  [المعجم الكبير، ج 2، ص 19، ح 1152؛ سنن الترمذى، ص 320، ح 1056؛ مسند ابى يعلى، ج 1، ص 103، ح 278؛ مسند ابى داود طيالسى، ج 1، ص 433، ح 844؛ كنز العمال، ج 15، ص 651، ح 42583]

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: از ثوبان نقل شده است كه پيامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «إنّى كُنْتُ نَهَيْتُكُمْ عَنْ زِيارَةِ الْقُبُورِ، فَزوُرُوها، وَاجْعَلُوا زِيارَتَكُمْ صَلاةً عَلَيْهِمْ وَ اِسْتِغْفارا لَهُمْ». [المعجم الكبير، ج 2، ص 94، ح 1419؛ كنز العمال، ج 15، ص 651، ح 42587].

9- وی افزود: نقل شده است كه پيامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «إنّى كُنْتُ نَهَيْتُكُمْ عَنْ ثَلاثَةٍ: عَنْ زِيارَةِ الْقُبُورِ، ثُمِّ بَدا لى أَنَّها تُرِقُّ الْقُلُوبَ، وُ تُدْمِعُ الْعَيْنَ، فَزُورُوها، وَلاتَقُولُوا هِجْرا؛ من شما را از سه چيز نهى مى‏كردم: از زيارت گورها نهى مى‏كردم؛ سپس براى من آشكار شد كه آن [زيارت گورها] انسان را دل نازك مى‏كند و موجب باريدن اشك چشم مى‏گردد، پس آنها را زيارت كنيد و سخن ناروا نگوييد» متقى هندى، [كنز العمال، ج 15، ص 653، ح 42590].

ابو يَعلى آن را با سندى از انس نقل كرده و پس از «تدمع العين» آورده است: «وَ تُذَكِّرُ اْلاخِرَةِ، فزوروها، و لاتَقُولُوا هجرا...». [مسند أبى يعلى، ج 3، ص 222، ح 3707] ابو يعلى حديث را در جاى ديگر بدون ذكر فايده زيارت قبور از عبداللّه نقل كرده است. [مسند أبى يعلى، ج 4، ص 242، ح 5297].

10- استاد باقریان ساروی ابراز داشت: از عايشه نقل شده است كه پيامبرصلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «إنّى بُعِثْتُ اِلى أَهْلِ الْبَقيعِ لِاُصَلِّىَ عَلَيْهِمْ؛ به من پيام داده شد تا نزد اهل بقيع بروم و بر آنان درود بفرستم». [سنن النسائى، ج 4، ص 95، ح 2034].

.