اگر شخص طلبه اهداف عمومی و خاصش را بداند و تلاش کند می تواند در امر پژوهش و تحقیق موفق تر عمل کند.

استاد محمد حسین ملک زاده در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید گفت: به نظر می رسد روشی که بعضی از افراد در پیش گرفتند که میان کلمه تحقیق و پژوهش فرق می گذارند رویه بدی نباشد چون پژوهش در حقیقت جمع آوری و تجمیع یا تفریق مطالب است. به عبارتی دیگر پژوهش یعنی مطالبی که پس از جمع آوری، گردآوری می شود و در یک قالب جدید ارائه و عرضه می شود. با توجه به این نکته پژوهش را نباید معادل تحقیق معنا کنیم چون تحقیق به حقیقت شیء رسیدن است.

وی افزود: اگر ما متعلق این تحقیق را علوم اسلامی و معارف الهی و به خصوص شریعت در نظر گیریم، تحقیق در علوم اسلامی و معارف الهی مگر برای شخص مجتهد یعنی کسی که ابزار اسلام شناسی تخصصی در اختیار دارد امکان پذیر نیست و گرنه کسی که ابزار اسلام شناسی تخصصی ندارد، امکان انجام تحقیق در علوم اسلامی و معارف الهیه شریعت را ندارد فلذا اگر به کسی اطلاق شود که این شخص محقق علوم اسلامی است اما او مجتهد نباشد این تعبیر یک تعبیر متناقض نما است و اطلاق صحیحی نیست بنابراین از تحقیقاتی که در زمینه مسائل اسلامی انجام می شود باید در این سطح و این افق یاد کنیم.

وی ادامه داد: نفس پژوهش به معنای کنکاش، بررسی، تفقد و تبین است که این به معنی تلاش برای فراگیری افزون تر از طریق مطالعه است. اگر پژوهش را این گونه تعریف کنیم، امری است که برای هر محصل علم و طالب علمی الزامی است، تبعا آن مقداری از دانش برای انسان باقی می ماند که انسان خودش با تلاش پیگیر و با مطالعه آثار و منابع مختلف، آن مطالب را استخراج کرده باشد و گرنه اگر انسان اکتفا کند به همان مقداری که استاد بیان می کند و خود انسان تلاش چشم گیری برای به دست آوردن مطالب نکرده باشد، این مطالب آن چنان برای انسان باقی نمی ماند.

استاد حوزه علمیه قم گفت: این جمله در میان دانشگاهیان معروف است که آن مقدار از مطالب از دانشگاه برای ما می ماند که در پایان نامه ارائه می کنیم. ما بسیاری از پایان نامه ها را با توجه به تعریفی که ارائه شد، پژوهش می دانیم. چون شخص تلاش پیگیر و مجدانه ای برای جمع آوری و کشف مطالب انجام می دهد بنابراین آن مطالب را بسیار خوب فرا می گیرد و در ذهنش می ماند و برایش قابل استفاده می شود پس نکته اساسی این است که ما گاهی از تحقیق و پژوهش به عنوان ابزاری برای فراگیری، آموزش و تحصیل یاد می کنیم. این جا ما با پدیده ای به نام پژوهش مواجه هستیم به ویژه در دوره مقدمات و سطح، که قطعا روش آموزش پژوهش محور یکی از موفق ترین روش ها می باشد.

وی در ادامه سخنانش بیان داشت: در سطح آموزش می توان بیان کرد طلبه ای که از طریق پژوهش، کنکاش، بررسی و مطالعه و مراجعه مستقیم به متون و نصوص و منابع مختلف مطالب را فرا می گیرد این فرد به مراتب طلبه موفق تری خواهد بود. اما اگر از این سطح بالاتر آمدیم و خواستیم تحقیقی ارائه کنیم و در باب علوم اسلامی و معارف الهی و به حقیقت یک شیء برسیم، تبعا این از عهده و توان طلاب در سطوح پایین تر خارج است اما تاکید می کنم این که این تحقیق از عهده و توان طلبه مقدمات و سطح خارج است به این معنا است که او به نحو تمرینی باید به این کار بپردازد تا ورزیده شود اما انتظار نداشته باشد که حاصل کار او را یا حتی فرآیندی که او انجام می دهد را ما به عنوان تحقیق نام گذاری کنیم بلکه فعالیت او و کار او پژوهش است.

وی افزود: نکته دیگر در مورد هدفمندی تحقیق و پژوهش است یا در یک عنوان عام تر هدف مندی مطالعه و دراست است. برخی معتقدند که هر کتاب و بحثی به یک بار خواندن و دیدن می ارزد. این کلام معلوم نیست که صحیح باشد، به دلیل این که عمر انسان محدود است و فرصت ها و امکانات هم محدود می باشد. در این محدودیت ها و عالَم تزاحماتی که ما به سر می بریم باید احسن اشیاء و مفیدترینش را انتخاب کنیم.

