در علم فقه و اصول عمده نظریاتی که مطرح می شود بر اساس توجه به نظرات اعلام خمسه است و خوب است هر کسی که وارد این دو علم می شود و مخصوصا در علم اصول به نظرات اعلام خمسه یعنی مرحوم شیخ و مرحوم محقق خراسانی و مرحوم نایینی و مرحوم آقا ضیاء و مرحوم اصفهانی توجه داشته باشد چون آنها ارکان علمیِ علم اصول هستند.

استاد محسن مهدوی در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید گفت: طبیعی است برای موفقیت در هر کاری و رسیدن به هر هدف و غایتی که یک دانشجو یا یک طلبه یا هر انسان دیگری مد نظر دارد تحقق مقتضی، وجود شرایط و نبودن موانع لازم است؛ توفیق در هر کاری منوط به این سه امر است، مقتضی در هر کاری و مخصوصا در کسب علم شامل علاقه و استعداد می شود که طالب علم باید نسبت به علمی که دنبال می کند داشته باشد.

وی افزود: بعد از این که مقتضی محقق شد باید شرایطی هم فراهم باشد که شخصی که علاقه و استعداد نسبت به کاری دارد، در آن کار موفق شود و به اهدافی خودش نائل شود. شرایط را می توانیم به سه بخش تقسیم کنیم اما شرایط عامی وجود دارد که در هر کاری لازم است که انسان به آنها توجه داشته باشد تا به موفقیت رسد که یکی از آنها تمرکز و تمحض در کاری است که شخص به آن علاقه دارد، همان جور که در تمام کارها اگر تمرکز و تمحض نباشد یا موفقیت نخواهد بود و یا این که درصد رسیدن به موفقیت خیلی کم می شود.

این استاد حوزه علمیه قم بیان داشت: در کسب علم هم یکی از چیزهایی که در رسیدن به موفقیت خیلی موثر است، تمرکز و تمحض است یعنی انسان فقط باید توجهش به کسب علم باشد و تمام وقتش را برای کسب علم گذارد و تمام انرژی و حواسش را مصروف کسب علم کند. دومین شرط مداومت و استمرار است اگر بخواهد گاهی کسب علم را رها کند و دنبال کارهای دیگری رود و گاهی تنبلی به سراغش آید، توفیقی از علم اندوزی برایش حاصل نمی شود.

وی اضافه کرد: سومین شرطِ داشتن برنامه داشتن هدف گذاری های بلند مدت و کوتاه مدت برای این برنامه است که در ذهن دارد یعنی اگر کسی در مسیر علم تمرکز و تمحض، مداومت و استمرار هم داشته باشد اما بدون برنامه کار کند، قطعا به توفیقاتی که باید به دست آورد، نمی رسد.

استاد مهدوی بیان داشت: چهارمین شرط مشارطه، مراقبه و محاسبه در عمل به این برنامه ها است پس صرف این که انسان برنامه ای داشته باشد، کافی نیست بلکه اگر برنامه داشت و هدف گذاری هایی داشت باید دائما مشارطه داشته باشد که به این برنامه ها عمل کند و مراقبه هم داشته باشد که مبادا غفلت و تنبلی به سراغش آید و کارهای دیگر او را مشغول کند و دقیقا به این برنامه ها عمل و در نهایت هم در انتهای هر برنامه کوتاه مدت و بلند مدتی حسابرسی کند و ببیند واقعا به اهداف از پیش تعیین شده اش رسیده است یا نه. این چهار شرط عمومی است که برای توفیق در هر کاری لازم است.

وی خاطرنشان کرد: شرایط دیگری وجود دارد که در کسب علم لازم است یا لااقل در کسب علم از اهمیت بیشتری برخوردار است ولو در سایر کارها هم خوب است اما در کسب علم مهم تر است که سبب موفقیت طلبه و دانشجوی علم می شود که یکی از آنها پیش مطالعه است. به نظر بنده اگر طلبه بخواهد در کسب علم موفق شود یکی از اساسی ترین نکاتش همین پیش مطالعه است حتما باید هر درسی را که می خواهد شرکت کند قبلا در موردش فکر و مطالعه کند و برداشتی از مطلب در ذهنش داشته باشد و در حقیقت یک زمینه فکری از آن بحث داشته باشد و حتی اگر در مورد آن مساله به صورت خام هم فکر کرده باشد تا یک نظر و فکر جدیدی در موردش پیدا کند هم مفید است.

این استاد حوزه علمیه قم گفت: شرط دوم پیش مباحثه است یعنی با یک شخص دیگری که او هم مطالعه کرده است، بنشینند و آن درس را بحث کنند و شرط سوم استفاده از استاد است البته نه به این شکلی که امروزه مرسوم است که استاد درس را می گوید و با گفتن «والسلام علیکم» استاد به دنبال کار خودش می رود و شاگرد هم به دنبال کار خودش می رود، استفاده از استاد به صورت سینه به سینه و سوال و جواب و به صورت مباحثه مفید است.

وی افزود: در کلاس درس فقط استاد نباید گوینده باشد بلکه طرح درسی کند و در ادامه بر روی آن طرح درس، بحث صورت گیرد یا این که شاگردان بحث را ارائه کنند و استاد هم بشنود و یا لااقل اگر استاد گوینده است در قسمت هایی از درس اجازه دهد و حتی از شاگردان بخواهد که وارد بحث شوند و او هم در بحث با شاگردان شرکت کند یا لااقل استاد در مورد مسائل گفته شده سوال و جوابی کند تا شاگردان هم به این طریق با استاد در طرح درس مشارکت داشته باشند.

