باید به این نکته توجه کرد که منابع فقه شیعه فقط چهار تا است و به راحتی نمی شود با اجماع فقها مخالفت کرد؛ شهرت جابر ضعف سند و جابر ضعف دلالت است، این که نظر فقهای شیعه درباره این مساله چیست، خیلی مهم است که به نظر بنده کتاب مکاسب شیخ انصاری خیلی در این زمینه مهم است.

استاد سید صدرا هاشمی در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید گفت: در درس خارج کسی موفق است که سطح را خوب خوانده باشد و به نظر بنده اگر کسی مسلط به سطح نباشد، در درس خارج هم چیز زیادی دستگیرش نمی شود چون هشتاد، نود درصد مطالبی که در درس خارج است، همین مطالبی است که در سطح خوانده می شود، مخصوصا باید رسائل مکاسب و کفایه را به بهترین شکل خواند که این سه کتاب خیلی مهم هستند.

وی افزود: قسمت مکاسب محرمه اش کتاب مکاسب، خیلی مهم است چون آیات و روایات و ادله لفظی زیادی دارد. اگر کسی خیلی خوب آنها را بخواند، قدرت فهم متون روایی و جمع روایات را پیدا می کند، سابقا وقتی با آیت الله وحید صحبت می کردم، ایشان می فرمودند که اگر کسی بخواهد متون روایی را فهم کند و فهم جمع بین روایات را پیدا کند، بهترین کتاب مکاسب محرمه است و چون متاسفانه در پایه هفت، طلبه ها تجربه کافی را ندارند، مکاسب محرمه را دست کم می گیرند مکاسب محرمه روایات زیادی دارد و ادله لفظیه اش بیش از بیست برابر بیع و خیارات است مثلا همان مساله خرید و فروش سگ را ببینید که چه مقدار شیخ انصاری در مورد آن روایات را آورده است.

این استاد حوزه علمیه قم بیان داشت: باید به این نکته توجه کرد که منابع فقه شیعه فقط چهار تا است و به راحتی نمی شود با اجماع فقها مخالفت کرد؛ شهرت جابر ضعف سند و جابر ضعف دلالت است، این که نظر فقهای شیعه درباره این مساله چیست، خیلی مهم است که به نظر بنده کتاب مکاسب شیخ انصاری خیلی در این زمینه مهم است، یعنی یاد می دهد که اگر خواستید اقوال فقهای شیعه را به دست آورید، باید چه مواردی را پیدا کنید، مثلا به عنوان مثال در مساله غنا و بقیه مسائل باید ببینیم شیخ انصاری از کدام فقیه شروع می کند و به کدام فقیه نظر و توجه بیشتری دارد و به کدام یک از آنها توجه کمتری دارد. این مسائل به طلبه یاد می دهد که به کدام یک از اعاظم شیعه باید بیشتر توجه کنند و کدام یک از اعاظم شیعه مورد توجه فقها است.

وی ادامه داد: این که در سیر بررسی نظرات فقهای شیعه چه مراحلی باید پیگیری شود، خیلی مهم است لازمه اینکه مباحث مکاسب محرمه را قوی بخوانند این است که کسی که مکاسب محرمه را می خواند، اصولش قوی باشد و در بحث های تعارض حضور ذهن داشته باشد چون بحث های تعارض خیلی مهم است چون بالاخره شما وقتی یک روایت را در نظر می گیرید وقتی که فراغت از سند آن پیدا می کنید اول باید دلالت مطابقی اش در نظر گرفته شود بعد موانعی که این روایت دارد و روایات دیگری که با این روایت تعارض پیدا کردند باید مورد توجه قرار گیرند.

استاد هاشمی بیان داشت: وقتی دو روایت با هم تعارض پیدا می کنند، مرحله اول جمع عرفی است، صغریات جمع عرفی را باید بدانیم که از کدام دسته است آیا از موارد حاکم و محکوم است یا وارد و مورود، عام و خاص است یا مطلق و مقید است یا مثلا به نظر آخوند از قبیل توفیق عرفی است بعد از این که طلبه این مرحله را پیگیری کرد علی القاعده باید در بحث انقلاب نسبت مسلط باشد چون ممکن است دو سه تا روایت با هم اصطکاک پیدا کنند، در مرحله اول که ما دو تا روایت را در نظر می گیریم نسبتش میان نسب اربعه ممکن است عام و خاص من وجه باشد و ممکن است نسبت دیگری باشد اما وقتی روایت دیگری می آید و قسمتی از این روایات را از بین می برد و انقلاب نسبت در آن ایجاد می کند، از جهت فقهی و فنی و صناعت جمع میان این روایات متفاوت می شود پس طلبه باید در این جا بحث های انقلاب نسبت را هم مسلط باشد.

