استاد حسین فلاح مبارکه از اساتید حوزه علمیه قم در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع‌رسانی نشست دوره‌ای اساتید، موضوع «خطبه 103 نهج البلاغه، به روایت امامزاده ناصرالحق» پرداخت.

/270/260/22/

سند خطبه 103 نهج البلاغه در تیسیر المطالب ص 507

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدای گفتگو خاطرنشان کرد: در کتاب تيسير المطالب في أمالي أبي طالب؛ ص: 507 می خوانیم: «وَ بِهِ قَالَ: حَدَّثَنَا أبو أَحْمَد مُحَمَّدُ بن عَلِي الْعَبْدَكِي، قَالَ: حَدَّثَنَا أبو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بن يَزْدَاذَ، قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بن أبي سَهْلٍ وَيَعْقُوبُ بن إِسْحَاقَ، قَالاَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بن عَمْرٍو قَالَ: حَدَّثَنَا الْحَارِثُ عَنْ عَلِيِّ بن هَاْشِم. عَنْ عُدَيِّ بن ثَابِتٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: سَمِعَ عَلِيٌّ عليه السلام رَجُلاً يَذُمُّ الدُّنْيَا مُطْنِباً وَذَكَرَ الْحَدِيثَ إِلَى الْمَوْضِعِ الَّذِي انْتَهَتْ إلَيْهِ رُوَايَةِ النَّاصِرِ لِلْحَقِّ عليه السلام عَلَى نَسَقِ حَدِيثِهِ وَلَمْ يُخَالِفُهْ إلاّ فِي أَحْرُفٍ يَسِيرَةٍ.

وَ زَادَ فِيهِ: ثُمَّ التَفَتَ إِلَى أَصْحَابِهِ، فَقَالَ: عِبَادَ الله انْظُرُوا إِلَى الدُّنْيَا نَظَرَ الزَّاهِدِينَ فِيهَا، فَإنَّها وَاللهِ عَنْ قَلِيلٍ تُزِيلُ الثَّاوِيَ السَّاكِنَ، وَتَفْجَعُ الْمُتْرَفَ الآمِنَ، لاَ يَرْجِعُ مَا تَوَلَّى مِنْهَا فَأَدْبَرَ، وَلاَ يَدْرِي مَا هُوَ آتٍ مِنْهَا فَيَنْتَظِرُ، سُرُورُهَا مَشُوبٌ بِالْحُزْنِ، وَاخِرُ الْحَيَاةِ فِيهَا إِلَى الضَّعْفِ وَالْوَهَنِ، فَلا يَغُرَّنَّكُمْ كَثْرَةَ مَا يُعْجِبُكُمْ فِيهَا لِقِلَّةِ مَا يَصْحُبُكُمْ مِنْهَا، رَحِمَ الله عَبْداً تَفَكَّرَ فَاعْتَبَرَ، وَأَبْصَرَ فَازْدَجَرَ، وَعَايَنَ إدْبَارَ مَا أدْبَرَ، وَحُضُورَ مَا حَضَرَ، فَكَأَنَّ مَا هُوَ كَائِنٌ مِنَ الدُّنْيَا عَنْ قَلِيلٍ لَمْ يَكُنْ، وَكَأَنَّ مَا هُوَ كَائِنٌ مِنَ الآخِرَةِ لَمْ يَزَلْ وَكُلُّ مَا هُوَ آتٍ آتِ»

وی افزود: این روایت را در خطبه 103 نهج البلاغه امیرالمؤمنین علیه السلام می خوانیم؛ آنجا که حضرت علیه السلام در خطبه ای تحت عنوان «في التزهيد في الدنيا» می فرماید: «أَيُّهَا النَّاسُ انْظُرُوا إِلَى الدُّنْيَا نَظَرَ الزَّاهِدِينَ فِيهَا الصَّادِفِينَ عَنْهَا فَإِنَّهَا وَ اللَّهِ عَمَّا قَلِيلٍ تُزِيلُ الثَّاوِيَ السَّاكِنَ وَ تَفْجَعُ الْمُتْرَفَ‏ الآْمِنَ لَا يَرْجِعُ مَا تَوَلَّى مِنْهَا فَأَدْبَرَ وَ لَا يُدْرَى مَا هُوَ آتٍ‏ مِنْهَا [فَيُنْتَظَرُ] فَيُنْتَظَرَ سُرُورُهَا مَشُوبٌ‏ بِالْحُزْنِ‏ وَ جَلَدُ الرِّجَالِ فِيهَا إِلَى الضَّعْفِ وَ الْوَهْنِ‏ فَلَا يَغُرَّنَّكُمْ كَثْرَةُ مَا يُعْجِبُكُمْ فِيهَا لِقِلَّةِ مَا يَصْحَبُكُمْ مِنْهَا رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً تَفَكَّرَ فَاعْتَبَرَ وَ اعْتَبَرَ فَأَبْصَرَ فَكَأَنَّ مَا هُوَ كَائِنٌ مِنَ الدُّنْيَا عَنْ قَلِيلٍ لَمْ يَكُنْ وَ كَأَنَّ مَا هُوَ كَائِنٌ مِنَ الْآخِرَةِ عَمَّا قَلِيلٍ لَمْ يَزَلْ وَ كُلُّ مَعْدُودٍ مُنْقَضٍ وَ كُلُّ مُتَوَقَّعٍ آتٍ وَ كُلُّ آتٍ قَرِيبٌ دَان‏؛ ای مردم! به دنیا همچون زاهدان و روی‌برتافتگان از آن بنگرید؛ زیرا به خدا سوگند، به زودی ساکنان خوش‌نشین خود را برمی‌کند و امنیت‌زدگان مرفه را دچار مصیبت می‌سازد. آنچه از آن روی برتافته و گذشته، بازنمی‌گردد و آنچه در راه است، معلوم نیست تا انتظارش را بکشید. شادی‌اش با اندوه آمیخته و نیروی مردان در آن به سستی می‌گراید. پس زرق و برق فراوان آن شما را نفریبد، زیرا همراهی‌اش با شما اندک است.»

