استاد علی فاضلی از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «جوان و تحول» پرداخت.

/270/260/20/

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: جهان هستی به دو بخش مادی و مجرد تقسیم می ­شود. مجردات همان فرشتگانند که هیچ تغییری در آنها پدید نمی ­آید، زیرا در جسم و روحشان هیچ ترکیبی وجود ندارد. «وَ ما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ» (صافات، 164) در تفسیر صافی می خوانیم: «ليس في جبلّتهم خلط و تركيب و لايفعلون إلّا فعلًا واحداً فالرّاكع منهم راكع ابداً. ليس لهم تنافس و تباغض بل مثالهم مثال الحواس فان البصر لايزاحم السمع فلذا لا مجال للمعصية في حقّهم. لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ لا يَفْتُرُونَ فكل صنف منهم مظهر لاسم واحد من الأسماء الإلهية لا يتعداه ففاقهم آدم بمعرفته الكاملة و مظهريته الشاملة» (تفسیر صافی، ج 1، ص 114)

استاد فاضلی در ادامه بیان کرد: بخش مادی عالم مدام در تغییر و تحوّل است، چون مرکب از عناصر متضاد است. همه چیز هر لحظه عوض می­شود. این تحول گاه تند و گاه کند است. سالها می­گذرد تا قطرات یک آبشار سنگی را سوراخ کنند. هزاران سال زمان لازم است تا نفت پدید آید. ولی گلها عمری چند روزه دارند. در عرض چند روز شکوفه می­دهند و تمام می­شوند. ویروس­ها زود اثر می­کنند. از طرف دیگر این تحول گاه به طرف ضعف و گاه به طرف کمال است. یک میوه گاه می­رسد و گاه می­گندد. یک سنگ یا خاک یا طلا می­شود. مایعی بخار می­شود و یا نفت می­گردد.

وی افزود: انسان ها در تغییر و تحولند. این تحول آنان را باسواد و بی ­سواد، تولید ­کننده و مصرف­کننده، سلمان یا معاویه می­ کند. انسان ها نیز گاهی تند و گاهی کند عوض می­ شوند. گاهی مثبت و گاهی منفی می ­گردند. عمرها خون می ­شود تا کودکی جوان شود. تلاش لازم است تا جوانی پزشک گردد. ایمان راسخ و ملکات اخلاقی زمان می­ برند. ولی خشم ها در یک لحظه می­ سوزانند. این چهار نوع از تحول، هر کدام مواظبت ویژه ­ای می­طلبند و در این باره هشدارهایی وجود دارد.

هشدار اول، تغییر نعمتها

این استاد حوزه علمیه قم ابراز داشت: نعمت هایی که از آنها بهره می ­بریم و دین و دنیای خود را آباد می ­کنیم، همیشگی نیستند. باید تا آنها را داریم بهره خود را ببریم. باید قدر سلامتی، مال، آبرو و فراغت را دانست. تا سلامتی داریم صله ارحام کنیم و نماز و روزه بگیریم. تا مال داریم بدهی خود را بپردازیم. تا فراغت داریم وظایف و واجبات خود را یاد بگیریم. قران می­فرماید: از دنیای خود سهم آخرت را برگیرید. «وَ ابْتَغِ فِيما آتاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَ لا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيا وَ أَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَ لا تَبْغِ الْفَسادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْمُفْسِدِين»

وی افزود: همه چیز را می ­توان وسیله آخرت قرار داد. اگر در خوردن غذا حلال و حرام و آداب آن مراعات شوند وسیله کسب آخرتند. اگر در هم ­نشینی ­ها غیبت و دروغ نباشد بخشی از آخرت می ­شوند. يپیامبر اکرم ­صلی الله علیه و آله و سلم ابوذر را به یاد پنج چیز انداخت که یا دیر و یا زود رفتنی هستند: جوانی، سلامتی، ثروت، فراغت و زندگی پیش از مرگ. «یَا أَبَاذَرٍّ، اغْتَنِمْ خَمْساً قَبْلَ خَمْسٍ شَبَابَكَ قَبْلَ هَرَمِكَ، وَ صِحَّتَكَ قَبْلَ سُقْمِكَ، وَ غِنَاكَ قَبْلَ فَقْرِكَ، وَ فَرَاغَكَ قَبْلَ شُغْلِكَ، وَ حَيَاتَكَ قَبْلَ مَوْتِكَ» (أمالي طوسي، ص 526)

وی اظهار داشت: زندگی برامکه نمونه جالبی از این تغییر است. روزی بر اریکه قدرت بودند و روزی در گوشه زندان. مادر یحیی برمکی روزی در خانه­اش هزار غلام و کنیز کار می­کردند و روزی در کنار خیابان گدایی می­کرد.