وی اضافه کرد: بحث دیگر در مورد شاهد جمع است که در مباحث شاهد جمع هم طلبه باید مسلط باشد چون ممکن است دو روایت را نشود جمع عرفی کرد ولی جمع غیر عرفی در این مورد وجود دارد، شاهد جمع در این جا وجود دارد، مثل کاری که شیخ انصاری در بحث «ثمن العذره سحت» و «لا باس بثمن العذره» انجام داده است که با شاهد جمع یکی از پنج جمع گفته شده را تقویت کرده است. بعد از این که این مراحل تمام شد نوبت به مرجحات می رسد طلبه باید بداند که اخذ به مرجح واجب است یا مستحب؟ چون بعضی ها نظرشان مثل آخوند است که اخذ به مرجحات را واجب نمی دانند.

این استاد حوزه علمیه قم گفت: از نظر فقهی خیلی تفاوت دارد که اخذ به مرجحات واجب باشد یا مثل مرحوم آخوند آن را واجب ندانیم بعد از این مراحل زمانی که می خواهد اخذ به راجح کند، باید بداند که مرجحات منصوصه چه مواردی هستند و مرجحات غیر منصوصه چه مواردی هستند؟ آیا تعدی از مرجحات منصوصه به غیر منصوصه می توان کرد؟

وی افزود: مرحوم سید یزدی در حاشیه رسائل حدیثی در مورد تعارض دو روایت آورده است عن ابی عبدالله علیه السلام قال قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: اذا حدثتم عنی بالحدیث فانحلونی أهناه و أسهله و أرشده و إن وافق کتاب الله فانا قلته و ان لم یوافق کتاب الله فلم اقله (شرح سید یزدی بر رسایل ج3ص521)و ( محاسن برقی ج1ص211)و(بحارج2ص242) یعنی در واقع یکی از مرجحات اخذ روایت گواراتر و راحت تر است، اگر مبنای سید یزدی را بپذیرید، مطلب فرق می کند، ممکن است طبق صناعت جمعی شود که معضلی از جهت فقهی ایجاد کند که وظایف را سخت کند ولی در واقع اگر «أهناه و أسهله» سید یزدی را بپذیرید، حل این مساله خیلی تفاوت می کند.

استاد هاشمی بیان داشت: طلبه باید بر روی همه این مسائل مسلط باشد اگر جمعی عرفی ممکن نشد، انقلاب نسبت ممکن نشد و شاهد جمعی پیدا نشد، مرجحی وجود نداشت علی القاعده در مرحله آخر، آیا حکم به تخییر می کنیم یا تساقط، بنابر مذهب طریقیت گام بر می داریم یا سببیت؟ مسلط شدن بر این مطالب خیلی مهمی است.

وی اضافه کرد: بحث تعارض مرحله اولش جمع عرفی است و مصادیق جمع یعنی عام و خاص مطلق و مقید هم از مسائل آن است لذا طلبه باید از قبل بر روی این مباحث خیلی مسلط باشد تا بداند اجمال مخصص، سرایت به عام می کند یا نمی کند؟ تمسک به عام در شبهه مصداقیه خاص آیا ممکن است یا نه؟ اینها خیلی مهم است اگر طلبه با این تسلط در اصول باشد و مکاسب محرمه را درجه یک بخواند، در خارج کارش خیلی راحت تر می شود چون عمده تلاش خود را کرده است و اگر بر روی اینها مسلط نباشد، درس خارج را هم به درستی درک نخواهد کرد و متوجه نمی شود مطالبی که استاد می گوید بر طبق قاعده است یا نیست؟ درست است یا نه؟ با کدام مبنا می سازد و با کدام مبنا نمی سازد؟

این استاد حوزه علمیه قم بیان داشت: بر اساس مبنای سید خویی که ایشان شهرت را جابر نمی داند، اگر شهرت جابر سند و دلالت نباشد ما از شهرت ها نمی ترسیم و به راحتی می توان مخالف شهرت مثل خود سید خویی عمل کرد. آیا واقعا از جهت مبنایی شهرت جابر ضعف سند و دلالت است؟ نسبت به شهرت ها خیلی باید حساسیت وجود داشته باشد.

