ابن حزم از علمای برجسته اهل سنت که در قرن پنجم می زیسته است؛ معتقد است هر فردی که بخواهد وارد عرصه تألیف و تصنیف شود در هفت مورد مجاز است که وارد شود و تحقیق و پژوهش کند و در غیر از این هفت مورد، حق ندارد دست به قلم ببرد.

استاد سید محمد میرهاشمی در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید گفت: مقام معظم رهبری در یکی از دیدارهایی که با فرهیختگان داشتند، فرمودند: «یکی از برکات انقلاب اسلامی این بود که به دانشجویان و فرهیختگان قدرت اجتهاد و استقلال نظر داد. یکی از ضعف های بنیادین در نظام آموزشی گذشته سیطره فرهنگ ترجمه بود. نظریاتی در دانشگاه تدریس می شد که گاهی آن نظریه در زادگاه خودش تضعیف یا ابطال شده بود. اول انقلاب در دفتر همکاری حوزه و دانشگاه برخی از اساتید می گفتند گاهی بیشتر از 15 مرتبه جزوه ای را تدریس کرده ایم اما معلوم نیست این نظریات و مطالب هنوز مورد قبول باشد و تغییر و تعدیلی در آنها صورت نگرفته باشد. بعد از انقلاب اساتید به خود اجازه اظهار نظر کردن در برابر نظریات دیگران را دادند. در حوزه علوم انسانی نسبت به سایر حوزه ها اختلاف نظر بیشتر است.»

وی افزود: یکی از محورهای مهمی که در مورد پژوهش مطرح می شود اصل اهمیت و ضرورت پژوهش می باشد که این اصل در حوزه مقدسه قم مورد توجه بسیاری از افراد قرار گرفته است.

این استاد حوزه علمیه قم گفت: بحث دیگری که در مورد پژوهش مطرح است، انگیزه های پژوهش می باشد. باید هدف و انگیزه محقق معلوم شود که به چه دلیلی تصمیم گرفته است در مورد آن موضوع پژوهش کند، این بحث مخصوصا در مورد پژوهش هایی که در حوزه علمیه انجام می شود بسیار اهمیت دارد.

وی ادامه داد: اصول راهبردی اخلاقی پژوهش مبحث دیگری است که در حوزه پژوهش باید مورد توجه قرار گیرد. در حوزه زمانی که بحث پژوهش مطرح می شود باید به رویکرد اخلاقی و دینی آن توجه داشته باشیم. مبحث دیگر در حوزه پژوهش آسیب شناسی پژوهش در حیطه های مختلف است.

استاد میرهاشمی بیان داشت: ابن حزم از علمای برجسته اهل سنت که در قرن پنجم می زیسته است؛ معتقد است هر فردی که بخواهد وارد عرصه تألیف و تصنیف شود در هفت مورد مجاز است که وارد شود و تحقیق و پژوهش کند و در غیر از این هفت مورد، حق ندارد دست به قلم برد. به غیر از ابن حزم، ابن خلدون هم این مساله را مطرح و تایید کرده است.

وی در ادامه سخنانش گفت: اولین مورد از این موارد وضع دانش تازه است، فردی که می خواهد تألیف و تصنیف کند باید علم تازه و جدیدی را وضع کند. دومین مورد شرح کتب دشوار پیشینیان، آثار بسیار گرانسنگ و ارزشمندی از بزرگان در گذشته به ما به ازث رسیده است. این کتب ارزشمند میراث عظیم ملی ما می باشد، این کتب را می توان مورد مداقه قرار داد و اهل فکر و نظر بر این آثار شرح بنویسند.

استاد حوزه علمیه قم بیان داشت: سومین مورد از مواردی که محقق و پژوهشگر باید به آن توجه داشته باشد زدودن خطای پیشینیان است. پژوهش مساله ای رو به تکامل است. اگر دیگران تا مقطعی عهده دار این عرصه شدند باید امروز ما این نواقص و اشتباهات را برطرف کنیم. چهارمین مورد تکمیل نواقص آثاری است که از گذشته به ما رسیده است. پنجمین مورد نظم بخشیدن به مسائل علمی است که از گذشته به ما رسیده است و ممکن است به اقتضای زمان در گذشته برخی از بزرگان تحقیقات پراکنده ای داشته باشند که در یک سازوکار مناسب می توانیم آنها را نظم دهیم.

