استاد مجتبی خندان از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید به موضوع «عصمت حضرت زهرا از منظر قرآن کریم و روایات اهل بیت» پرداخت.

/270/260/20/

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: عصمت حضرت زهرا (س) پاکی و مصونیت فاطمه دختر پیامبر اسلام (س) از گناه و اشتباه است. به گفته شیخ مفید عصمت حضرت زهرا (س) مورد اجماع مسلمانان و به گفته علامه مجلسی مورد اتفاق شیعیان است.

وی افزود: لازمه معصوم بودن حضرت زهرا (س) آن است که از برخی شئون پیامبران و امامان (ع)، مانند حجیت گفتار و رفتار و تقریر و مرجعیت دینی و صلاحیت تفسیر و تبیین دین برخوردار بوده و سیره عملی و موضع‌گیرهای او ملاک تشخیص حق از باطل باشد. همچنین حضرت زهرا (س) الگوی کامل در عرصه ‌های زندگی به شمار می‌رود.

استاد خندان در ادامه بیان کرد: گفته شده پیشینه طرح عصمت حضرت فاطمه به زمان رسول خدا (ص) و نیز برخی آیات قرآن همچون آیه مباهله و آیه تطهیر و ماجرای مصادره فدک بازمی ‌گردد. ازجمله دلایلی که بر عصمت حضرت زهرا (س) ارائه شده است، عبارتند از: آیه تطهیر، حدیث بضعه و احادیثی که بر عصمت اهل بیت(ع) دلالت دارد؛ مانند حدیث ثقلین و سفینه.

وی ابراز داشت: ادله اثبات عصمت برای سه دسته (ملائکه، انبیاء و ائمه اطهار، و در پنج محور (کتاب، سنت، ادعیه و زیارات، عقل و شهادت تاریخ) بیان شد. اگر چه ادله‌ ای که تا کنون در جهت عصمت ائمه اطهار بیان شده شامل عصمت حضرت فاطمه زهرا نیز می ‌شود و حضرت صدیقه کبری ام الأئمه و در تمامی فضائل و مناقب با آن بزرگواران در یک ردیف، بلکه حجت کبرای امامان معصوم نیز هستند و در عصمت آنان نیز اشتراک دارند. و حضرت امام حسن عسگری در این باره می‌ فرماید: «نحن حجه الله علی الخلق و و امنا فاطمه حجه علینا» (عبدالله بحرانی، عوالم العلوم و المعارف و الاحوال من آلایات و الاخبار و الاقول، ج ۱۱، ص۷٫)

این استاد حوزه علمیه قم یادآور شد: شایسته است زمانی که بحث از عصمت پیش می‌آید، شمّه‌ای هر چند کوتاه از دریای فضائل بی‌انتهای عصمت کبرای حضرت حق، حضرت فاطمه زهرا نیز به عنوان تکمیل بحث عصمت و اتمام حق آن بیان شود.

اهمیت و پیشینه:

وی اظهار داشت: از نظر شیعه، فاطمه دختر پیامبر اسلام دارای مقام عصمت (عبدالله بحرانی، عوالم العلوم و المعارف و الاحوال، ج ۱۱، ص ۷) و مصون از گناه و اشتباه است. شیخ مفید اجماع مسلمانان و علامه مجلسی، اجماع قطعی شیعیان بر عصمت او را ذکر کردند.

برخورداری از برخی شئون و مقامات پیامبران و امامان:

استاد خندان افزود: محققان معاصر درباره اهمیت اثبات عصمت حضرت زهرا(س)، دلایلی بیان کرده‌اند؛ از جمله آن برخورداری از برخی شئون و مقامات پیامبران و امامان است.  در صورت اثبات عصمت فاطمه (س)، او از برخی شئون پیامبران و امامان (ع) مانند حجیت گفتار و رفتار و تقریر و مرجعیت دینی و صلاحیت تفسیر و تبیین دین برخوردار خواهد بود.

وی افزود: ملاک تشخیص حق از باطل: بر اساس عصمت فاطمه (س)، سیره عملی و موضع گیری‌های او در مسائل مختلف همچون اعتراض به غصب خلافت امام علی (ع) و مصادره فدک، ملاک و مدار تشخیص حق از باطل به شمار خواهد آمد.