این استاد حوزه علمیه قم گفت: هم باید قدر نعمت ها را دانست و هم کیفر سوء استفاده از آنها را. گاه قدرت و جوانی می­رود و وبال آن باقی می­ماند. یک روز مروان حمار زبان منتقد خود را برید و بر گربه­ای انداخت. روز دیگز عباسیان زبان او را بریدند و پیش روی همان گربه انداختند. 

هشدار دوم، سرعت تحولات

استاد علی فاضلی خاطرنشان کرد: بعضی از تغییرات بسیار سریع رخ می ­دهند. عشق ­های لحظه­ ای، طلاقهای لحظه­ ای، خشم­ های لحظه ­ای و تصمیم­ های لحظه­ ای بسیارند. انسان با یک وسوسه آدم می ­کشد و با یک بار حضور در مجلس الکلی معتاد می ­گردد. خیلی از خیانت ها اثر یک نگاه، یک سخن و یا یک وسوسه بوده ­اند. کفر و ایمان یا عدالت و فسق با رفتارهای جزئی جابجا می ­شوند.

وی در ادامه بیان کرد: انسان همانند یک کشتی در دریای ناآرام، مدام در معرض امواج و تند بادهاست و چون توپی در میان آب، یا ماده­ای در میان اضداد است. از این رو پیامبر بزرگ اسلام، از همین تک­لحظه­ها می­ترسید. دخترش فاطمه س می­گوید: دیدم پدرم دعایی را هر روز می­خواند. من آن را در انگشترم حک کردم. «اللَّهُمَّ وَ لَا تَكِلْنِي إِلَى نَفْسِي طَرْفَةَ عَيْنٍ أَبَدا»

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم تأکید کرد: راه کنترل تحولات لحظه ­ای، پیشگیری است. باید از پیش قواعد زندگی را شناخت. باید خشم و هوس را از پیش کنترل کرد. باید جلوتر راه وسوسه­ها را بست. آدم ابوالبشر با یک وسوسه فریب خورد. مسلمانان در جنگ احد در یک لحظه طمع کردند و تنگه احد را رها نمودند. آنان در یک لحظه ترسیدند و پیامبر را تنها گذاشتند. عمرسعد از یک شب شکست خورد و نتوانست بر طمع گندم ری چیره شود. باید از لحظه­ها ترسید. تصمیم قابیل برای کشتن برادرش لحظه­ای بود و بی­فاصله پشیمان شد. «قالَ يا وَيْلَتى‏ أَ عَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِيَ سَوْأَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِين» بویژه لغزش ­های زبانی زیانبارند.

وی ابراز داشت: علی­ علیه السلام می ­فرمود: آنها چنان با سرعتند که نمی­شود بر آنها سلطه یافت. از این رو از لغزش برادرانتان بگذرید. «لا تُمْلَكُ عَثَرَاتُ اللِّسَان» «مُرُوَّةُ الرَّجُلِ فِي احْتِمَالِهِ‏ عَثَرَاتِ إِخْوَانِه» (تصنيف غرر الحكم، ص 215 و 420) پیامبر اکرم ­صلی الله علیه و آله و سلم در دعا می­گفت:‏ ای آنکه لغزشهای سریع ما را جبران می­کنی. «يَا مُقِيلَ الْعَثَرَات‏» (دعوات راوندي، ص 60)

استاد علی فاضلی خاطرنشان کرد: امیرالمؤمنین علی علیه السلام چقدر زیبا این لحظه­ ها را می ­شمارد و می ­فرماید: شگفتی انسان در قلب اوست. عناصر حکمت با ضدشان را یکجا جمع کرده است. اگر امید بندد طمع خوارش می­کند. اگر طمع کند حرص تباهش می­سازد. ناامید شود از تأسف می ­میرد. خشم بگیرد در گلویش می ­ماند. در خشنودی سرمست می ­شود. در ترس فکرش کار نمی ­کند. در قدرت غرور او را می ­رباید. در سختی جزع بی عارش می­ کند. به مالی دست یابد طغیان می­ کند. تنگدستی او را بگزد گرفتاری مشغولش می­ کند. گرسنه شود زمینگیر می­ شود. پرخوری کند از شکم در امان نیست. کوتاهی آسیبش می­ زند و زیاده­روی هلاکش می ­کند.