وی در ادامه سخنانش گفت: ششمین مورد ایجاد دانشی تازه از طریق تلفیق دانش های موجود است و هفتمین مورد تلخیص کتب متقدمان است، از پیشینیان و بزرگان ما کتاب های بسیار با ارزشمندی به ما رسیده است که در زمان ما خلأ آنها بسیار احساس می شود. یکی از کارهای بسیار مهم تلخیص این کتب می باشد تا بهتر بتوانیم از آنها استفاده کنیم.

استاد میرهاشمی بیان داشت: به نظر بنده مبحث مهم تر دیگری که در پژوهش مورد غفلت قرار گرفته و کمرنگ شده است مساله اخلاق می باشد. زمانی که ما به آموزه های دینی مراجعه می کنیم و آیات قرآنی را می بینیم، نکته های بسیار مهمی در ارتباط با پژوهش در آیات قرآنی مطرح شده است.

وی اضافه کرد: مساله انگیزه و نیت از جمله اصول راهبردی ای است که در پژوهش کمتر مورد توجه قرار گرفته است. بزرگانی مانند مرحوم صاحب جواهر، علامه طباطبایی و علامه امینی آثار گرانسنگ و اوراق زرینی را برای ما به یادگار گذاشته اند. در گذشته بزرگان به مساله انگیزه و نیت بسیار اهمیت می دادند که چرا می خواهند وارد عرصه پژوهش، تالیف و تصنیف شوند. رویکرد ما در مباحث اخلاقی و دینی قطعا باید انگیزه الهی باشد.

این استاد حوزه علمیه قم گفت: پژوهشگر در تمام مراحل تحقیق و پژوهش باید خدا را در نظر داشته باشد. عوامل متعددی مانند رتبه علمی، سطح علمی و مدرک باعث شده اند که انگیزه و نیت الهی مورد غفلت پژوهشگران قرار گیرد. پژوهشگر و محقق و یا طلاب سطح سه و چهار در امر پایان نامه نویسی باید در تمام مراحل کارشان خدا را در نظر داشته باشند.

وی خاطرنشان کرد: مساله مهم دیگر نشاط در تحقیق است که باید به آن توجه شود. مرحوم شهید مطهری در کتاب «تعلیم و تربیت در اسلام» می فرماید: «انسان باید به کارش عشق داشته باشد، آن موقع است که شاهکار به وجود می آورد. شاهکار ساخته عشق است نه پول و درآمد.» با پول می توان کار ایجاد کرد اما نمی شود شاهکار ایجاد کرد.

استاد میرهاشمی گفت: عامل دیگری که در طلبه های عزیز باید رصد شود این است که چرا گاهی اوقات طلاب دچار کسالت می شوند و برای نوشتن پایان نامه زمان زیادی را صرف می کنند، گاهی هم از نوشتن پایان نامه منصرف می شوند. علت اصلی این مساله این است که برخی از طلبه ها در تحقیق و فعالیت علمیشان نشاط ندارند.

وی افزود: امانت داری مساله بسیار مهم دیگری است که برخی از افراد آن را نادیده گرفته اند. جناب آقای حسنین هیکل نویسنده معروف مصری زمانی که کتاب «حیاة محمد صلی الله علیه و آله و سلم» را منتشر کرد، چاپ اول این کتاب بسیار مشهور شد چون در کتابش ماجرای یوم الدار را از کتب اهل سنت مطرح کرده بود.

این استاد حوزه علمیه قم گفت: مرحوم علامه حلی نظرشان این است اولین دلیل بر امامت بلافصل حضرت علی علیه السلام از حدیث یوم الدار به دست می آید. زمانی که حسنین هیکل ماجرای یوم الدار را در کتابش مطرح می کند، از طرف بزرگان اهل سنت تحت فشارهای متعددی قرار می گیرد، بنابراین در چاپ های بعدی ناگزیر می شود این بحث را حذف نماید. متاسفانه به دلیل بی توجهی به اصول راهبردی و اخلاقی پژوهش شاهد هستیم که امروزه وهابی ها هم کتب صحاح اهل سنت را تقطیع و سانسور کردند و برخی از مطالب این کتب را حذف کردند. در حوزه های علمیه باید این اصول بیشتر مورد توجه قرار گیرد چون ما باید در امر پژوهش و تحقیق برای سایر محافل و مجالس علمی طلایه دار باشیم.