الگو قرار گرفتن:

این استاد حوزه و دانشگاه تصریح کرد: در صورت پذیرش عصمت حضرت زهرا (س)، او می ‌تواند الگوی کامل در تمام عرصه‌ های زندگی به شمار آید؛ چنانکه در برخی آیات قرآندرباره پیامبران (ع) به این مطلب تصریح شده است.

استاد خندان گفت: عصمت فاطمه (س) در کتاب‌های تفسیری و ذیل برخی از آیات قرآن مطرح شده و از آنجا به مباحث و منابع کلامی و اصول فقه راه یافته است. گفته شده که پیشینه طرح عصمت حضرت فاطمه به زمان رسول خدا (ص) و برخی سخنان او و نیز برخی آیات قرآن همچون آیه مباهله و آیه تطهیر بازمی‌گردد.نخستین گزارش‌های تاریخی درباره عصمت فاطمه (س) نیز به زمان پس از رحلت پیامبر (ص) و به ماجرای مصادره فدک برمی‌گردد که در آن امام علی (ع) بر اساس آیه تطهیر به معصوم بودن حضرت زهرا استناد کرده است. [مریم/ ۵۶٫]

ادلّه عصمت حضرت زهرا (س)

این استاد حوزه علمیه قم یادآور گردید: با همان دلائلی که عصمت ائمه اطهار را ثابت کردیم می‌توانیم عصمت حضرت زهرا را ثابت کنیم.

آیات قرآن:

وی تأکید کرد: قریب به ۳۰ آیه در شأن حضرت زهرا نازل شده است. برخی از این آیات به صورت مشترک در شأن اهل بیت عصمت و طهارت نازل شده است که به طور قطع، حضرت زهرا طبق نص صریح روایات از اهل بیت بلکه محور اهل بیت و در رأس آنان هستند. (هم فاطمه وأبوها وبعلها وبنوها). برخی دیگر از آیات به صورت خاص در شأن حضرت صدیقه کبری فاطمه زهرا نازل شده است. آنچه مسلّم است از هر دو دسته آیات (عام و خاص) عصمت کبری استخراج می‌شود.

1- سوره کوثر و شأن نزول آن

استاد خندان تصریح کرد: مفسّرین در مورد کوثر و مصداق آن، نظرات مختلفی را ارائه کرده‌اند. هم چنین در روایات نیز برای کوثر معانی و مصادیق دیگری نیز بیان شده است که عبارتند از: حکمت، شفاعت، علم، حوض کوثر، خیر کثیر، ذریه کثیر، ولایت و… . البته مصداق اتم و اکمل «کوثر» به قرینه {إِنّ شَانِئَکَ هُوَ الْأَبْتَرُ} همان حضرت فاطمه زهرا است و معانی و مصادیق دیگر، همگی از شئونات ایشان می‌باشد.

وی تأکید کرد: از مجموع مفاهیمی که برای «کوثر» بیان شده است می‌توان «عصمت کبری» را نتیجه گرفت. به یقین، حکمت و شفاعت و علم مطلق و خیر کثیر و امثال این موارد در کسی می‌تواند جمع گردد که به مقام عصمت نیز رسیده باشد. چگونه ممکن است حضرت فاطمه زهرا صاحب ذریه کثیر و مادر یازده امام معصوم باشند، اما خود معصوم نباشند. حضرت زهرا نه تنها عصمت کبری و بی‌نظیر دارند بلکه عصمت آفرین نیز می‌باشند.( سیوطی، جلال‌الدین، الدرالمنثور، ج۶، ص۶۰۶.)

2- حضرت فاطمه زهرا در آیه تطهیر

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: جامع‌ترین و گویاترین آیه قرآن درباره عصمت اهل بیت، «آیه تطهیر» می‌باشد و حضرت فاطمه نیز در اهل بیت داخل بوده و هم ردیف عصمت آنان قرار دارد. روایات متعددی از طرق مختلف (عامه و خاصه) در تعیین مصداق آیه تطهیر بر خمسه طیبه از جمله حضرت فاطمه زهرا وارد شده که برخی از راویان آن عبارتند از: ام سلمه، ابو سعید خدری، ابن عباس، سعد ابن ابی وقاص، جابر ابن عبدالله انصاری، عبدالله بن جعفر طیار و … . و نیز برخی علمای مشهور اهل تسنن مانند: سیوطی در «الدر المنثور»، سلیمان قندوزی در «ینابیع الموده»، حاکم حسکانی در «شواهد التنزیل» و ابن حجر در «الصواعق المحرقه» و … نقل کرده‌اند که «آیه تطهیر» در شأن خمسه طیبه و از جمله آنها حضرت فاطمه زهرا نازل شده است.