استاد فلاح مبارکه با اشاره به تفاسیر گوناگون این خطبه،از جمله شرح‌های آیت‌الله مکارم شیرازی، علامه جعفری، ابن‌میثم بحرانی و خویی، اهداف این خطبه را چندوجهی برشمرد و گفت: «این خطبه هم‌زمان چند هدف را دنبال می‌کند: تشویق به زهد واقعی، دعوت به تفکر و عبرت‌گیری از دنیا، تمایز نهادن میان حق و باطل، و بیان شرایط سخت مؤمنان در آخرالزمان.»

شش استدلال امام (ع) درباره بی‌اعتباری دنیا:

وی به تشریح شش دلیل امام علی (ع) در نقد وابستگی به دنیا پرداخت:

۱.نابودی ساکنان: دنیا هرچه زودتر همه سکونت‌کنندگان خود را از میان برمی‌دارد.

۲.سقوط مرفهان غافل: آنان که در ناز و نعمت غرق شده‌اند، ناگهان دردمند و مصیبت‌زده می‌شوند.

۳.بازگشت‌ناپذیری گذشته: آنچه از دنیا گذشته هرگز قابل بازگشت نیست.

۴.ابهام آینده: کسی نمی‌داند آینده دنیا چه خواهد بود تا چشم‌به‌راهش بماند.

۵.آمیختگی شادی با اندوه: هیچ شادی در دنیا خالص نیست و همواره با غم همراه است.

۶.تحول قوت به سستی: نیرو و استقامت انسان در دنیا به ضعف و ناتوانی می‌گراید.

تعریف «زهد اسلامی» و نقد تصور نادرست از ترک دنیا:

این استاد حوزه با تأکید بر تمایز «زهد اسلامی» از «رهبانیت» تصریح کرد: زهد به معنای بی‌اعتنایی به مظاهر فریبنده دنیا و عدم دلبستگی به آن است، نه ترک فعالیت‌های اجتماعی و اقتصادی. همان‌گونه که امیرالمؤمنین (ع) فرمودند: "إن من أعون الأخلاق علی الدین، الزهد فی الدنیا" (از برترین اخلاقی که بر حفظ دین کمک می‌کند، زهد در دنیاست).

حکایت روشنگر امام علی (ع) و جابر بن عبدالله انصاری:

وی در ادامه به روایتی اشاره کرد که در آن امام علی (ع) به جابر بن عبدالله انصاری که از زیان‌های دنیا می‌نالید، با تحلیل لذت‌های دنیوی از بهترین خوراکی‌ها و نوشیدنی‌ها تا مرکب‌ها و نغمه‌ها، بی‌اعتباری ذاتی آن‌ها را نشان دادند. جابر پس از شنیدن این سخن گفت: «بعد از این، هرگز فریب دنیا به دلم راه نیافت.»

استاد فلاح مبارکه با یادآوری حدیثی ازامام سجاد (ع) که «حُبُّ الدُّنْيَا رَأْسُ كُلِّ خَطِيئَة» (دنیادوستی سرچشمه هر گناهی است) معرفی می‌کند، خاطرنشان ساخت: «تأمل در این خطبه، پادزهر مؤثری در برابر دنیاپرستی و غفلت است و نگاه زاهدانه به دنیا، نه تنها انسان را از گناه بازمی‌دارد، بلکه زمینهساز قرب الهی و رسیدن به حیات طیبه می‌شود.