لقب «عالم آل محمد» برای وجود مبارک امام رضا علیه السلام به عنوان یکی از ویژگی های برجسته این امام همام، ریشه در برگزاری مناظره ها دارد که از اهمیت و ویژگی خاصی برخوردار بودند و این اهمیت و ویژگی ناشی از حضور بزرگ ترین عالمان در جلسات و اهدافی که مامون در پس پرده تشکیل این جلسات داشته است و موفقیت و پیروزی امام علیه السلام در این جلسات بوده است و این مطلب نشان دهنده سر تلقب امام رضا علیه السلام به لقب «عالم آل محمد» بوده است.

استاد محسن مهدوی در گفتگو با خبرنگار پایگاه اطلاع رسانی نشست دوره ای اساتید گفت: به اعتقاد ما شیعیان امامان معصوم علیهم السلام همگی نور واحد هستند ولی با توجه به شرایط و ضرورت های زمان و مکان هر کدام در یک یا چند ویژگی برجسته اند یکی از این ویژگی های برجسته امام علی بن موسی الرضا علیه السلام این است که حضرتشان ملقب به «عالم آل محمد» هستند. اباصلت از موسی بن جعفر علیهما السلام نقل می کند که حضرت فرمودند: «هذا اخوکم علی بن موسی عالم آل محمد و اسئلوه عن ادیانکم و احفظوا ما یقول لکم ...» که این روایت تصریح حضرت موسی بن جعفر علیه السلام نسبت به این که فرزند بزرگوار ایشان علی بن موسی الرضا عالم آل محمد هستند را می رساند و این که پدر بزرگوار ایشان امام صادق علیه السلام نیز به این مطلب تصریح کردند و دیدار امام رضا علیه السلام را آرزو کردند.

وی افزود: یک سوالی که این جا به ذهن می رسد این است که در میان ائمه علیهم السلام دو امام یعنی امام باقر و امام صادق علیهم السلام مجال بیشتری برای تشکیل محاکم علمی و طرح مسائل و نشر علوم اهل بیت علیهم السلام پیدا کردند پس چگونه است که امام رضا علیه السلام ملقب به «عالم آل محمد» شده اند. یعنی این لقب باید از آن امامین صادقین علیهما السلام می شد چرا امام رضا علیه السلام ملقب به این لقب شده است؛ پاسخ این سوال در مطالعه و آگاهی از مناظرات و مباحثات علمی ای است که در زمان حضرت توسط مامون برگزار می شد، این مناظره ها از چند جهت از اهمیت و امتیاز خاصی برخوردار بودند که توجه به این امتیازات و جهات خاص این مناظره ها نشان می دهد که چرا وجود مبارک امام رضا علیه السلام ملقب به این لقب شده اند.

این استاد حوزه علمیه قم بیان داشت: اولین ویژگی و امتیاز این مناظره ها حضور بزرگ ترین عالمان و اندیشمندان و جسورترین آنها در مباحثه و مناظره های علمی بود که از جمله آنها حضور خود مامون در این جلسه ها بود. در روایت محمد بن حسن نوفلی که از اصحاب امام رضا علیه السلام است این چنین نقل شده است که وقتی امام رضا علیه السلام به مرو رسیدند مامون وزیرش فضل بن سهل دستور داد چهره های سرشناس علمی و رهبران مذاهب و دانشمندان فرقه های مختلف که در علم مناظره و جدل از دیگران ممتاز بودند فرا خواند و در روز معین مناظره ای علمی ترتیب دهند در این روایت دارد که فضل از جاثلیق، راس الجالوت و دانشمندان صائبی، اصحاب زرتشت، رومیان و دیگر گروهان از متکلمان در این اجلاس دعوت به عمل آورد این مطلب نشان می دهد که این حضور چقدر پررنگ بوده است و شخصیت های مهمی در این جلسات شرکت می کردند.

وی اضافه کرد: جهت دومی که بر اهمیت این مناظرات می افزاید اهدافی بوده است که مامون با تشکیل این جلسات دنبال می کرده است که از اهم آنها می توانیم این اهداف را ذکر کنیم؛ سرگرم کردن مردم به مباحث علمی برای اغفال آنها از اوضاع سیاسی و مسائل روز به ویژه مخالفت هایی که در گوشه و کنار سرزمین های اسلامی و حکومت عباسی بود و نهضت هایی که در حال رشد بود. دوم بدست آوردن نوعی وجهه فرهنگی برای خود مامون و حکومت وی که با برگزاری این جلسات می خواست در حقیقت یک وجهه فرهنگی به خودش و حکومتش دهد.

