غیر از مسأله نظم و انضباط که دروس تحت برنامه از دروس آزاد بهتر بود دروس آزاد دارای مزیت هایی است که این نقیصه را جبران می کند درس آزاد محورش محور علمی است یعنی همان هویت استقلالی علمی حوزوی در درس آزاد رعایت می شود.

استاد سید حسن موسوی فخر در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید گفت: سابقه و تاریخچه دروس آزاد بر می گردد به همان زمانی که مسجد النبی احداث شد و پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم آیات قرآن را ده آیه، ده آیه تعلیم می دادند و در مسجد النبی حلقه هایی درست می شد و در آن جا قرآن و معارف ناب اسلام را به هم می آموختند.

وی افزود: در زمان امام صادق و امام باقر علیهما السلام در مسجد کوفه هم حلقات درس بسیار متعددی در تبیین علوم و معارف دینی برقرار بود لذا سابقه دروس آزاد سابقه ای است که برمی گردد به اول اسلام و دین، تعلیم قرآن، معارف و احکام ناب و بعد از مساجد هم این دروس در کنار مراقد ائمه اطهار علیهم السلام و عتبات عالیات توسط اصحاب و بزرگان دین و علما و تربیت یافتگان این مکتب ایجاد و احداث شده است.

این استاد حوزه علمیه قم بیان داشت: در کنار مرقد امیرالمومنین علیه السلام حوزه بزرگ نجف و بعد هم در کنار مرقد کریمه اهل بیت سلام الله علیها حوزه مقدسه قم تشکیل شد، بزرگان ما مثل شیخ طوسی قریب به هزار و اندی سال پیش این دروس را در این حوزه ها تعلیم و تعلم می دادند و شاگردان بسیار زیادی را بار آوردند و روش دروس آزاد در طول اعصار به همین شیوه ادامه پیدا کرده است اما دروس تحت برنامه هم سابقه دارد که مرحوم مظفر و مرحوم کلانتر مدارسی را تاسیس کردند و با شرایط خاصی طلاب را می پذیرفتند و آنها را تحت برنامه قرار می دادند و در این زمینه موفق هم بوده اند.

وی اضافه کرد: از قبل از انقلاب هم شهید بهشتی و شهید قدوسی مدرسه حقانی را تاسیس کردند و طلاب این مدرسه را تحت برنامه پرورش دادند و الان هم در این زمینه مراکز تخصصی ای ایجاد شده است که طلاب و محصلین دینی را تحت برنامه قرار می دهند و کما کان هم این دو روش ادامه دارد منتهی سابقه دروس آزاد ریشه ای همراه با تعلیم قرآن و تعلیم وحی دارد که از مساجد و در کنار مراقد اهل بیت علیهم السلام آغاز شده است و فواید و برکات درس آزاد هم بسیار زیاد است.

استاد موسوی فخر بیان داشت: سوال مهم این جا است که کدام یک از این دو روش بهتر است نظر بنده این است که هیچ کدام را نباید به طور کلی سلب کنیم، دروس تحت برنامه از این جهت که نظم و انضباطی بر آنها حاکم است و طلاب به صورت منظم و قاعده مند کنترل می شوند، مفید هستند چرا که آن جا جای بی نظمی نیست نظم که بیاید، تعلیم و تعلم هم در کنار آن صورت می پذیرد لذا ممکن است ثمرات بهتر و بالاتری داشته باشد اما در دروس آزاد این نظم و انضباط را کمتر می بینیم یعنی هم در میان طلاب و هم به واسطه تعطیلاتی که حوزه در ایام تبلیغی دارد چندین روز قبل و چندین روز بعد تحت تاثیر این برنامه ها قرار می گیرد و درس ها تعطیل می شوند و استاد هم نمی تواند کاری کند چرا که می بیند که طلبه ها در سر کلاس حاضر نمی شوند.

وی افزود: در دروس آزاد بحث نظم و انضباط خیلی مطرح نیست و یک قاعده و قانون محکمی در این رابطه وجود ندارد و تا کنون هم چنین بوده است که حتی در دروس آزاد این قاعده وجود دارد که اگر طلبه نمره بالاتر از 16 گیرد، می تواند در درس آزاد شرکت نکند یعنی طلبه می تواند از یک سطحی به سطح دیگری در حوزه منتقل شود بدون این که در درسی شرکت کند و حال آن که ما این سخن را داریم که «خذ العلم من أفواه الرجال» علم را باید از دهان های مردان آموخت، یک دانشمند خوب کسی است که پیش استاد زانو زده باشد و علم را از نزد استاد گرفته باشد نه این که بدون راهنما و استاد کتابی را برداشته باشد و یک شب تا به صبح بخواند و نمره ای از آن درس گیرد، این مطلب باعث می شود که طلاب از جهت علمی دچار ضعف شدیدی شوند.