وی اضافه کرد: در درس خارج همین مطالبی که در سطح بیان شده است آن جا به یک بیان دیگری مطرح می شود؛ هر چند که بنده اعتقاد دارم که درس خارجی قوی تر از رسائل و مکاسب شیخ انصاری و کسی باشد که بتواند مطالبی را ارائه دهد که خیلی متفاوت از استظهارات و استنباطات شیخ باشد به سختی در حوزه علمیه قم پیدا می شود.

استاد هاشمی افزود: ممکن است سوال شود که این مدل مکاسب خواندن متوقف بر این است که رسائل خوانده شود، این مطلب مسلم است. بنده با هم مباحث خودم اولین بار کل رسائل و کفایه را خواندیم و بعد از آن از اول مکاسب شروع کردیم به خواندن ولی الان ممکن است این برای طلبه ها امکان نداشته باشد ولی معنایش این نیست که بدون این که این مباحث را کار کرده باشند می توانند مباحث مکاسب را پیگیری کنند.

وی تاکید کرد: عمده طلبه ها نوعا قبل از این که به موضوع فکر کنند به استاد فکر می کنند به نظر بنده این مطلب اشتباه است چون وقتی می خواهید به درس خارج روید اولا در اصول باید ببینید کجای علم اصول را ضعف دارید و کجای علم اصول در استنباطات تاثیر زیادتری دارد، موضوع را انتخاب کنید بعد مطابق با موضوع استاد انتخاب شود و الا مثلا به عنوان مثال می گویید که آیت الله وحید اصول می گوید ما هم به درس اصولش می رویم خوب درس اصول آیت الله وحید 17، 18 سال طول می کشد، ممکن است ده سال درس خارج ایشان از اول الفاظ تا اصول عملیه ارائه شود ولی مباحث کلان و اساسی و کلیدی مثل تعارض بیان نشده باشد.

این استاد حوزه علمیه قم بیان داشت: ممکن است طلبه ای چندین سال به درس خارج آیت الله وحید رود در حالی که ایشان بحث اصول عملیه را در این مدت ارائه می داده اند در حالی که مباحث عام و خاص، بحث های مطلق و مقید و بعضی از مباحث الفاظ که موثر هستند را درک نکرده است و در آنها کاری انجام نداده است. کسی که در الفاظ ضعیف است، در بحث تعارض ضعیف است و اصولش کلا ضعیف است، ده سال هم که به درس اصول رود اما به کلاس اصول عملیه رود دردی از او دوا نخواهد شد.

استاد هاشمی گفت: افراد باید در نظر داشته باشند که اغراض را مشخص کنند و بعد به دنبال محصل غرض گردند، کسی که غرضش فقاهت و اجتهاد است از اول تا آخر اصول باید درس خارج ببیند ولی کسی که قصدش فقاهت و اجتهاد به این معنا نیست و علی القاعده می خواهد در مباحث خاصی کار کند باید ببیند کدام مباحث علم اصول برای آن غرضی که دارد، تاثیر اساسی دارد مثلا مباحث عام و خاص،  مطلق و مقید و تعارض مسائلی است که مثل نان شب برای محقق است ولی اگر قصد فقاهت و اجتهاد ندارد، ضرورتی ندارد که چند سال درس اصول عملیه را درک کند.

وی افزود: وقتی طلبه ای غرضش فقاهت و اجتهاد نیست برای او اصول عملیه خیلی کاربردی ندارد بنده مثال می زنم به شهید مطهری چون ایشان انسان با دقت و با فضلی بودند، کل تحقیقات شهید مطهری را نگاه کنید، در کل استظهارات و استنباطات ایشان به سختی پیدا می کنید که یک جا به اصول عملیه استناد کرده باشند ولی مباحث تعارض، عام و خاص و مطلق و مقید خیلی تاثیر دارد و طلبه باید بر روی اینها بیشتر کار کند.

این استاد حوزه علمیه قم بیان داشت: مثلا کسی که گرایشش بیشتر به امور قضایی است و می خواهد به درس خارج رود اگر طهارت بخواند فایده ای برای او ندارد او باید استادی را انتخاب کند که موضوعی که مورد نیاز و مورد علاقه اش است را ارائه دهد، هر چند به سختی می تواند چنین استادی را پیدا کند که هم موضوعی که مطابق میل او است باشد و هم استاد قوی ای  که بتواند آن مطلب را بیان کند وجود داشته باشد.

