استاد عباس بادله طارسی از اساتید سطوح عالی حوزه علمیه قم، در گفت‌وگو با پایگاه اطلاع‌رسانی نشست دوره‌ای اساتید، به شرح و بررسی حکمت ۱۳۱ نهج‌البلاغه پرداخت.

/270/260/21/

این استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم در ابتدا با اشاره به منابع روایی این حکمت، خاطرنشان کرد: یکی از راویان حکمت ۱۳۱ نهج‌البلاغه، امامزاده ناصرالحق است که سید ابوطالب آملی در کتاب «تیسیر المطالب» به آن اشاره کرده است. ایشان افزود: این حکمت در برخی نسخ نهج‌البلاغه مانند نسخه فیض‌الاسلام با شماره ۱۲۶ نیز آمده است.

استاد بادله طارسی اظهار کرد: سید ابوطالب آملی در تیسیر المطالب از امامزاده ناصرالحق روایت می کند: «وَ بِهِ قَالَ: أَخْبَرَنَا أبو الْحُسَیْنِ عَلِیُّ بن إِسْمَاعِیلَ الفَقِیهُ رحمه الله تعالی، قَالَ: أَخْبَرَنَا النَّاصِرُ لِلْحَقِّ الْحَسَنُ بن عَلِیٍّ رَضِیَ الله تَعَالَی عَنْهُ، قَالَ: أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بن عَلِیِّ بن خَلَفٍ قَالَ: حَدَّثَنَا حَمْدُ بن عَبْدِ الله بن مُحَمَّد بن رَبِیعَةَ القُرَشِی، عَنْ یَحْیَی بن عَبْدِ الله بن الْحَسَنِ. عَنْ جَعْفَرِ بن مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِیهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنْ أَبِیهِ أَنَّ عَلِیًّا علیه السلام سَمِعَ رَجُلاً یَذُمُّ الدُّنْیَا فَأَطْنَبَ فِی ذَمِّهَا فَصَرَخَ بِهِ عَلِیٌّ علیه السلام، فَقَالَ: هَلُمَّ أَیُّهَا الذَّامُّ لِلدُّنْیَا فَلَمَّا أَتَاهُ، قَالَ لَهُ عَلِیٌّ علیه السلام:

أَیُّهَا الذُّامُّ لِلدُّنْیَا وَیْحَکَ لِمَ تَذُمَّهَا أَنْتَ الْمُجْتَرِمُ عَلَیْهَا أَمْ هِیَ الْمُجْتَرِمَةُ عَلَیْکَ!؟

فَقَالَ: بَلْ أَنَا الْمُجْتَرِمُ عَلَیْهَا یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ،

قَالَ: وَیْحَکَ فِیمَ تَذُمُّهَا أَلَیْسَتْ مَنْزِلَ صِدْقٍ لِمَنْ صَدَقَهَا، وَدَارَ غِنَاءٍ لِمَنْ تَزَوَّدَ مِنْهَا، وَدَارَ عَاقِبَةٍ لِمَنْ فَهِمَ عَنْهَا مَسْجِدَ أَحِبَّاءِ الله عَزَّ وَجَلَّ وَمَهْبَطَ وَحْیِهِ وَمُصَلَّی مَلائِکَتِهِ وَمَتْجَرَ أَوْلِیَائِهِ، اکْتَسَبُوا فِیهَا الرَّحْمَةَ، وَرَبِحُوا فِیهَا الْجَنَّةَ، فَمَنْ ذَا یَذُمُّهَا وَقَدْ آذَنَتْ بِبَیِّنِهَا، وَنَادَتْ بِانْقِطَاعِهَا، وَمَثَّلَتْ بِبَلائِهَا البَلاءَ، وَشَوَّقَتْ بِسُرُورِهَا إِلَی الشُّرُورِ، رَاحَتْ بِفَجِیعَةٍ، وَابْتَکَرَتْ بِعَافِیَةٍ، بِتَحْذِیرٍ وَتَرْغِیبٍ وَتَخْوِیفٍ، فَذَمَّهَا رِجَالٌ غَدَاةَ النَّدَامَةِ حَدَّثَتْهُمْ فَلَمْ یُصَدِّقُوا، وَذَکَّرَتْهُمْ فَلَمْ یَذْکُرُوا، وَحَمِدَهَا آخَرُونَ ذَکَّرَتْهُمْ فَذَکَرُوا، وَحَدَّثَتْهُمْ فَصَدَّقُوا.

فَأَیُّهَا الذَّامُ لِلدُّنْیَا، الْمُغْتَرُّ بِتَغْرِیرِهَا مَتَی اسْتَذَمَّتْ إِلَیْکَ، بَلْ مَتَی غَرَّتْکَ!؟ أَبِمَضَاجِعِ آبَائِکَ مِنَ البَلاءِ، أَمْ بِمَصَارِعِ أُمَّهَاتِکَ تَحْتَ الثَّرَی!؟ کَمْ عَلَّلْتَ بِیَدَیْکَ، وَکَمْ مَرَّضْتَ بِکَفَّیْکَ، تَلْتِمْسُ لَهُ الشِّفَاءَ، وَتَسْتَوْصِفُ لَهُ الأَطِبَّاءَ!؟ لَمْ تَنْفَعْهُ شَفَاعَتُکَ، وَلَمْ تُغْنِ عَنْهُ طِلْبَتُکَ، مُثِّلَتْ لَکَ – وَیْحَکَ - الدُّنْیَا بِمَضْجَعَةِ مَضْجَعَکَ، حِینَ لاَ یُغْنِی بُکَاؤُکَ، وَلاَ یَنْفَعُ أَحِبَّاؤُکَ.» (تیسیر المطالب فی أمالی أبی طالب؛ ص: ۵۰۶)