استاد مهدوی اظهار داشت: سومین هدف مامون از ایجاد این مناظرات جلب نظر امام علیه السلام با وانمود کردن این نکته بود که او خواهان عظمت خاندان پیامبر صلی الله علیه وآله و سلم است و چهارم محدود ساختن امام به فعالیت های علمی و جدا کردن حضرت از فعالیت های سیاسی و بالاخره پنجمین هدف و شاید یکی از مهم ترین اهداف مامون از این جلسات زمینه سازی برای مغلوب کردن امام علیه السلام در این مناظرات حتی برای یک مرتبه بود، این اهداف شومی که مامون در پس پرده برگزاری این جلسات داشت، نمایانگر عظمت و اهمیت این مناظره ها و مباحث علمی است.

وی خاطرنشان کرد: سومین جهتی که می تواند بر اهمیت این جلسات و مناظره ها بیفزاید موفقیت و پیروزی امام علیه السلام در همه این مناظره ها بوده است که این خود ناشی از ویژگی ها و برخورداری هایی بوده است که در شخصیت مبارک و خاص عالم آل محمد امام رضا علیه السلام بوده است؛ ویژگی اول امام علیه السلام که باعث پیروزی حضرت در این مناظره ها و برتری علمی این بزرگوار بر سایر شخصیت های حاضر در مجالس مناظره و مباحثه می شده است این بوده که امام اشراف کاملی بر همه ادیان و مکاتب داشته اند.

این استاد حوزه علمیه قم بیان داشت: محمد بن حسن نوفلی در همین روایتی که اشاره شد می گوید: «وقتی من در کنار امام علیه السلام بودم یاسر خادم وارد شد و برای حضرت دعوت نامه شرکت در یکی از این جلسات مناظره و مباحثه را آورد، امام علیه السلام در پاسخ او فرمودند سلام مرا به او یعنی مامون برسان و بگو می دانم مراد تو چیست؟ به خواست خداوند فردا صبح نزد تو خواهم آمد محمد بن حسن می گوید: وقتی یاسر خادم پیغام را گرفت و رفت امام فرمودند: نظر تو در باره این نشست اهل شرک و صاحبان اندیشه های گوناگون چیست؟ می گوید عرض کردم: هدف خلیفه آزمودن شما است و این طرح مزورانه بنایی سست و بی اساس است.»

وی در ادامه بیان روایت افزود: «حضرت فرمود: جلسه را چگونه پیش بینی می کنی؟ گفتم: این افراد که برای مناظره و مباحثه دعوت شده اند با دانشمندان متفاوت هستند زیرا عالمان واقعی در برابر دلیل و برهان خاضعند ولی اینان به اصحاب انکار شهرت دارند و کارشان مغالطه است و زیر بار سخن حق نخواهند رفت، بهتر آن است که از مواجهه با ایشان امتناع ورزی.»

استاد مهدوی اظهار داشت: آن چه که در این روایت خیلی جالب و جذاب است پاسخ امام رضا علیه السلام به این سخنان محمد بن حسن است که می گوید: «حضرت ضمن تبسمی فرمودند: آیا نگران هستی مبادا دلایل من کافی نباشد عرض کردم: امیدوارم خداوند شما را بر آنها پیروز گرداند. امام فرمودند: دوست داری بدانی که چه موقع مامون از کار خود پشیمان خواهد شد گفتم: آری حضرت فرمودند: آن گاه که بشنود با اهل تورات به توراتشان و با طرفداران انجیل به انجیل آنان و با زبوریان به زبورشان با صابئیان به زبان عبری آنان و با هرابزه و معبدان زرتشتی به پارسی با رومیان به زبان رومی و با هر یک از صاحبان اندیشه ها و مکاتب با زبان خودشان استدلال کرده و به گفتگو نشینم آن زمان که هر گروه به بن بست رسد و دلایل خود را باطل بیند و لب فروبسته و اسیر سخن من شود مامون خواهد فهمید به آن چه پنداشته دست نخواهد یافت.

وی افزود: در روایت فوق به صراحت می بینیم که وجود مقدس امام رضا علیه السلام به یک نکته اساسی در پیروزی خودشان بر دانشمندان و اهل مباحثه در این جلسات اشاره می کنند و آن این است که می گویند من عالم به ادیان و مکاتب مختلف هستم و با اهل هر مکتب و فرقه ای با زبان خودشان صحبت می کنم.