«لَقَدْ عُلِّقَ بِنِيَاطِ هَذَا الْإِنْسَانِ بَضْعَةٌ هِيَ أَعْجَبُ مَا فِيهِ وذَلِكَ الْقَلْبُ وذَلِكَ أَنَّ لَهُ مَوَادَّ مِنَ الْحِكْمَةِ وأَضْدَاداً مِنْ خِلَافِهَا فَإِنْ سَنَحَ لَهُ الرَّجَاءُ أَذَلَّهُ الطَّمَعُ وإِنْ هَاجَ بِهِ الطَّمَعُ أَهْلَكَهُ الْحِرْصُ وإِنْ مَلَكَهُ الْيَأْسُ قَتَلَهُ الْأَسَفُ وإِنْ عَرَضَ لَهُ الْغَضَبُ اشْتَدَّ بِهِ الْغَيْظُ وإِنْ أَسْعَدَهُ الرِّضَى نَسِيَ التَّحَفُّظَ وإِنْ غَالَهُ الْخَوْفُ شَغَلَهُ الْحَذَرُ وإِنِ اتَّسَعَ لَهُ الْأَمْرُ اسْتَلَبَتْهُ الْغِرَّةُ و إِنْ أَفَادَ مَالًا أَطْغَاهُ الْغِنَى وإِنْ أَصَابَتْهُ مُصِيبَةٌ فَضَحَهُ الْجَزَعُ وإِنْ عَضَّتْهُ الْفَاقَةُ شَغَلَهُ الْبَلَاءُ و إِنْ جَهَدَهُ الْجُوعُ قَعَدَ بِهِ الضَّعْفُ وإِنْ أَفْرَطَ بِهِ الشِّبَعُ كَظَّتْهُ الْبِطْنَةُ فَكُلُّ تَقْصِيرٍ بِهِ مُضِرٌّ وكُلُّ إِفْرَاطٍ لَهُ مُفْسِد.» (نهج البلاغه، ص 488، حکمت 108)

وی افزود: البته تحولات سریعِ مثبت نیز داریم. خیلی­ها با یک دیدار پیامبر مسلمان شدند. کودکان با دیدار یک مهندس و پزشک علاقه­مند می­شوند. باید در معرض این تحولات قرار گرفت و فرزندان را به این صحنه­ها برد. آنها فرصتند. پیامبر اکرم فرمود: نفس رحمانی خدا در زندگی پدید می­آید. خود را در معرض آن قرار دهید. «إِنَّ لِرَبِّكُمْ فِي أَيَّامِ دَهْرِكُمْ نَفَحَاتٍ أَلَا فَتَعَرَّضُوا لَهَا» (بحار الأنوار، ج ‏68، ص 221)

هشدار سوم، کندی تحولات

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: بعضی از تغییرات در انسان زمان­برند. یک دوره جوانی لازم است تا استاد و معلم شد. عادت ها با تمرین زیاد به دست می­ آیند. اصلاحات همه زمان­برند. در این موارد باید فرصت داد. خداوند به پدر مادر دستور داد تا فرزندان را به نماز دعوت کنند، و بلا فاصله فرمود: در کار تربیت شکیبا باشید. «وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَيْها»

وی یادآور شد: عادت های و ملکات پلید نیز دیر پدید می ­آیند. دزدان حرفه ­ای یک شبه چنین نمی­شوند. از تخم­ مرغ دزدی تا شتر دزدی فاصله وجود دارد. شیطان هیچ عجله ­ای ندارد و یواش یواش شکارش را به شکارگاه می ­برد. نباید به چند کار کوچک مغرور بود و باید همیشه مواظب بود. «وَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ وَ أُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِين»

استاد علی فاضلی خاطرنشان کرد: سلمان و ابوذر عمری تلاش کردند تا ضمانت بهشت را از زبان پیامبر دریافت کردند. زبیر نیز ذرّه­ذرّه منحرف شد تا جایی که شمشیر بر علی­ع کشید. باید از استدراج ترسید. «وَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ وَ أُمْلِي لَهُمْ إِنَّ كَيْدِي مَتِين‏» (اعراف، 182 و 183)

وی افزود: تحولات دیریاب مثبت به صبر نیاز دارند و تحولات دیرپیدای منفی از غفلت سود می­برند. عادتهای خوب به چله­نشینی نیاز دارند. تربیت چون رشد یک نهال سالها زمان می­خواهد. عادتهای منفی نیز خزنده می­آیند و نباید از آنها غافل شد. باید هر سال آنها چک کرد. باید دید در نماز خواندن یا غیبت کردن نسبت به سال پیش چه تغییری داریم.