وی تاکید کرد: طلبه باید بداند که چند سال می خواهد درس خارج رود مثلا طلبه می گوید من چهار، پنج سال می خواهم درس خارج روم اگر این چهار، پنج سال را به اصول عملیه بگذراند، عمرش را تلف کرده است. این مطالبی که گفته شد در صورتی است که سطوح را به صورت درجه یک خوانده باشد اگر این چنین نباشد استاد مورد علاقه و موضوع مناسب هم که پیدا شود فایده ای ندارد و چیزی دستگیرش نمی شود مگر این که خیلی وقت گذارد مثلا کل وقتش را برای دو درس خارج گذارد و روزی ده، دوازده ساعت برای این دو درس وقت گذارد.

استاد هاشمی افزود: اگر در درس خارج همه این شرایط رعایت شود هم مباحثه ای خوبی نیاز دارد که حرفی که استاد زده و نقل کرده است را بررسی کنند که آیا درست نقل شده است یا نه؟ مثلا استدلالی که استاد این جا می کند بر طبق قاعده است یا نه؟ یعنی در واقع بعد از مباحثه شما باید به نحو قاطع بگویید که حرف استاد بر طبق قاعده است یا نه؟

وی اضافه کرد: خیلی از استنباط ها به ظهورات بر می گردد و ظهورات امور وجدانیه است و خیلی حساب درستی ندارند و استاندارد نیستند، امور وجدانی نه قابل رد هستند و نه اثبات و حداکثر جوابی که به آنها می شود داد، جواب نقضی است. بحثی را در این زمینه به عنوان هرمنوتیک در ظهورات مطرح کردم به این ترتیب که ظهورات از امور وجدانی هستند و امور وجدانی تابع عوامل بسیار متعددی هستند مانند مقدار اطلاعات انسان و شرایطی که انسان در آن زندگی می کند، اینها همه در تکون استظهارات انسان تاثیر دارند و چون تاثیر دارند لذا در دوران امر بین اختلاف در ظهورگیری طبق مبانی هرمنوتیک، ضریب اطمینان ظهور کسی که اطلاعات قوی تری دارد، بالاتر است و ضریب اطمینان ظهور کسی که تقوایش بیشتر است، بالاتر است. ضریب اطمینان ظهور کسی که گستردگی بیشتری بر روی فقه و قرآن دارد، بالاتر است.

این استاد حوزه علمیه قم بیان داشت: آن جایی که بحث ظهورات پیش می آید در انتخاب ظهورات که در فقه شیعه فراوان است، باید توجه کنیم که در این موارد اگر خود انسان سکون نفسانی از ظهور خود پیدا می کند، مساله مرتفع می شود اما اگر این گونه نیست باید بداند که ظهورات هر کسی قابل اعتماد نیست، ظهوراتی که قدما گرفتند قطعا ضریب اطمینانش بیشتر از ظهوراتی است که متاخرین می گیرند به همین جهت می گویند که شهرت قدما حتی شامل ظهورات هم است یعنی اگر متاخرین یک ظهور از این روایت گیرند و قدما ظهور دیگری گیرند ضریب اطمینان ظهوری که قدما می گیرند بیشتر از متاخرین است.

وی افزود: درس خارج هم مباحثه خوب لازم دارد، هر درس خارج دو سه ساعت مطالعه می خواهد و یک ساعت و نیم و تا دو ساعت هم، مباحثه می خواهد. کلنجار رفتن با مطالب خیلی تاثیر گذار است که انسان را از زود باوری برهاند چون ما نوعا همه زود باوریم و به قول مرحوم شهید صدر در بحث قطّاع، همه ما و حتی علما هم قطّاع هستند. سعی کنیم یک مقدار با حالت قطّاعیت فاصله گیریم مباحثه های شدید و قوی باعث می شود انسان از حالت زود باوری درآید.

این استاد حوزه علمیه قم در انتهای سخنانش بیان داشت: عنایت الهی هم باید همراه شما باشد که با توکل بر خدا و توسل بر ائمه اطهار علیهم السلام حاصل می شود، همه این موارد گفته شده طبق اسباب و علل طبیعی است و الا واقعیت این است تا ائمه علیهم السلام گوشه چشمی به ما نکنند همه این موارد بی ثمر است لذا چاشنی همه این موارد توکل بر خدا و توسل بر ائمه علیهم السلام با اخلاص نیت است یعنی طلبه باید نیت خالص داشته باشد و باید خدا کمک کند که هم مباحثه مناسبی را جلو راه ما قرار دهد، استاد مناسب را در مقابل ما قرار دهد، حوصله مناسب را به ما دهد که بتوانیم با مطالب کلنجار رویم و از حالت زودباوری خارج شویم. اگر طلبه ها مجموع این مطالب را در نظر گیرند موفق می شوند و هدفشان حاصل می شود./20/42/260