این استاد حوزه علمیه قم بیان داشت: دومین ویژگی امام علیه السلام که سبب برتری و چیرگی حضرت بر این دانشمندان و علمای برتر زمانشان شد، آگاهی امام علیه السلام به زبان های مختلف و گوناگون که حضرت با هر قوم و گروه و شخصی به زبان خودش با آنها سخن می گفت که در این روایت محمد بن حسن به این نکته تشریح شده بود اما در روایت دیگری از اباصلت هروی که از امام رضا علیه السلام روایت می کند که آن حضرت با مردم به زبان خودشان سخن می گفت به خدا سوگند که او فصیح ترین مردم و داناترین آنان به هر زبان و فرهنگ بود بعد می گوید عرض کردم یابن رسول الله من در شگفتم از این همه اشراف و تسلط شما به زبان های گوناگون حضرت فرمودند اباصلت من حجت خدا بر مردم هستم آیا سخن امیرالمومنین علیه السلام را نشنیدی که فرمودند ما فصل الخطاب هستیم و این فصل الخطاب بودن به معنای تسلط بر زبان های مختلف و شناخت زبان ها و فرهنگ های مختلف.

وی افزود: سومین ویژگی و امتیاز حضرت رضا علیه السلام که سبب غلبه و پیروزی بر سایر دانشمندان در این جلسات می شد این بود که حضرت پاسخ درخور و کامل به هر مساله ای را ارائه می دادند به گونه ای که همگان اعتراف به عظمت و برتری علمی حضرت می کردند و در هیچ یک از این مناظرات و مباحثات علمی نبود مگر این که امام علیه السلام از این جلسات سربلند و پیروز خارج می شدند و همگان به برتری حضرت اعتراف می کردند حتی در بعضی از آن جلسات خود مامون لب به این اعتراف می گشود در یکی از این نقل ها مامون مسائلی را پرسید و حضرت پاسخ همه آنها را گفت بعد مامون چنین می گوید: «خدا مرا بعد از تو زنده ندارد به خدا سوگند دانش صحیح جز نزد خاندان پیامبر یافت نمی شود و به درستی دانش پدرانت را به ارث بردی و همه علوم نیاکانت در تو گرد آمده است.»

استاد مهدوی اظهار داشت: در روایت دیگری نقل می کنند که وقتی در یکی از آن جلسه ها صدای اذان بلند شد و وقت نماز فرا رسید، حضرت آن جلسه را برای اقامه نماز ترک کردند، مامون خطاب به محمد بن جعفر عموی امام رضا علیه السلام گفت: «پسر برادرت را چگونه یافتی محمد بن جعفر پاسخ داد: او عالم و دانشمند است مامون گفت: پسر برادرت از خاندان پیامبر است؛ خاندانی که آن حضرت در مورد آنها فرموده است که آگاه باشید که نیاکان عترت من و شاخه های درخت وجود من در خردسالی خردمندترین و در بزرگسالی داناترین مردم هستند آنان را تعلیم ندهید زیرا آنان از شما داناترند هیچ گاه شما را از دروازه هدایت بیرون نبرده و در گمراهی وارد نخواهند کرد.» مامون در این دو روایت به صراحت برتری علمی امام را تاکید و تایید می کند و به پیروزی امام علیه السلام اقرار می کنند.

وی در انتهای سخنانش بیان داشت: با این سه ویژگی که از حضرت ذکر شد که اینها منشأ پیروزی حضرت بر سایر دانشمندان در مناظرات علمی است روشن می شود که شاید مهم ترین جهتی که بر عظمت این مناظره ها می افزوده است پیروزی و موفقیت امام علیه السلام در این مناظرات بوده است. اگر بخواهیم مطالبی که گفته شد را خلاصه کنیم باید بگوییم لقب «عالم آل محمد» برای وجوه مبارک امام رضا علیه السلام به عنوان یکی از ویژگی های برجسته این امام همام، ریشه در برگزاری این مناظره ها دارد که از اهمیت و ویژگی خاصی برخوردار بودند و این اهمیت و ویژگی ناشی از حضور بزرگ ترین عالمان در جلسات و اهدافی که مامون در پس پرده تشکیل این جلسات داشته است و موفقیت و پیروزی امام علیه السلام در این جلسات بوده است و این مطلب نشان دهنده سر تلقب امام رضا علیه السلام به لقب «عالم آل محمد» بوده است./20/20/260