وی افزود: آسیب شناسی بحث دیگری است که متاسفانه امروز ما در حوزه تحقیق، پژوهش، تالیف و تصنیف دچار آسیب هایی شده ایم. برای مثال برخی از طلبه ها تنها به صرف مشهور بودن یک باور، عقیده یا فرضیه آن را می پذیرند و حتی پایه تحقیقات دیگر خود قرار می دهند و دچار شهرت زدگی می شوند اما توجه به این نکته در این جا مهم است که همیشه اکثریت با حقانیت مساوی نیست.

استاد سید محمد میرهاشمی گفت: مساله دیگر که به عنوان آسیب می توان معرفی کرد اصل بی طرفی است. پژوهشگر در تحقیقش باید اصل بی طرفی را در نظر داشته باشد و اغراض شخصی و صنفی را بر تحقیقش تحمیل نکند. تحقیقی ارزشمند است که حب و بغض شخصی در آن دخالت نداشته باشد. بعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم یکی از مهم ترین دلایل اختلاف بر سر مساله امامت این بود که عده ای از افراد بدون پیش فرض ها و باورهای قبلی نمی خواستند به سراغ مطالعه منابع تاریخی و روایی بروند.

وی در ادامه سخنانش بیان داشت: به همین دلیل است که تفسیر به رأی برخی از نصوص مانند آیات قرآن نهی شده است. برای مثال ابن تیمیه از علمای حنبلی قرن ششم می گوید: «هر آنچه روایت در رابطه با فضیلت حضرت علی علیه السلام است طراً سندهایشان ضعیف می باشد.» فردی که می خواهد وارد این عرصه شود نباید موضع خاص و برخوردی این گونه داشته باشد.

این استاد حوزه علمیه قم گفت: یکی از نکته های مهمی که در حوزه های علمیه کمتر مورد توجه قرار گرفته است، کار گروهی است. مراکز و جوامع علمی دیگری که در امر پژوهش موفق بوده اند و به نوآوری هایی دست پیدا کرده اند، مرهون همکاری گروهی و پژوهشی پژوهشگران هستند. اگر بخواهیم بصورت کلان به این مساله نگاه کنیم مشاهده می کنیم که به جز مراکز تخصصی و پژوهشی در حوزه های علمیه پژوهش ها به صورت گروهی انجام نمی شود.

وی اضافه کرد: پژوهش باید مبتنی بر نیاز باشد. برخی از پایان نامه ها و پژوهش هایی که در سطح چهار ارائه و دفاع شده است، مبتنی بر نیاز نبوده است و بسیاری از مقالات جنبه پژوهشی ترویجی داشته است. البته رشته ما اقتضائات خودش را دارد اما توقع داریم که مقالات را در سطح بین المللی ISI یا پژوهش های میان رشته ای ارائه دهیم. بنده با برخی از مراکز علمی و دانشگاه ها ارتباط دارم. مسئولین و اساتید دانشگاه هایی که رشته شان علوم انسانی است، برای ارتباط پژوهشی با حوزه علمیه قم اعلام آمادگی کرده اند و اما ما به آنها کمتر توجه کرده ایم.

استاد میرهاشمی گفت: هر ساله همایش کتاب سال حوزه تشکیل می شود که بزرگان و اساتید محترم پایان نامه ها و کتاب های بسیاری را مورد ارزیابی قرار می دهند اما درصد کمی از آثار دارای نوآوری و طرح جدید هستند متاسفانه شاهد آن هستیم که آثار ارسالی جرح و تعدیل مسائل تکراری گذشته هستند که فقط مقداری کم و زیاد شده اند. باید در کمیته های علمی و پژوهشی مساله نوآوری در آثار را مد نظر داشته باشیم.

وی اضافه کرد: اعتقاد بنده این است که طلاب پس از گذراندن مقاطع و مراحلی در حوزه باید وارد عرصه پژوهش شوند. باید در سیاست های کلان حوزه در عرصه آموزش و پژوهش بیشتر به این مساله توجه شود همچنین باید به خروجی تحقیقات هم توجه داشته باشیم. پژوهش ریشه در نصوص دینی ما دارد. حضرت علی علیه السلام در نهج البلاغه خطبه 109 می فرماید: «یفکّر فیم أفنی عمره» باید توجه کنیم با صرف هزینه و سپری شدن عمر، چند درصد از تحقیقات و پژوهش ها باعث رشد جامعه و مردم شده است و چه اندازه مشکلات مردم با این پژوهش ها حل شده است؟ اگر غیر از این باشد این کارها منجر به ضایع شدن عمر شده است.