وی افزود: صاحب کتاب شریف «الغدیر» مرحوم علامه امینی می‌فرماید: اگر هیچ فضیلت دیگری در شأن حضرت زهرای اطهر نبود، همین «آیه تطهیر» کافی بود و آیه تطهیر برهانی است بر این که حضرت صدیقه طاهره معصومه است. عصمت یکی از شئون و مناصب ولایت است و ما غیر از ولی، کسی که معصوم باشد سراغ نداریم. از ابتدای خلقت آدم تا آخر، هر کس که معصوم است، ولی یا پیامبر یا امام یا صدیق خواهد بود و حضرت صدیقه نیز یکی از آنان است.( مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج۱۰، ص۱۴۱)

3- حضرت فاطمه زهرا در آیه صادقین

استاد خنددان خاطرنشان کرد: در استدلال به «آیه صادقین» آورده اند که مصداق بارز صادقین در این آیه کسی جز امام معصوم نمی‌تواند باشد. اما آیا حضرت فاطمه زهرا جزو صادقین به شمار می‌آیند یا خیر؟ خداوند متعال در قرآن لقب «صدیق» را تنها به پیامبران و برگزیدگان خویش می‌دهد و می‌فرماید: {وَاذْکُرْ فِی الْکِتَابِ إِبْرَاهِیمَ إِنّهُ کَانَ صِدّیقاً نّبِیّاً}؛ در این کتاب (قرآن) ابراهیم را یاد کن چرا که او پیامبری صدیق و راستگو بود. {وَاذْکُرْ فِی الْکِتَابِ إِدریسَ إِنّهُ کَانَ صِدّیقاً نّبِیّاً}؛[ مریم/ ۵۶٫ ] در این کتاب (قرآن) ادریس را یاد کن که او پیامبری صدیق و راستگو بود. {وَأُمّهُ صِدّیقَهٌ}؛مادر حضرت عیسی زنی بسیار راستگو بود.

وی تأکید کرد: اگر پیامبران و برگزیدگان الهی صدیق و صدیقه بوده‌اند. طبق نقل روایات، وجود مقدس امیرالمؤمنین و فاطمه زهرا به آخرین درجه صدق و راستی رسیدند و لقب صدیق اکبر و صدیقه کبری را گرفتند. در روایت آمده است: «قال رسول الله: یا علی! أنت امام المسلمین و امیرالمؤمنین و خیر الوصیین و سید الصدیقین. یا علی! أنت الفاروق الأعظم وأنت الصدیق الأکبر؛ یا علی! تو امام مسلمین و امیر مؤمنان و بهترین اوصیاء و سرور راستگویان هستی. ای علی! تو بزرگ‌ترین جداکننده حق از باطل هستی و تویی راستگوی بزرگ.» (شیخ صدوق، الخصال، ج ۲، ص ۴۰۲٫ )

این استاد حوزه علمیه قم در ادامه بیان کرد: در روایت می خوانیم: «و فی زیاره امیرالمؤمنین: السّلام علیک ایها الصدیق الأکبر السّلام علیک أیّها الفاروق الأعظم …؛ (کتاب المزار للمفید، ص ۷۸) «و قال علی: أنا عبدالله وأخو رسوله وأنا الصدیق الأکبر لا یقولها بعدی الاّ کذاب»

وی افزود: امیرالمؤمنین (ع) صدیق اکبر است و همسر ایشان فاطمه زهرا نیز صدیقه کبری است زیرا صدیقه کبری جز با صدیق اکبر هم شأن نیست و لذا اگر وجود مقدس امیرالمؤمنین نبودند، هیچ کس هم کفو و هم شأن فاطمه زهرا نبود.