این استاد حوزه علمیه قم گفت: در هیچ مرکز علمی نمی بینید که از یک سطح به سطح دیگر بدون شرکت در کلاس منتقل شوند اما ما این مساله را در حوزه می بینیم که اگر یک طلبه ای بخواهد به جایی رسد اگر نمره ای را بیاورد، می تواند به سطح و کلاس بعد منتقل شود این مطلب نوعی رخصت است، برای این که طلبه بتواند در کلاس حاضر نشود باید کسی که در کلاس شرکت نمی کند به هیچ وجه حق نداشته باشد که آن درس را امتحان دهد. اگر در اجرای دروس آزاد دقت شود و این بی نظمی ها در مورد تعطیلات هم جبران شود، باعث می شود که درس آزاد هم رونق گیرد.

وی اضافه کرد: غیر از مسئله نظم و انضباط که دروس تحت برنامه از دروس آزاد بهتر بود دروس آزاد دارای مزیت هایی است که این نقیصه را جبران می کند درس آزاد محورش محور علمی است یعنی همان هویت استقلالی علمی حوزوی در درس آزاد رعایت می شود، در این دروس کسی وابسته به قدرت و وابسته به یک دولت نیست در درس آزاد علمیت مهم است که به علم استاد نگاه می کنند و یک طلبه به خاطر علم و بیان استاد در آن درس شرکت می کند و کسانی هم که در این دروس شرکت می کنند هدفشان این است که فقط بیاموزند چون نه مدرکی است و نه شهریه ای لذا آن هویت علمی درس آزاد بسیار با ارزش است و این یک مزیت است.

استاد موسوی فخر بیان داشت: مزیت دوم این است که طلبه و محصل دینی حق انتخاب دارد و می تواند بگردد تا آن استادی که از نظر علمی و بیانی او را می پسندند، انتخاب کند اما در دروس تحت برنامه این گونه نیست بلکه طلبه ها یک یا دو نفر را می توانند انتخاب کنند، این مسائل مزیت های درس آزاد نسبت به دروس تحت برنامه است. آن شوق و شعف علمی هم در درس آزاد به خاطر همین انتخاب و همین محوریت علمی بهتر است.

وی افزود: مطلبی که خیلی مهم است و دغدغه ای است که چه در دروس آزاد و چه در دروس تحت برنامه است، این است که متون علمی ما از سال اول تا به اتمام کفایتین در سال دهم و یازدهم حوزه شاهکارهایی علمی است که از زحمات بزرگان و قدمای حوزه به دست ما رسیده است یعنی این متون درسی به گونه ای است که زمینه فکر کردن و نقد کردن و بیان اقوال و رد نظرات را برای یک طلبه و محصل دینی می تواند به طور کامل فراهم کند از همان مغنی ابن هشام این مطلب وجود دارد که نظراتی را مطرح می کند و از میان آنها نظری را رد می کند و نظر دیگری را اثبات می کند و در شرح لمعه هم همین طور به گونه ای که کسی که شرح لمعه را می خواند حتما باید یک مجتهد متجزی شده باشد.

این استاد حوزه علمیه قم بیان داشت: حضرت آیت الله خویی می فرمودند که اگر کسی شرح لمعه را در نزد من امتحان داد و قبول شد اجازه اجتهاد را به او می دهم کتابی که شهید ثانی هر جا که مساله اتفاقی و اجماعی نبوده است، وارد شده و بحث کرده است و قول مختار را ارائه داده است، اگر کسی همان شرح لمعه را حفظ نکند و این کتاب را به خوبی یاد گیرد، این طلبه و محصل دینی فردا می تواند تولید علم کند.

وی اضافه کرد: کتاب مکاسب و رسائل از شاهکارهای بزرگ علوم حوزوی است، استوانه بزرگ شیعه شیخ انصاری و مرحوم آخوند این کتاب ها را نوشتند، و در این کتاب ها به صورت دقیق نظرات را مطرح می کنند و خیلی دقیق هم رد می کنند و چقدر دقیق با ولکن الانصاف باز جواب داده می شود و نظر مختار ایشان بیان می شود.

استاد موسوی فخر بیان داشت: یک طلبه اگر این دروس را به صورت خوب و عمیق و بنیادی یاد گیرد، می تواند فردا مولد علم باشد و می تواند نظرات را نقد کند و می تواند اشکال وارد کند اما متاسفانه هم در دروس آزاد و هم در دروس تحت برنامه دروس به صورت عمقی خوانده نمی شود و همه این دروس به صورت حفظ محور خوانده می شوند متاسفانه در این زمینه استاد خوب استادی است که بیاید مطالب را راحت تقسیم بندی کند و بر روی تابلو به صورت پاور پوینت و یا به صورت جزوه ای مطالب را ارائه دهد و طلبه ای هم موفق است که خوب همه چیز را یادداشت کند بدین شیوه ما فقط ناقل علوم گذشتگان هستیم.