استاد مهدوی بیان داشت: چهارمین شرط در این قسمت استقلال فکری و ایجاد نواندیشی است که طلبه همواره باید سعی کند که یک حالت نقادانه ای نسبت به مباحث علمی که مطرح شده است، داشته باشد و این حالت نقادانه سبب می شود که او علاوه بر این که ایراد و اشکالاتی را کشف می کند مطلب را بهتر فهم کند و چه بسا ممکن است که فکر و نظر جدیدی به ذهنش رسد که خلاقانه باشد.

وی اضافه کرد: پنجمین شرطی که می تواند در کسب علم به صورت خاص در توفیقات طلبه موثر باشد، نوشتن مباحث به صورت تحقیقی است، که طلبه باید سعی کند به صورت خلاصه و محققانه آنها را بنویسد، خود نوشتن هم برای رسیدن انسان به موفقیت خیلی تاثیر دارد و باعث می شود آن علوم را به خوبی درک کند.

این استاد حوزه علمیه قم گفت: راههای کسب موفقیت در فقه و اصول به طور خاص قسم سومی از شرایط را ایجاب می کند که برای توفیق طلبه مخصوصا در علم فقه و اصول لازم است یکی از این شرایط با توجه به این است که در علم فقه و اصول عمده نظریاتی که مطرح می شود بر اساس توجه به نظرات اعلام خمسه است و خوب است هر کسی که وارد این دو علم می شود و مخصوصا در علم اصول به نظرات اعلام خمسه یعنی مرحوم شیخ و مرحوم محقق خراسانی و مرحوم نایینی و مرحوم آقا ضیاء و مرحوم اصفهانی توجه داشته باشد چون آنها ارکان علمیِ علم اصول هستند.

وی افزود: بزرگان دیگری هم در علم اصول، صاحب فکر و نظر بودند و توجه به نظرات آنها هم خیلی خوب است مثل حضرت امام رحمة الله علیه که واقعا ایشان نظرات بدیعی در علم اصول داشتند و سایر بزرگان مثل مرحوم آیت الله بروجردی و سایر اعاظم حوزه مثل مرحوم آیت الله خویی و سایر بزرگان که بعد از اعلام خمسه صاحب نظرات جدیدی هستند که توجه به آن نظرات هم لازم است اما در حقیقت ارکان فکری علم اصول از اعلام خمسه نشات می گیرد و اگر کسی بخواهد در فقه و اصول موفق شود حتما باید به نظرات این پنج بزرگوار توجه کند و بنیان فکری خودش را بر اساس نظرات آنها بگذارد و در ادامه راه هم به نظراتشان توجه کند تا خودش هم صاحب نظر شود.

استاد مهدوی بیان داشت: شرط دوم در مورد تحصیل فقه و اصول این است که باید کارمان را به شکل تطبیقی در آوریم؛ بحث تطبیق مباحث اصولی در فقه در گذشته حوزه ها بوده و الان هم کارهایی در این زمینه انجام می شود و زمینه هایی در این مساله ایجاد شده است ولی به نظر می آید سابقا که علوم فقه و اصول به این گستردگی نبوده است این حالت تطبیقی بیشتر بوده است یعنی علم اصول با علم فقه به صورت تطبیقی کار می شده است و به صورت جدا جدا نبوده است.

وی افزود: امروزه ممکن است طلبه ای پانزده سال یا بیست سال علم اصول بخواند اما کارهای تطبیقی انجام ندهد اگر ما هر مساله ای را که در علم اصول می یابیم، صغریاتش را در علم فقه پیدا کنیم و بر روی آنها کار کنیم این مطلب خیلی می تواند در تربیت فقیه و مجتهد و این که طلبه یاد گیرد که چگونه علم اصول را در علم فقه به کارگیرد موثر خواهد بود و راه را برای رسیدن به اجتهاد نزدیک تر می کند.

این استاد حوزه علمیه قم گفت: شرط سومی که خیلی موثر و خوب است که در اصول و فقه به آن توجه شود این است که تعلیم فقه و اصول مقداری به مباحثه جمعیِ چهار، پنج نفره بین شاگردان و استاد نیاز دارد، در حقیقت فکر باید دائما در این مباحث و صغری و کبرای این مباحث درگیر شود و و در مورد این مباحث بحث و جدل صورت گیرد، طلبه باید به قول معروف هل من مبارز بطلبد و سوالات و اشکالاتی که در نظرش است را با استاد مطرح کند و به عبارت دیگر باید با مباحث دست و پنجه نرم کند و در علم فقه و اصول استخوان خرد کند.

وی اضافه کرد: نوبت می رسد به نبودن موانع برای رسیدن به هدف که در شرایط فعلی باید به آن بیشتر توجه کرد که گاهی مقداری از آن مربوط به خود طلبه می شود و مقداری از آن مربوط به بزرگان و برنامه ریزان حوزه می شود، یکی از موانعی که می تواند سد راه کسب علم شود و راه توفیق را بر طلبه ببندد، مشکلات معیشتی طلاب است که واقعا گاهی طلبه ها را رها نمی کند تا آن طور که باید و شاید به درس و بحثشان بپردازند. طبیعی است اگر طلبه ای بخواهد موفق شود باید حداقل ضروریات زندگیش فراهم شود و دغدغه خاطری نسبت به معیشتش نداشته باشد.

وی در انتهای سخنانش بیان داشت: مانع دوم که خیلی می تواند به کار طلبگی لطمه زند دوری از اخلاق و تقوا است که می شود آن را هم به عنوان شرط و مانع تلقی کرد. یکی از اسباب مهم توفیق در کسب علم این است که نسبت به دوری از اخلاق و تقوا و مسائل معنوی که امروزه در حوزه بیشتر دیده می شود، فکر کنیم و اگر طلبه بتواند مقید به تقوا و رعایت اخلاق اسلامی شود، قطعا بر توفیقاتش افزوده خواهد شد./20/20/260