استاد خندان اظهار داشت: در روایت آمده است: «قال الصادق: لفاطمه تسعه اسماء عند الله عزّوجلّ: فاطمه والصدیقه والمبارکه والطاهره والزکیه والرضیه والمرضیه والمحدثه والزهراء ثم قال تدری لأی شیء سمیت فاطمه قلت اخبرنی یا سیدی قال فطمت من الشّرّ ثم قال لو لا أن أمیرالمؤمین تزوجها لما کان لها کفو إلی یوم القیامه علی وجه الأرض آدم فمن دونه» (الأمالي للصدوق : 474 / 18). حضرت امام صادق فرمودند: حضرت فاطمه نزد خداوند متعال نه اسم دارند. فاطمه، صدیقه، مبارکه، طاهره، زکیه، رضیه، مرضیه، محدثه و زهرا پس امام صادقبه راوی فرمودند: آیا می‌دانی چرا آن حضرت فاطمه نامیده شده‌اند؟ راوی عرض کرد: ای سرور من شما علت آن را برایم بازگو نمائید! امام صادق فرمودند: به دلیل آن که حضرت فاطمه از هر نوع شرّ و بدی دور بودند. (شریفی، عصمت معصومان، ص ۳۲۸ ـ ۳۲۵) سپس امام صادق فرمودند: اگر امیرالمؤمنین با حضرت فاطمه ازدواج نکرده بودند، تا روز قیامت هیچ شخصی که هم کفو و هم شأن حضرت فاطمه باشد برای ایشان پیدا نمی‌شد چه از فرزندان آدم و چه غیر آن. (بحارالانوار، ج ۴۳، ص ۱۶).   این حدیث را بسیاری از علمای عامه هم نقل کرده‌اند؛ از جمله ابن شیرویه دیلمی و طبری در دلائل الامامه.

وی تصریح کرد: در این روایت زیبا نام «صدیقه» برای حضرت فاطمه از جانب خداوند متعال انتخاب شده است و اسامی دیگر نیز هر کدام به نوعی مقامات فراوان حضرت فاطمه که یکی از آنها عصمت است را بیان می‌کنند و در آخر هم کفو بودن «صدیقه» با «صدیق» مطرح می‌شود. لقب شریف و مبارک «صدیقه کبری» برای حضرت زهرا در روایات متعددی بیان شده است.

تناسب شأن صدیق و صدیقه در همه جا

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم بیان کرد: مفضل از اصحاب امام صادق می‌ گوید: از حضرت صادق پرسیدم: حضرت فاطمه را پس از شهادت چه کسی غسل داد؟ امام صادق فرمودند: امیرالمؤمنین. اما این سخن بر من گران آمد. امام صادق متوجه شدند و فرمودند: این سخن بر تو سخت نیاید، دلیل آن که حضرت علی مأمور غسل دادن حضرت صدیقه کبری، بود این بود که: «فانّها صدیقه و لم یکن یغسلها الا صدیق اما علمت ان مریم لم یغسلها الا عیسى» در روایت آمده است: «فقال النبی: فجعل الله لی علیاً وزیراً و اخاً… و زوجته الصدیقه الکبری ابنتی.» ( طبری، محب الدین، ذخایر العقبی، ص ۳۹)

توصیه رسول خدا به اطاعت از فاطمه صدیقه:

استاد مجتبی خندان خاطرنشان کرد: پیامبر اکرم در آخرین شب حیات خویش، اهل بیت را در کنار بستر خود جمع نموده و ضمن بیان حوادث ناگواری که پس از ارتحال ایشان رخ می‌دهد فرمودند: «یا علی إنی قد اوصیتُ فاطمه ابنتی باشیاء ولمدتها ان تلقیها إلیک فانفذها فهی الصادقه الصدوقه ثم ضمّها إلیه وقبل رأسها وقال فداک أبوک یا فاطمهُ فعلی صوتها بالبکاء…» (ذهبی، ابی عبدالله محمد، میزان الاعتدال، ج۲، ص۴۹۲.)

ملازم با صدیق و صدیقه:

وی افزود: اگر خداوند متعال در آیه «صادقین» به اهل ایمان توصیه می ‌کند که همراه و ملازم با صادقین باشید. مصداق صادقین هیچ کس نمی‌تواند باشد، مگر امیرالمؤمنین و فاطمه زهرا و اولاد معصوم ایشان و از همراهی با صادقین همان‌گونه که گذشت چیزی جز عصمت صادقین بدست نمی‌آید.( طبری، محب الدین، ذخایر العقبی، ص۳۹)

4- آیه اجتباء

این استاد حوزه علمیه قم اظهار داشت: در قرآن کریم می خوانیم: «وَ مِنْ آبائِهِمْ وَ ذُرِّیّاتِهِمْ وَ إِخْوانِهِمْ وَ اجْتَبَیْناهُمْ وَ هَدَیْناهُمْ إِلی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ ذلِکَ هُدَى اللهِ یَهْدی بِهِ مَنْ یَشاءُ»؛ و از میان انبیاء الهی برخی از نیاکان و فرزندان و برادرانشان را فضیلت داده و از میان دیگران انتخاب کرده و برگزیدیم و آنان را به راه مستقیم هدایت کردیم و این هدایت خاص الهی است که هر کس از بندگانش را که اراده کند به آن هدایت می‌کند.