وی ادامه داد: با این که کتاب های ارزشمندی که در اختیار داریم و این کتاب ها به ما نقد و اشکال و نظریه پردازی را خوب یاد می دهد اما همین ها را فقط حفظ می کنیم فقط ناقل معلومات و اقوال دیگران شدیم و نظرات دیگران را حفظ می کنیم لذا است که تولید علم از دست می رود آن وقت دیگر ما نمی توانیم کتابی به جای کتاب کفایه ارائه دهیم، کتابی مثل شیخ انصاری ارائه دهیم و به خاطر همین حوزه در کتب این بزرگان باقی مانده است.

این استاد حوزه علمیه قم گفت: باید نسبت به این مطالب فکر شود که اول روش تدریس در حوزه است و دیگری پژوهش و تحقیق هایی است که باید در درس آزاد وجود داشته باشد که متاسفانه الان خبری از پژوهش و تحقیق در حوزه نیست حتی کسی که بسیار بنیادین در علوم حوزوی کار کرده است، اگر تحقیق خوبی هم ارائه دهد به درد همان زمان می خورد وقتی این تحقیق ارائه شد این تحقیق خاک می خورد و توجهی در مجامع علمی حوزوی نسبت به این تحقیق نمی شود و حال آن که می بینیم که اگر کسی یک مقاله و رساله خوبی در یک زمینه و علمی از علوم مطرح کند از اقصی نقاط دنیا با او تماس می گیرند و برای او کرسی تدریس می گذارند و به او بها می دهند.

وی افزود: علم باید در حوزه به صورت عمقی و پژوهش محور خوانده شود و این که الان حوزه این چنین نیست، علل مختلفی دارد اما عللی که خیلی مشهود است و دیده می شود مربوط می شود به وضع معیشتی طلاب و اساتید که این مساله هم به این بر می گردد که حوزه باید آن وضعیت استقلالی خودش را حفظ کند که به هیچ دولت و وزارتخانه ای مرتبط نباشد و این اصل مسلمی است که باید نهاد حوزوی مستقل باشد منتهی باید حوزه یک منبع مستمری داشته باشد که بتواند مقاصدش را پی گیرد و بتواند معارف دین را تبلیغ کند، نه این که گاهی این معارف باشد و گاهی هم نباشد.

استاد موسوی فخر بیان داشت: وقتی حوزه منابع مستمری ندارد و اساتید تامین نمی شوند استادی که روزی چند ساعت تدریس دارد و از آن تدریس تامین نمی شود، مجبور می شود که جذب هیئت علمی و موسسات شود، برای این که بتواند زندگی خود را بگذراند و زمانی که چنین شد دیگر نمی تواند طلبه را تربیت کند و آن طلبه هم تامین نمی شود و از آن مطالب عمیق و مهم استاد نمی تواند استفاده کند.

وی اضافه کرد: در قدیم طلبه ها خیلی قناعت داشتند، اوضاع به گونه دیگری بود یک طلبه تمام بارش بر روی دوچرخه جا می گرفت همه پایین بودند اما الان دنیا عوض شده است، سن ورود به حوزه زیاد شده است، کسی که از دیپلم وارد حوزه می شود سال اول و دوم و سوم حوزه را می خواند و ازدواج می کند اما در خرج و مخارج زندگی می ماند و دیگر نمی تواند درسش را بفهمد، چه نهال و استعدادهایی که به خاطر این مسائل به هدر رفته است، بنده صدها مورد را می شناسم که سوختند و از بین رفتند.

این استاد حوزه علمیه قم گفت: ای کاش برای ورود به حوزه فکری شود که طلبه ها از سنین کمتری وارد حوزه شوند که لااقل در این مشکلات ازدواج و زندگی درگیر نشوند و تا جایی بتوانند خوب بخوانند یا اگر سن ورود به حوزه را نمی شود درست کرد و همین منوال ادامه می یابد، باید به سمت استعداد پروری حرکت کنیم و به تعبیر آیت الله جوادی آملی نباید نهال سوزی شود که ایشان می فرمودند شیخ طوسی اگر شیخ طوسی شد به خاطر این بود که استادش استعدادش را دریافت و به جای این که مثل باقی طلاب به او یک درهم دهد به او هفت درهم در ماه داد و او شیخ طوسی شد.

وی در انتهای سخنانش بیان داشت: طلاب باید شناسایی و تامین شوند که کاری نداشته باشند جز درس خواندن و کسب معارف و علوم اهل بیت علیهم السلام آن وقت است که تولید علم زیاد خواهد شد با همین متون حوزه تولید معارف هم زیاد خواهد شد و حوزه به روز خواهد شد و طلبه های بی سواد هم کم خواهند شد./20/43/260