این استاد حوزه علمیه قم بیان داشت: هدف از پژوهش باید تولید علم باشد، همان کاری که انبیا کردند و کار ما طلاب هم همانند کار انبیا است. همان طور که خداوند در آیه 151 سوره بقره به این مساله اشاره کرده است. ما باید طلاب را به گونه ای تربیت کنیم که وقتی وارد عرصه پژوهش شدند از سخن مخالفین نترسند. مخصوصا در این عصر و زمانی که ما به سر می بریم که ارتباطات و شبکه های اجتماعی بسیار گسترده تر و فعال تر شده است و مخالفین ما در تمسک به آنها از ما جلوتر هستند. برای مثال اگر موضوعی را در اینترنت جستجو کنید مطالب بسیاری از آنها موجود است.

وی افزود: مخالفین در این زمان بسیار فعال تر عمل می کنند و فعالیت ما در برابر آنها بسیار ناچیز است. قرآن به ما دستور می دهد سخن مخالفینتان را گوش دهید و به آن توجه کنید و سپس به آنها جواب علمی بدهید.

استاد میرهاشمی بیان داشت: پژوهش طلبه نباید به کتابخانه محدود شود؛ باید از گفتگوها، مشورت ها و تحقیقات میدانی بهره مند شود. خداوند در آیه ای از قرآن به این مطلب اشاره فرموده است: «سیروا فی الارض» و ما باید از این آیه استفاده کنیم. پژوهشگران نباید قائل به یک سری از محدودیت ها شوند و باید سعی کنند پژوهش های خود را در اختیار دیگران قرار دهند اما متاسفانه می بینیم در مراکز علمی برخی از تحقیقات بایگانی شده است و به راحتی در اختیار دیگران قرار نمی گیرد. آموزه های قرآنی به ما توصیه می کند از آن چه که به شما رزق و روزی دادیم انفاق کنید و بخل نورزید و کتمان و بخل علمی در این آموزه ها به شدت مذمت شده است.

وی خاطرنشان کرد: نکته بسیار مهمی که باید مورد توجه قرار بگیرد این است که کار خودمان را نهایت کار ندانیم. من در جایگاه طلبه نباید فکر کنم بهترین تحقیق را نوشته ام چون برای آن وقت صرف کرده ام و هدف ما در تحقیق هم نباید مادیات باشد. باید بررسی شود هدف طلبه های سطح چهار از انجام پایان نامه شان چه بوده است؟ آیا به جز پایان نامه فعالیت علمی و پژوهشی دیگری داشته اند؟

استاد حوزه علمیه قم در ادامه سخنانش افزود: برخی حتی حاضرند پژوهش و تخصص خود را معامله کنند. در برخی از نصوص دینیمان با افرادی که بضاعت علمیشان را در معرض فروش قرار می دهند، برخورد سختی شده است. امام حسن عسکری علیه السلام می فرمایند: «فقیه کسی است که خیرش را به مردم برساند، مردم را از شر دشمنانشان برهاند، وسیله ای برای توسعه نعمت بر مردم باشد و راه سعادت و رضوان خدا را برای مردم فراهم کند.»

وی اضافه کرد: در جامعه دینی و اسلامی امروز فقیه کسی است که بهترین پژوهش ها را داشته باشد. هر روز شبهات بیشتری در جامعه گسترش پیدا می کند و جوانان تحصیل کرده و افراد زیادی جذب مکاتب و عرفان های نوظهور می شوند و برخی از آمارها بسیار نگران کننده هستند. آیا حوزویان در این زمینه رسالت خود را انجام داده و ارائه کرده اند؟ بنده در جایگاه طلبه ای که چندین سال است که از امکانات حوزه استفاده کردم و به عنوان سرباز امام زمان علیه السلام و شاگرد امام صادق علیه السلام هستم، در عرصه پژوهش چه خدمتی به دیگران و جامعه بشریت کرده ام؟

وی در انتهای سخنانش بیان داشت: لازم است مردم را با اسلام ناب آشنا کنیم. در کتاب کنزالفوائد جلد یک آمده است: «اللهم انی اعوذ بک من علم لا ینفع» قرآن از چنین افرادی انتقاد می کند که علمشان را هدر می دهند. تنها آیه ای که در قرآن سه بار کلمه ویل در آن به کار رفته است آیه 79 سوره بقره است «فویل للذین یکتبون الکتاب بأیدیهم» خداوند در ادامه این مساله را تکرار می کند و می فرماید: «فویل لهم مما کتبت ایدیهم» و در انتهای آیه هم می فرماید: « و ويل لهم مما يكسبون»‏ مراقب باشیم که گرفتار این آسیب ها نشویم./20/43/260