استاد حوزه علمیه قم بیان کرد: در کتاب نهج البلاغه، حکمت ۱۳۱ هم همین روایت آمده، چه اینکه در دیگر منابع هم آمده است؛ از جمله (الزهد؛ ص ۴۷؛ خصائص الأئمة (ع) (خصائص أمیر المؤمنین (ع)؛ ص ۱۰۲؛ نزهة الناظر و تنبیه الخاطر؛ ص ۶۶؛ الأمالی (للطوسی)، ص ۵۹۴؛ روضة الواعظین و بصیرة المتعظین (ط - القدیمة)؛ ج ‌۲؛ ص ۴۴۱؛ کشف الیقین فی فضائل أمیر المؤمنین (ع)؛ ص۱۸۰؛ بحار الأنوار؛ ج ‌۷۰؛ ص ۱۲۵ و ص ۱۲۹)

استاد بادله طارسی با بیان اینکه دنیا در مکتب اسلام و قرآن هم مورد مدح قرار گرفته و هم مورد مذمت، اظهار داشت: حضرت امیرالمؤمنین(ع) در این حکمت، درس «دنیاشناسی» را به ما می‌آموزد. اگرچه امام(ع) در ابتدا به شخصی خاص اشاره می‌فرمایند، اما مراد ایشان کلی و همگانی است؛ این یک درس عمومی و به‌روز برای همه انسان‌هاست.

وی در ادامه به بیان فرازهایی از این حکمت پرداخته و توضیح داد: حضرت می‌فرمایند: «قد سمع رجلا یذم الدنیا»؛ مردی را شنیدم که دنیا را مذمت می‌کند. سپس خطاب به او می‌فرمایند: «ایها الذام للدنیا المقترو بغرورها... أتغتر و بالدنیا ثم تذمها»؛ ای کسی که دنیا را مذمت می‌کنی، در حالی که خودت فریفته غرور و باطل‌های آن شده‌ای! تو خودت مغرور دنیا هستی، پس چرا آن را مذمت می‌کنی؟

وی افزود: امام (ع) با بیانی پرسش‌گرا و عبرت‌آموز، فریب‌خوردگی و دلبستگی این فرد به دنیا را به چالش می‌کشند و می‌فرمایند: تو برای عزیزانت چقدر درمان‌گری و پرستاری کردی، اما داروهایت سودی نبخشید و گریه‌هایت نیز کاری از پیش نبرد. سرانجام، دنیا به تو نشان داد که آنها کجا رفتند و تو نیز به همانجا خواهی رفت: «و بمصرع هم مصرعک».

استاد حوزه در تبیین دو جنبه مدح و ذم دنیا در این حکمت، گفت: یک بخش، نکوهش دنیایی است که انسان آن را «هدف» قرار می‌دهد. دنیا اگر وسیله‌ای برای آخرت باشد، نیکوست؛ چنان که فرموده‌اند: «الدنیا مزرعه الآخره». اما اگر هدف نهایی شود، انسان را به تباهی می‌کشاند. برای این مذمت، به آیاتی مانند آیه ۲۰ سوره حدید استناد می‌شود که دور‌های پنج‌گانه زندگی دنیوی (لعب، لهو، زینه، تفاخر، تکاثر) را ترسیم می‌کند و نشان می‌دهد اگر دنیا هدف باشد، انسان هرچه پیرتر می‌شود، حریص‌تر می‌گردد.

وی در ادامه به جنبه مثبت و ممدوح دنیا اشاره و خاطرنشان کرد: در بخش دیگر این حکمت، حضرت امیر(ع) دنیای حقیقی را می‌ستایند و می‌فرمایند: «ان الدنیا دار صدق لمن صدقها، و دار عافیه لمن فهمها، و دار غنا لمن تزود منها». این دنیا، خانه راستی برای راستان، خانه سلامت برای فهمندگان، و خانه بی‌نیازی برای توشه‌برداران است. همچنین، دنیا «مسجد احباء الله»، «مصلی ملائکه الله»، «مهبط وحی الله» و «متجر اولیاء الله» است. اولیای خدا در این دنیا تجارتی می‌کنند که سود آن رحمت و بهشت است؛ همان‌گونه که قرآن می‌فرماید: «یا ایها الذین آمنوا هل ادلکم علی تجاره تنجیکم من عذاب الیم».

استاد بادله طارسی در پایان گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید با جمع‌بندی این دو جنبه متضاد، خاطرنشان کرد: پس با این وصف، چه کسی می‌تواند چنین دنیایی را مذمت کند؟ دنیا خود همواره فریاد جدایی سر می‌دهد و حالش را برای اهلش توصیف می‌کند. بنابراین، «ذمها رجال غداة الندامه»؛ دنیا را کسانی مذمت می‌کنند که فردا (در قیامت) پشیمانند. اما «و حمدها آخرون یوم القیامه»؛ و گروهی دیگر در روز قیامت، آن را می‌ستایند. دنیا ما را پند می‌دهد، موعظه می‌کند و یادآوری می‌نماید؛ باید گوش شنوا داشته باشیم و از آن عبرت بگیریم.

این استاد حوزه در خاتمه، ابراز امیدواری کرد که بیانات حکیمانه امیرالمؤمنین (ع) در این حکمت، مایه بهره‌وری و سعادت همگان گردد.