وی در ادامه بیان کرد: گزینش الهی و خالص گرداندن برخی بندگان و بهره‌مند نمودن آنان از هدایتی خاص، به روشنی بر عصمت و پاکی این بندگان دلالت می‌کند. اما از میان خاندان خاتم الانبیاء چه کسانی برگزیده شدند و به هدایت ویژه الهی رهنمون شدند.( متقی هندی، علی بن حسام، کنزالعمال، ج۱۲، ص۱)

استاد خندان ابراز داشت: در قرآن کریم می خوانیم: «وَ الَّذینَ یَقُولُونَ رَبَّنا هَبْ لَنا مِنْ أَزْواجِنا وَ ذُرِّیّاتِنا قُرَّهَ أَعْیُنٍ وَ اجْعَلْنا لِلْمُتَّقینَ إِمامًا» پیامبر اکرم در خصوص آیه ذکر شده فرمودند: از جبرئیل سؤال کردم: منظور از «من ازوجنا» کیست؟ جبرئیل گفت: خدیجه پرسیدم منظور از «و من ذریاتنا» کیست؟ جبرئیل گفت: فاطمه پرسیدم منظور از «قرهْ اعین» کیست؟ جبرئیل گفت: حسن و حسین پرسیدم منظور از «و اجعلنا للمتقین اماما» کیست؟ جبرئیل گفت: علی.

وی خاطرنشان کرد: در این آیه شریفه مصداق ازواج النبی تنها حضرت خدیجه کبری معرفی شده و مصداق ذریه پیامبر، تنها فاطمه زهرا و مصداق قرهًْ اعین (نور چشمان رسول خدا) تنها حسن و حسین معرفی شده و مصداق آن کسی که شایستگی امامت بر اهل تقوی را دارد، تنها امیرالمؤمنین معرفی شده است. بنابراین اگر هر پیامبری از خاندان و اهل بیت خود برگزیده‌ای داشته، برگزیدگان خاتم الانبیاء از جانب خداوند متعال انتخاب و برگزیده شدند که یکی از آنان حضرت فاطمه زهرا است که طبق آیه «اجتباء» دارای مقام عصمت است. (سیوطی، عبدالرحمن بن ابیبکر، الدر المنثور، ج۲، ص۲۵۶)

5- آیه مودّت

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم افزود: در قرآن کریم می خوانیم: «قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلاَّ الْمَوَدَّهَ فِی الْقُرْبى وَ مَنْ یَقْتَرِفْ حَسَنَهً نَزِدْ لَهُ فیها حُسْنًا إِنَّ اللهَ غَفُورٌ شَکُورٌ؛ ای رسول ما به مردم بگو: من در برابر ابلاغ رسالتم از شما هیچ اجر و مزدی نمی‌خواهم به جز مودت به نزدیکان از اهل بیتم را و هر کس کار نیکی انجام دهد بر کار خیر او بیفزائیم و به یقین خداوند بسیار آمرزنده و عطا کننده و سپاس‌گذار است.»

وی اظهار داشت: خواستن اجر و مزد رسالت از طرف خاتم الانبیاء آن هم به دستور خداوند متعال نکته‌ای قابل توجه و مهم و از جهتی تعجب برانگیز است؛ زیرا هیچ یک از انبیاء الهی در برابر ابلاغ رسالت خویش اجر و مزدی طلب نکرد بودند بلکه با صراحت فرمودند: «وَ ما أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلاّ عَلی رَبِّ الْعالَمینَ؛ من برای دعوت و رسالت خود هیچ اجر و مزدی از شما طلب نمی‌کنم، چرا که اجر و مزد من تنها بر عهده پروردگار جهانیان است.» (کافی و شفیعیان، «عصمت فاطمه (س)»، ص ۷۱)