وی ادامه داد: باید آن چه که در راستای کار و هدف کلی ما است را انتخاب کنیم و در آن راستا فعالیت و تحقیق و پژوهش کنیم. به طور مثال طلبه ای که مشغول به درس فقه و اصول است، در راستای درس استاد، خوب است مطالعاتی انجام دهد تا مطالب را عمیق تر متوجه شود اما اگر همزمان با دروس بخواهد در باب جانورشناسی در قرآن پژوهش کند، این امر بدی نیست ولی اگر او را از راستای مطالعات عادی علمی خودش دور می کند و ذهن او را با یک مطلب اجنبی مشغول می کند این نه تنها به فرآیند تحصیل و فراگیری او کمک نمی کند بلکه مانع هم می شود.

استاد حوزه علمیه قم گفت: انسان در هر وعده و در هر رتبه و جایگاهی که هست باید مطالعات، بررسی ها و پژوهش هایش را هدفمند و در راستای خاص قرار دهد. تبعا همه ما یک سری مطالعات عمومی داریم اما گذشته از مطالعات عمومی وقتی به شکل تخصصی می خواهیم به موضوعی بپردازیم مطلوب است که مطالعات را در راستای تحقیقمان سامان دهیم تا گرفتار هرزخوانی نشده باشیم.

وی افزود: مطالعات پراکنده عاقبت ما را به دریایی با عمق یک میلیمتر تبدیل می کند که مطالب پراکنده و بی ربطی را در موضوعات فراوان و گسترده ای شنیده ایم یا احیانا خوانده ایم اما در هیچ یک از اینها صاحب یک اطلاع جامع و کاملی نیستیم و دانش قابل اعتنایی نداریم. تبعا این یک نکته بسیار مهمی است، به خصوص طلاب جوان باید توجه کنند که می توانند مطالعات عمومی داشته باشند اما اگر می خواهند روی موضوعی به شکل خاص تمرکز کنند و به اصطلاح پژوهش انجام دهند ولو این که تحقیق هم نتوانند انجام دهند باید حداقل موضوعات را به شکل هدفمند انتخاب کنند.

وی بیان داشت: هدفمندی در پژوهش به انجام نمی رسد مگر این که شخص در زندگی انسان هدفمندی باشد. یعنی اصل هدف حیات و زندگی را درک کرده باشد و هدف یک مسلمان و هدف یک طلبه را به شکل خاص متوجه شده باشد، در این صورت می تواند تحقیق ها و پژوهش هایش را در همان راستا تنظیم کند و سامان دهد. هدف خاص از طلبگی هم باز خودش قابل تقسیم به دو دسته است یک رده آن هدف کلی است که اساسا طلبگی چه هدفی را پی می گیرد، رده دوم به شکل خاص تر این که شخص از طلبه شدنش چه هدفی را دنبال می کند و علاقه مند به چه زمینه ای از مطالعات اسلامی است. اگر شخص طلبه اهداف عمومی و خاصش را بداند و تلاش کند می تواند در امر پژوهش و تحقیق موفق تر عمل کند.

استاد ملک زاده افزود: نکته دیگر لزوم وجود راهنمایان پژوهش و تحقیق است. ما در حوزه با وجود داشتن اساتید و بزرگان و شخصیت هایی که صاحب فکر، تالیف و تحقیق و اساتید به حقّ علوم و دانش های گوناگون هستند اما گاهی اوقات طلبه ها از نبود مشاور و کسی که آنها را دستگیری و راهنمایی کند به شدت رنج می برند و گاهی به حد ناامیدی می رسند. در مواردی مشاهده شده که درس را رها کردند به این دلیل که تکلیف خودشان را نتوانستند مشخص کنند و کسی آنها را راهنمایی نکرده است.

وی در انتهای سخنانش بیان داشت: اگر مسأله مشورت و مشاوره گیری و راهنمایی طلاب یک امر ضروری و الزامی شود و طلاب متوجه باشند که باید مشورت کنند و برای مشورت بدانند که به چه اساتیدی باید مراجعه کنند و آن اساتید هم حقیقتا انسان های صاحب علم و دانشی باشند و فقط به جهات خاصی انتخاب نشده باشند مانند برخی روابط و مسائل دیگر و واقعا انسان های صاحب فضل و کمالی باشند و طلبه ها هم متوجه باشند که باید به آن ها مراجعه کنند و این کار صورت گیرد بسیاری از سردرگمی ها پایان می پذیرد و این انرژی فراوان و ظرفیت عظیمی که در حوزه ها وجود دارد به خصوص با وجود طلاب جوان به هدر نمی رود./260/20/30