در گفت‌وگوی اختصاصی با حجت‌الاسلام والمسلمین علی فرحانی، از اساتید درس خارج حوزه علمیه قم، مبانی فکری نظام تکلیف‌محور و نسبت آن با مصلحت‌سنجی مورد بررسی قرار گرفت.

/270/260/23/

این استاد درس خارج حوزه با اشاره به دیدگاه ‌های امام خمینی (ره) و علامه طباطبایی (ره) تأکید کرد: ما عبد امریم، نه عبد مصلحت. در این سیستم، آن‌چه به ذمه ما گذاشته شده، فعل ‌الامر است، نه تحلیل مصالح.

استاد فرحانی با نقد رویکرد مصلحت‌محوری در برخی تحلیلها، بیان داشت: اگر در مراتب حکم فکر کنیم، چیزی جز امر شدن ما نیست. اگر هزار مصلحت در غرض باشد، ما هیچ تکلیفی نسبت به آن مصلحت نداریم. ما مکلف به امریم.

وی با اشاره به نظام فکری علامه طباطبایی در تفسیر المیزان و کتاب الولایه، تصریح کرد: این سیستم، سیستم غربت‌سازی است. در این نگاه، ما به دنبال عبدالله بودن هستیم، نه عبدالواقع بودن. عبدالله به امر مولا نگاه می‌کند.

استاد حوزه علمیه قم با اشاره به محدودیت درک بشر از مصلحت واقعی اظهار داشت: مصلحتی که به قلب نورانی رسول اکرم (ص) وارد می‌شود، از جنس درک‌های ما نیست. مانند یک فرکانس صوایی است که در عالم، تنها گوش رسول‌ الله (ص) آن را می‌شنود. امکان ندارد بشر آن را بفهمد.

وی یادآور گردید: طریقت ما و حقیقت ما عین این است که پا جای پای رسول‌الله (ص) و امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) بگذاریم. و یقین داریم که غیر از این، مصلحتی در عالم نیست. قدرت‌های نفسانی هست، اما مصلحت نیست.

استاد فرحانی برای تبیین بیشتر این نگاه، به روش عملی مرحوم شیخ عباس قمی اشاره و نقل کرد: شیخ عباس قمی در اثر عمل به وظایف الهی، اذن داشت. گفته‌اند ایشان در حرم امام رضا (ع) با عبایی کشیده بر سر، فقط به جلو نگاه می‌کرد و پشت سرش را نگاه نمی‌کرد تا مبادا مشاهده جمعیت و کثرت نمازگزاران پشت سرش، قلبش را از مسیر حق غافل کند. تنها یک بار وسوسه شد که ببیند جمعیت چگونه است، اما فوراً خود را کنترل کرد و دیگر نگاه نکرد. این، مسیر اعلاءالله مقامهم است.

این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: به حسب مراتب حکم، ما مکلف به امریم. نکته اصلی این است: نرو سراغ مراتب حکم و غرض فاعل بالقصد. اگر بخواهی روی مسائل و مراتب حکم کار کنی، ما فقط نوکر فعلیتیم؛ امر فعلی. حتی امر انشایی، نوکرش نیستیم. ما مکلف به همان چیزی هستیم که شارع مقدس بیان کرده است؛ همان احکام رساله عملیه، همان مفاتیح الجنان. این مدل فکری امام و علامه طباطبایی است و این را باید درک کنیم. این مدل، در عصر حاضر و در قرن ۲۱ هم راه دارد. آن مدل دیگر [مصلحت‌سنجی محض] راه ندارد.